Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00048 002158 20662324 na godz. na dobę w sumie
Niemieckie więzienia sądowe na Śląsku w czasach Trzeciej Rzeszy - ebook/pdf
Niemieckie więzienia sądowe na Śląsku w czasach Trzeciej Rzeszy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 234
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7308-863-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> słowniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka nawiązuje do badań poświęconych funkcjonowaniu więziennictwa w czasach Trzeciej Rzeszy. Do dzisiaj wiele aspektów związanych z funkcjonowaniem instytucji więziennej jak i przebywających w niej osób wydaje się być nie do końca odkrytych. Obszar Śląska w tym względzie jest szczególny. Część z więzień funkcjonowała jeszcze przed rozpoczęciem wojny w strukturach niemieckiego wymiaru sprawiedliwości. Część została włączona do niego po rozpoczęciu wojny.

Praca składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym rozdziale przedstawiono strukturę i organizację więziennictwa na obszarze Trzeciej Rzeszy. W rozdziale drugim starano się ukazać organizację więziennictwa na Śląsku. Trzeci rozdział przybliża Czytelnikowi stany liczbowe więźniów osadzanych w samodzielnych zakładach egzekucyjnych. W ostatnim rozdziale ukazano egzekucję orzekanych kar sądowych w więzieniach sądowych.

Książka może zainteresować Czytelnika, ponieważ jak długo będą nas interesować tragiczne losy ludzi i jak długo nie będziemy na nie obojętni, tak długo będziemy zabiegać, aby takie dramaty się nie powtórzyły.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Niemieckie więzienia sądowe na Śląsku w czasach Trzeciej Rzeszy Andrzej Kurek Niemieckie więzienia sądowe na Śląsku w czasach Trzeciej Rzeszy Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” Kraków 2007 © Copyright by Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”, Warszawa 2007 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2007 Recenzenci: prof. UŚ, dr hab. Zygmunt Woźniczka mjr dr Karol Pawlak Redakcja wydawnicza: Daria Loska Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie” Stit ung „Polnisch-Deutsche Aussöhnung” Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie” 00-921 Warszawa, ul. Krucza 36 ISBN 978-83-922446-1-5 ISBN 978-83-7308-863-4 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (012) 422-41-80, fax (012) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2007 Spis treści Słowo od Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie” ............................... 7 Przedmowa ...................................................................................................... 9 Wstęp ................................................................................................................ 11 Rozdział I Organizacja więziennictwa na obszarze Trzeciej Rzeszy .......................... 17 Rozdział II Organizacja więziennictwa na obszarze Śląska .......................................... 75 Rozdział III Więźniowie w samodzielnych zakładach egzekucyjnych ......................... 149 Rozdział IV Egzekucja kar w śląskich więzieniach .......................................................... 163 Aneks 1 Rozporządzenie o prawie karnym dla Polaków i Żydów na wschodnich ziemiach wcielonych z dnia 4.12.1941 r. ........................ 179 Aneks 2 Wykaz Ślązaków więzionych w więzieniach sądowych ............................ 183 Bibliografi a ....................................................................................................... 191 Wykaz nazw miejscowości polsko-niemiecki ............................................ 203 Wykaz nazw miejscowości niemiecko-polski ............................................ 215 Wykaz skrótów ................................................................................................ 227 Outline .............................................................................................................. 229 Zusammenfassung .......................................................................................... 231 Słowo od Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie” Trudno przecenić rolę działalności edukacyjnej i naukowo-badawczej, któ- rej celem jest pogłębianie i propagowanie wiedzy na temat drugiej wojny światowej i okresu okupacji niemieckiej w Polsce. Przeszło sześćdziesiąt lat po wojnie wciąż nie brakuje tematów zbyt słabo jeszcze zbadanych przez historyków, a szerszej opinii publicznej w ogóle nieznanych. Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie” ma swój istotny wkład w propagowa- nie wiedzy o charakterze niemieckiej okupacji poprzez wydawanie ksią- żek, organizowanie wystaw, spotkań z młodzieżą oraz międzynarodowych konferencji poświęconych m.in. losom byłych robotników niewolniczych i przymusowych Trzeciej Rzeszy z Polski. Praca niewolnicza więźniów obo- zów koncentracyjnych i gett, ciężkich więzień, obozów pracy wychowaw- czej, obozów dla jeńców wojennych i innych miejsc uwięzienia jest jednym z tych aspektów drugiej wojny światowej, o którym powszechna wiedza jest zdecydowanie zbyt mała. Opracowanie Andrzeja Kurka dotyczy właśnie tej tematyki. Na przy- kładzie niemieckich więzień sądowych na Śląsku Autor ukazuje funkcjo- nowanie systemu więziennictwa hitlerowskiego, będącego częścią aparatu państwa totalitarnego, który służył jako narzędzie polityki terroru, wyna- rodowienia, a w końcu eksterminacji narodu polskiego. Większość osadzo- nych stanowiły cywilne ofi ary nazistowskiego wymiaru sprawiedliwości różnych narodowości – przede wszystkim polskiej, żydowskiej i niemiec- kiej. Do więzień tych trafi ali członkowie polskiego ruchu oporu na Śląsku. Określenie „wymiar sprawiedliwości” brzmi tu jednocześnie groteskowo i strasznie, gdy weźmiemy pod uwagę dramatyczną sytuację więźniów pod- dawanych torturom, umierających z głodu, chorób, fi zycznego wycieńcze- nia, ofi ar pospiesznych egzekucji. 8 Słowo od Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie” Cieszę się, że Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie” może się przy- czynić do oddania w ręce Czytelników książki ciekawej i wartościowej, w której Autor przedstawił wiele nowych faktów dotyczących hitlerow- skiego więziennictwa na Śląsku i tragicznych losów skazanych. To rzetelne i kompleksowe opracowanie, które z pewnością zainteresuje nie tylko spe- cjalistów z dziedziny penitencjarystyki i resocjalizacji, ale także wszystkie osoby interesujące się historią drugiej wojny światowej i dziejami Śląska. Mariusz Muszyński Przewodniczący Zarządu Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie” Przedmowa Wydawnictwo oddaje do rąk Czytelników interesującą książkę. Więzienie jako miejsce odosobnienia, jako instytucja, jako miejsce odbywania kary budziło i budzi w nas mieszane uczucia. Stąd namawianie Czytelników do sięgnięcia po książkę o więzieniach jest, jak może się wydawać, rzeczą ryzy- kowną. Trzeba jednak uwzględnić kwestię okresu i miejsca, których książka dotyczy, oraz zamkniętych w nich ludzi – ofi ar hitlerowskiego wymiaru sprawiedliwości, których jedyną winą było nieraz to, że myśleli inaczej, że przeciwstawiali się nazistowskiej ideologii. Z książki dowiadujemy się o tra- gicznych losach wielu więźniów, różnych narodowości, w tym w dużej mie- rze Polaków, członków organizacji polskich ze Śląska, uczestników ruchu oporu. Może nasuwać się pytanie: czy w ponad 60 lat po zakończeniu drugiej wojny światowej książka o tej treści może zainteresować Czytelnika? Wy- daje się, że jak długo będą nas interesować tragiczne losy ludzi, jak długo nie będziemy na nie obojętni, tak długo będziemy zabiegać, aby takie dra- maty się nie powtórzyły. Książka jest potrzebna, daje nam uporządkowaną i zweryfi kowaną wie- dzę o organizacji więziennictwa na Śląsku i często o więzieniach na obsza- rach wcielonych do Rzeszy Niemieckiej, ujawnia wiele nowych, nieznanych dotychczas faktów – jedne dotyczą dziejów więzień, inne zagadnień archi- tektonicznych, nazwisk naczelników, rodzaju wykonywanych kar, miejsc egzekucji. Szczególnie interesujące są fragmenty dotyczące ostatnich dni przed wyzwalaniem więzień i końcem wojny, pośpiesznych egzekucji i dra- matycznych ewakuacji więźniów, w czasie których więźniowie umierali z głodu, zimna, chorób i braku sił, a inni byli rozstrzeliwani przez swoich oprawców. Opracowanie wykracza poza teren Śląska i uwzględnia też wiedzę o sy- stemie więziennictwa w Rzeszy Niemieckiej w czasie drugiej wojny świato- 10 Przedmowa wej. Więziennictwo to było jednym z ogniw aparatu represji nazistowskie- go państwa. Nie można bowiem opisać istoty państwa totalitarnego, jakim była Trzecia Rzesza, bez poznania systemu więziennictwa sądowego. Książka ma dwie warstwy: pierwszą, ukazującą machinę i funkcjonowa- nie więziennictwa hitlerowskiego na terenie Śląska i Trzeciej Rzeszy, z ca- łym jego wyrachowaniem, precyzją działania, brutalnością, i drugą – ludz- ką, mówiącą o losie i dramacie więźniów. Książka ta jest potrzebna, aby przywołać w społecznej pamięci ważne fakty. Ważne dlatego, że w niektó- rych krajach po latach próbuje się zacierać granicę między prześladowcami, oprawcami i ich ofi arami. Praca oparta jest na niezwykle rzetelnej kwerendzie archiwaliów austria- ckich, niemieckich i polskich, a także krytycznej analizie dotychczasowego piśmiennictwa. Na uwagę zasługuje szerokie i bogate udokumentowanie opisywanych faktów. Książka skierowana jest do specjalistów zajmujących się penitencjarystyką, resocjalizacją, dziejami więziennictwa, dziejami Ślą- ska i historyków drugiej wojny światowej. Zdaniem recenzentów, opracowanie to stanowi niewątpliwe osiągnięcie Autora. Przedstawił na szerszym tle całościowy obraz śląskiego więzienni- ctwa w czasach Trzeciej Rzeszy, wydobył na światło dzienne wiele, niemal sensacyjnych, wątków, trafnie ocenił działalność więzień, nie pomijając przy tym losów ludzi. Pragnę zwrócić uwagę na fakt, że polecana praca jest kolejną książką Autora, posiadającego już znaczny dorobek w tym zakresie, opublikowany na łamach polskich i zagranicznych pism specjalistycznych zajmujących się problemami resocjalizacji i historii więziennictwa. Prof. UO, dr hab. Zenon Jasiński Wstęp Wiedza o drugiej wojnie światowej jest coraz gruntowniejsza. Wielu bada- czy od momentu jej zakończenia podejmowało analizę różnych aspektów z nią związanych. Wśród nich były także osoby zajmujące się funkcjonowa- niem niemieckiego wymiaru sprawiedliwości, który pozostając na usługach nazistowskiego reżimu, uzupełniał niejednokrotnie jego zbrodnicze funk- cje. Dotychczas prowadzone badania koncentrowały się m.in. na ukazy- waniu jego roli w systemie represji karnej Trzeciej Rzeszy, ze szczególnym uwzględnieniem aspektów formalnoprawnych. W opracowaniach polskich omawiany temat skupiał się wokół następu- jących osób: A. Konieczny, C. Madajczyk, K. M. Pospieszalski, M. Cygań- ski, F. Ryszka, C. Łuczak, S. Nawrocki, E. Serwański, W. Jastrzębski1. W po- 1 Do najważniejszych należą prace: A. Konieczny, Pod rządami wojennego prawa karnego Trzeciej Rzeszy. Górny Śląsk 1939–1945, Warszawa 1972; C. Madajczyk, Faszyzm i okupacje 1938–1945. Wykonywanie okupacji przez państwa Osi w Europie, t. I–II, Poznań 1983–1984; tenże, Generalna Gubernia w planach hitlerowskich, Warszawa 1961; tenże, Generalplan Ost, Poznań 1962; tenże, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. I–II, Warszawa 1970; K. M. Pospieszalski, Hitlerowskie „prawo” okupacyjne w Polsce, cz. I: Ziemie wcielone, cz. II: Generalna Gubernia. Wybór dokumentów i próba syntezy, Poznań 1952, 1958; tenże, Polska pod niemieckim prawem 1939–1945 (Ziemie Zachodnie), Po- znań 1946; M. Cygański, Terror i zbrodnie SS w okupowanych krajach Europy Środkowej w latach 1939–1945, Opole 1994; tenże, Z dziejów okupacji hitlerowskiej w Łodzi, Łódź 1965; tenże, SS w polityce zagranicznej III Rzeszy w latach 1934–1945, Warszawa – Wroc- ław 1975; F. Ryszka, Państwo stanu wyjątkowego. Rzecz o systemie państwa i prawa Trze- ciej Rzeszy, Wrocław 1985; tenże, Historia, polityka, państwo. Wybór studiów, t. 1, Toruń 2002; tenże, Noc i mgła. Niemcy w okresie hitlerowskim, Warszawa 1997; C. Łuczak, Dys- kryminacja Polaków w Wielkopolsce w okresie okupacji hitlerowskiej. Wybór źródeł, Po- znań 1966; tenże, „Kraj Warty” 1934–1945 – studium historyczno-gospodarcze okupacji hitlerowskiej, Poznań 1972; tenże, Polityka ludnościowa i ekonomiczna hitlerowskich Nie- miec w okupowanej Polsce, Poznań 1979; tenże, Polska i Polacy w drugiej wojnie świato- wej, Poznań 1993; tenże, Od pierwszej do ostatniej godziny wojny światowej. Dzieje Polski i Polaków, Poznań 1995; tenże, Pod niemieckim jarzmem (Kraj Warty 1939–1945), Po- znań 1996; S. Nawrocki, Policja hitlerowska w tzw. Kraju Warty 1939–1945, Poznań 1970; tenże, Terror policyjny w „Kraju Warty” 1939–1945, Poznań 1973; E. Serwański, Obóz 12 Wstęp dejmowanych pracach badacze starali się przede wszystkim ukazać prawne i polityczne oblicze funkcjonowania hitlerowskiego systemu represji kar- nej. W badaniach opierali się na przedstawieniu wyników poszukiwań oraz kwerend archiwalnych, przeprowadzanych niejednokrotnie w trudno do- stępnym materiale. Uzupełnieniem podejmowanych opracowań poświęconych aspektom formalnoprawnym były również prace poświęcone strukturze, organizacji i funkcjonowaniu hitlerowskiego więziennictwa sądowego, które podlegało Ministerstwu Sprawiedliwości Rzeszy. Można dziś wymienić przynajmniej kilka prac opisujących to zagadnienie. Do najważniejszych z nich należą opracowania K. Joncy, A. Koniecznego, A. Szefera, J. Adamskiej, C. Pili- chowskiego, K. Ciechanowskiego, W. Kowalskiego, K. Pawlaka2. W literaturze światowej natomiast zwracają uwagę m.in. prace następu- jących autorów: N. Wachsmann, P. Plattner, M. Habicht, J. Gernot, W. Ma- noschek, K. Naumann, H. J. Nicke, F. Pingel, H. D. Quedenfeld, G. Rusch i O. Kirchheimer, M. Viebig3. zagłady w Chełmnie nad Nerem 1941–1945, Poznań 1964; tenże, Wielkopolska w cieniu swastyki, Warszawa 1970; W. Jastrzębski, Terror i zbrodnia. Eksterminacja ludności pol- skiej i żydowskiej w rejencji bydgoskiej w latach 1939–1945, Warszawa 1974. 2 K. Jonca, Egzekucje czechosłowackich skazańców we Wrocławiu 1940–1945, „Studia Śląskie” 1978, t. 33; tenże, Realizacja dekretu „Noc i mgła” na Śląsku 1939–1945, „Studia Śląskie” 1977, t. 32; A. Konieczny, Hitlerowskie więzienie karne we Wrocławiu w latach 1939–1945 [w:] W kręgu dziejów wymiaru sprawiedliwości. Materiały III konferencji hi- storyków państwa i prawa. Karłów 7–9.09.1999 r., red. P. Jurek, Wrocław – Kolonia 2000; tenże, Więzienie karne w Kłodzku w latach II wojny światowej, „Śląski Kwartalnik Histo- ryczny Sobótka” 1974, nr 3; A. Szefer, Więzienia hitlerowskie na Śląsku, w Zagłębiu Dą- browskim i w Częstochowie, Katowice 1983; J. Adamska, Organizacja więzień i aresztów sądowych na ziemiach polskich wchodzących w skład III Rzeszy w latach 1939–1945, „Biu- letyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce” 1979, t. 29; taż, Orga- nizacja więzień sądowych na terenie Generalnego Gubernatorstwa, „Zeszyty Majdanka” 1987, t. XII; C. Pilichowski, Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Infor- mator encyklopedyczny, Warszawa 1979; K. Ciechanowski, Sądownictwo i więziennictwo na terenie Pomorza Gdańskiego w latach 1939–1945 [w:] Sympozjum Hitlerowskie są- downictwo, więziennictwo i obozy w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie 1939–1945, Sztutowo 1976; W. Kowalski, Dwie strony krat. Z historii więzienia w Gdańsku, Gdańsk 2003; K. Pawlak, Za kratami więzień i drutami obozów, Kalisz 1999. Wartościowe prace K. Pawlaka dotyczące historii polskiego więziennictwa ujmują zagadnienie poza okre- sem, w którym więziennictwo umiejscowione było na terenie Rzeszy. 3 N. Wachsmann, Hitler’s prisons. Legal terror in Nazi Germany, New Haven 2004; P. Plattner, Das Zuchthaus. Eine Ausstellung über das Faschistische Zuchthaus Brandenburg, Berlin 1990; M. Habicht, Zuchthaus Waldheim 1933–1944. Hat bedingungen und antifa- schistischer Kampf, Berlin 1988; J. Gernot, Die deutsche Gefängnispresse in Vergangenheit Wstęp 13 Z dotychczasowych prac prowadzonych przez polskich badaczy naj- bardziej wiarygodne studia, bo oparte na dokumentach źródłowych znaj- dujących się w Institut für Zeitgeschichte w Monachium, przeprowadził F. Ryszka. Jego praca stanowi bezsprzeczny przykład analizy funkcjonowa- nia systemu prawno-politycznego państwa niemieckiego za czasów Hitlera, a jednocześnie jedno z najważniejszych opracowań dla badania zarówno hi- storii państwa, jak i historii prawa w interesującym nas okresie. Pośród ba- daczy niemieckich nie wszyscy jednak potrafi li właściwie dostrzec naukową wartość przywołanego opracowania. W dwuznaczny sposób wypowiadał się o tej publikacji m.in. profesor prawa konstytucyjnego na uniwersyte- cie w Giessen – Helmut Ridder. Z jednej strony wymieniał je pośród uży- tecznych i ogólnych opracowań, z drugiej zaś poddawał krytyce, zarzucając opracowaniu F. Ryszki intencje instrumentalne opierające się o tendencje zimnowojenne4. Takie poglądy, wygłaszane przez niektórych przedstawi- cieli świata nauki, powodować mogą po latach zacieranie się granicy mię- dzy prześladowcami, oprawcami a ich ofi arami. Żaden jednak z polskich badaczy, dokonując analizy hitlerowskiego wymiaru sprawiedliwości oraz niemieckiego więziennictwa sądowego, nie odwoływał się do zachowanych materiałów zawartych w Dokumentations- archiv des österreichischen Widerstandes w Wiedniu. Wielu nie dotarło do ważnych dokumentów źródłowych, jakie dla podjętego tematu znajdują się w Bundesarchiv w Berlinie, czy też w Institut für Zeitgeschichte w Mona- chium. W niniejszej pracy nie odniesiono się do innych miejsc odosobnienia, takich jak np.: obozy koncentracyjne (Konzentrationslager), obozy pracy przymusowej (Arbeitslager), obozy jenieckie (Kriegsgefangenenlager), obozy und Gegenwart, Stuttgart 1971; W. Manoschek, Opfer der NS-Militärjustiz. Urteilspra- xis-Strafvollzug-Entschädigungspolitik in Österreich, Wien 2003; K. Naumann, Gefängnis und Gesellschat . Freiheitsentzung in Deutschland in Wissenschat und Praxis 1929–1960, Münster 2006; H. J. Nicke, In Ketten durch Klosterstraβe. Leben und Kampf eingekerter Antifaschisten im Zuchthaus Luckau, Berlin 1986; F. Pingel, Hät linge unter SS-Herrschat , Hamburg 1978; H. D. Quedenfeld, Der Strafvollzug in der Gesetzgebung des Reiches, des Bundes und der Länder, Tübingen 1971; G. Rusche, O. Kirchheimer, Sozialstruktur und Strafvollzug, Frankfurt am Main 1981; M. Viebig, Das Zuchthaus Halle (Saale als Richt- stätte der nationalsozialistischen Justiz 1942 bis 1945), Magdeburg 1998. 4 Prawdą jest, że prof. Ryszka widział jedynie, jak to sam określił, rolę reakcji niemie- ckiej w utorowaniu drogi do władzy Hitlerowi, nie dostrzegając roli lewicy, i w tym, ale wyłącznie w tym sensie krytyka tej niezwykle cennej pracy jest słuszna. 14 Wstęp zagłady (Vernichtungslager), więzień policyjnych, obozów germanizacyj- nych, obozów przesiedleńczych i przejściowych, w których więziono Po- laków, gdyż były już one tematem wielu opracowań i prowadzonych prac badawczych. W dotychczasowej literaturze przedmiotu nie ma zgodności co do pre- cyzyjności danych, obrazujących faktyczną liczbę ofi ar hitlerowskiego wy- miaru sprawiedliwości w różnych więzieniach sądowych Trzeciej Rzeszy. Warto tu zwrócić uwagę, że analizowany materiał źródłowy dla podjętego tematu jest rozproszony, niekompletny, a niejednokrotnie już zniszczony. Znajduje się na terytorium przynajmniej kilku państw: Rosji, Austrii, Nie- miec i Polski. Prowadząc kwerendę i dokonując poszukiwań wszelkich do- kumentów źródłowych z tego obszaru badawczego, zwrócono się także do wszystkich funkcjonujących na terenie obecnych Niemiec i Austrii zakła- dów penitencjarnych, które w czasie drugiej wojny światowej, w strukturze niemieckiego wymiaru sprawiedliwości, zaliczane były do samodzielnych zakładów egzekucyjnych. W zdecydowanej większości otrzymywano od- powiedzi, że zachowane materiały dotyczące tego problemu przekazano do różnych archiwów. Uzyskano także takie odpowiedzi, w których informo- wano, że nie zachowały się jakiekolwiek materiały dla danego więzienia z tego okresu. Do większości z zachowanych dokumentów podczas prowa- dzonych badań udało się jednak dotrzeć. Należy tu podkreślić, że od pracowników niemieckich, austriackich oraz czeskich zakładów penitencjarnych, podobnie jak od pracowników Ministerstw Sprawiedliwości z Niemiec, Austrii i Czech, uzyskano wiele cennych i istotnych informacji. Otrzymany bezpośrednio z zakładów pe- nitencjarnych materiał badawczy często stanowił uzupełnienie odpowiedzi otrzymywanych z ministerstw lub placówek badawczych i archiwów. Przy prezentacji i omawianiu więzień położonych na Śląsku5 należy pamiętać, że część z nich funkcjonowała już przed rozpoczęciem wojny w strukturach niemieckiego wymiaru sprawiedliwości, część zaś została do niego włączona po rozpoczęciu wojny. Dotychczas jednak nie powstało opracowanie będące próbą analizy funkcjonowania hitlerowskich więzień 5 W niniejszym opracowaniu obszar Śląska rozumiany jest jako rejon działalności wyższych sądów krajowych mających siedziby we Wrocławiu i Katowicach. Wstęp 15 sądowych zarówno w obu wyższych sądach krajowych działających na ob- szarze Śląska, jak i na przyległych do obszarów ich działalności terenach. W pracy starano się przedstawić również te wszystkie elementy, które w działalności wymiaru sprawiedliwości, zwłaszcza zaś więziennictwa są- dowego nie tylko na obszarze Śląska, ale także na obszarze całej Rzeszy, w sposób w miarę pełny ukazują rzeczywiste jego funkcjonowanie. Stąd podawane są dane dotyczące egzekucji wykonywania orzeczonych kar na terenie Rzeszy. W tym zakresie starano się na podstawie zachowanych do- kumentów zaprezentować pełne dane dotyczące całego okresu wojny. Za- danie to okazało się niezwykle trudne z uwagi na niekompletne dane oraz braki w zachowanej w archiwach dokumentacji. Świadomie zrezygnowano w pracy ze szczegółowego i analitycznego omawiania poszczególnych da- nych liczbowych zawartych w tabelach, pozostawiając te dane jako źródła dla ocen i interpretacji przez innych badaczy. Praca składa się z czterech rozdziałów. Rozdział I przedstawia strukturę i organizację więziennictwa na obszarze Trzeciej Rzeszy. Ta część pracy powstała głównie na podstawie materiałów archiwalnych znajdujących się w Bundesarchiv Berlin, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w War- szawie, Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes w Wied- niu. Poza zestawieniem wszystkich więzień z terenu Trzeciej Rzeszy w roz- dziale zaprezentowano także wybrane informacje dotyczące całego systemu penitencjarnego Trzeciej Rzeszy. Dla funkcjonowania systemu sądownictwa podległego Ministerstwu Sprawiedliwości i więziennictwa Trzeciej Rzeszy istotną sprawą pozosta- wało także wykonywanie zadań związanych z izolacją więźniów sądowych przez zatrudnionych w więzieniach funkcjonariuszy. Wydaje się ciekawą i ważną kwestią przedstawienie niektórych z zachowanych w archiwach da- nych. Mimo że nie zachowały się dane o pełnej liczbie osób więziennego personelu, dokonana prezentacja liczby funkcjonariuszy personelu wyż- szego i średniego jest uzupełnieniem dotychczasowej wiedzy, jak również pozwala na wyciągnięcie wniosków ogólnych. Przedstawiono zatem liczby dotyczące funkcjonariuszy więziennych w okręgach wyższych sądów krajo- wych na obszarze Trzeciej Rzeszy oraz podano liczbę personelu więzienne- go w samodzielnych zakładach egzekucyjnych na terenie Rzeszy. Zebrane dane dla oceny stanów liczbowych więźniów w więzieniach sądowych pod- dawane szczegółowej analizie stanowić mogą źródło studiów i badań nad 16 Wstęp oceną zarówno prawa karnego „wojennego”, jak i hitlerowskiego systemu penitencjarnego. W rozdziale II starano się ukazać organizację więziennictwa na Śląsku, na podstawie danych dotyczących więzień sądowych położonych na obsza- rach działalności wyższych sądów krajowych znajdujących się we Wrocła- wiu i w Katowicach. W rozdziale III zaś zaprezentowane zostały stany liczbowe więźniów osadzanych w samodzielnych zakładach egzekucyjnych. Rozdział IV z kolei ukazuje egzekucję orzekanych kar sądowych w wię- zieniach sądowych, co omówiono, opierając się na przykładach planów wy- konywania kar (tzw. planów egzekucyjnych – Vollstreckungspläne), opra- cowywanych przez prokuratury generalne dla poszczególnych wyższych sądów krajowych, m.in. we Wrocławiu i Katowicach. Wraz z upływem czasu plany te były uzupełniane, korygowane w związku ze zmianą kompe- tencji lub likwidowaniem niektórych więzień. Pracę zamykają dwa aneksy: Rozporządzenie o prawie karnym dla Pola- ków i Żydów na wschodnich ziemiach wcielonych z dnia 4.12.1941 r. oraz imienny wykaz niektórych mieszkańców Śląska, którzy w czasie wojny zna- leźli się w więzieniach sądowych. Praca ta nie mogłaby jednak powstać bez życzliwości i pomocy pracow- ników wielu środowisk, instytucji polskich i zagranicznych, zwłaszcza zaś wsparcia Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie”. Pragnę podziękować zwłaszcza Panom: Prof. dr. hab. Z. Jasińskiemu, Prof. dr. hab. W. Kuleszy, Prof. dr. hab. M. Muszyńskiemu, Prof. dr. hab. A. Rzeplińskiemu, Prof. dr. hab. T. Szymanowskiemu, dr. W. R. Garschy, dr. N. Wachsmannowi. Sło- wa podziękowania kieruję także do recenzentów opracowania: Pana Prof. dr. hab. Z. Woźniczki oraz Pana dr. K. Pawlaka, których cenne wskazówki i rady pozwoliły na nadanie opracowaniu ostatecznego kształtu. Rozdział I Organizacja więziennictwa na obszarze Trzeciej Rzeszy System więzień sądowych na obszarze Rzeszy składał się z trzech kategorii więzień i więzień śledczych1. Opierał się na wybudowanych przez pruskie Ministerstwo Sprawiedliwości na przełomie XIX i XX w. licznych nowo- czesnych więzieniach przeznaczonych dla dużej liczby więźniów skazanych na długoletnie kary. Nie były one z założenia związane z konkretnymi sąda- mi, ale miały być równomiernie rozmieszczone w poszczególnych prowin- cjach. Więzienia te otrzymywały różne nazwy: Strafanstalt, Zellengefängnis, Zentralgefängnis. Powstałe zakłady dały podstawy funkcjonowaniu syste- mu więzień Trzeciej Rzeszy. W kodeksie karnym z 1871 r. przewidywano kary dożywotniego lub czasowego zamknięcia w domu karnym, w więzie- niu (Gefängnis), w więzieniu fortecznym (Festungshat ) oraz kary aresztu. Pobyt więźnia w domu karnym mógł trwać od jednego roku do 15 lat, lub też mógł być dożywotni. Kara więzienia mogła być orzeczona od jednego roku do 5 lat. Areszt sądowy zaś orzekano w wymiarze od jednego dnia do 6 tygodni. Podział więzień na obszarze Rzeszy nawiązywał w pewien spo- sób do podziału więzień w systemie pruskim, w którym więzienia dzieliły się na trzy kategorie: więzienia przy sądach powiatowych, więzienia przy 1 Podstawą funkcjonowania więzień w państwie pruskim była ordynacja więzienna z 21.12.1898 r. Stanowiła ona rozwinięcie dyspozycji określonych w niemieckim ko- deksie karnym z dnia 15.05.1871 r. Kodeks wszedł w życie w całych Niemczech od dnia 1.01.1872 r. Zob. S. Salmonowicz, Prusy – dzieje państwa i społeczeństwa, Poznań 1987, s. 446. Z inicjatywy ministra sprawiedliwości Radbrucha w dniu 7.06.1923 r. zostały wy- dane przepisy Grundsätze für den Vollzug von Freiheitsstrafen wprowadzające system progresywny na całym obszarze Niemiec. Zob. L. Rabinowicz, Podstawy nauki o więzien- nictwie, Warszawa 1933, s. 70–75, 88–90. Por. też: J. Czołgoszewski, Dzieje olsztyńskich więzień, „Przegląd Więziennictwa Polskiego” 1999, nr 22–23, s. 117–119; N. Wachsmann, Gefangen unter Hitler. Justizterror und Strafvollzug im NS-Staat, Berlin 2006. 18 A. Kurek. Niemieckie więzienia sądowe na Śląsku... siedzibach sądów okręgowych, samodzielne duże zakłady egzekucyjne. W dniu 13.07.1843 r. w Prusach został przyjęty opracowany w kilkudzie- sięciu punktach plan wzorcowy określający budowę niewielkich więzień sądowych. Dla tego planu C. F. Busse opracował m.in. projekt więzienia w Raciborzu, który stał się wzorcem do naśladowania przy budowie in- nych więzień (np. Moabit II w Berlinie 1875 r., Münster 1892 r.). Wcześniej w 1842 r. zostało otworzone pierwsze w Prusach więzienie celkowe (Moa- bit). Należy także wspomnieć o powstaniu w 1912 r. pierwszego wzorcowe- go zakładu opartego na systemie progresywnym w Wittlich, który był prze- znaczony dla młodocianych przestępców, oraz więzienia w Hahnöfersand (Hamburg) przeznaczonego dla tej samej kategorii więźniów. Funkcjono- wanie obu więzień stało się podstawą podjęcia działań zmierzających do zjednoczenia wszystkich systemów wykonywania kary w Niemczech. Na okupowanych przez Niemców ziemiach polskich znajdowały się ogó- łem 1303 więzienia i areszty: 553 więzienia i areszty sądowe, w tym 5 zakła- dów zabezpieczających (Sicherungsanstalt), 13 więzień ciężkich (Zuchthaus), 289 więzień i aresztów zwykłych (zakład karny – Strafanstalt, więzienie karne – Strafgefängnis, więzienie sądowe – Gerichtsgefängnis), 93 obozy karne (Stammlager), 42 więzienia śledcze i areszty (miejsce wykonywania kary aresztu – Hat anstalt, areszt śledczy – Untersuchungsanstalt), 44 wię- zienia i areszty dla nieletnich (Jugendgefängnis, Jugendstrafanstalt, Jugend- arrestanstalt), 67 oddziałów zamiejscowych więzień roboczych; 721 więzień i aresztów policyjnych, w tym 131 więzień i aresztów policji bezpieczeń- stwa i służby bezpieczeństwa, 389 więzień i aresztów policji porządkowej (Gendarmerie, Schutzpolizei, Werkschutz), 29 aresztów państwowych zarzą- dów policyjnych (Polizeipräsidium, Polizeidirektion, Ortspolizeibehörde), 6 aresztów straży granicznej (Zollgrenzschutz), 21 aresztów Selbstschutzu, 145 aresztów policji; 9 więzień i aresztów Wehrmachtu (Wehrmachtsge- fängnis, Militärarrestanstalt, Feldgendarmeriearrest); 20 więzień i aresztów, których przynależność organizacyjna nie została rozpoznana2. 2 Podaję za: C. Pilichowski, Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. In- formator encyklopedyczny, Warszawa 1979, s. 28. Na temat funkcjonowania systemu więzień w Trzeciej Rzeszy szczególnie interesująca jest praca J. Adamskiej, Organizacja więzień i aresztów sądowych na ziemiach polskich wchodzących w skład III Rzeszy w latach 1939–1945, „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce” 1979, Rozdział I. Organizacja więziennictwa na obszarze Trzeciej Rzeszy 19 W pierwszej grupie więzień funkcjonujących w Trzeciej Rzeszy znajdo- wały się samodzielne zakłady egzekucyjne (selbständige Vollzugsanstalten). W grupie drugiej były więzienia dla ponad 50 osób oraz w trzeciej – więzienia do 50 osób. Znajdowały się one przeważenie w miejscowościach będących siedzibą sądu obwodowego, rzadziej krajowego. Nie miały samodzielnego zwierzchnika i były kierowane ubocznie (nebenamtlich). W grupie samodzielnych zakładów egzekucyjnych znajdowały się: wię- zienia ciężkie (Zuchthaus), więzienia karne (Strafgefängnis), zakłady karne (Strafanstalt), więzienia (Gefängnis)3, więzienia śledcze (Untersuchungsge- fängnis)4, zakłady zabezpieczające (Sicherungsanstalt) oraz zakłady pracy przymusowej (Arbeitshäuser). W przypadku łączenia w jednym zakładzie kilku rodzajów kar (więzienia ciężkiego, więzienia i aresztu) używano nazwy Strafanstalt, czyli zakład karny. Więzienia sądowe podlegały Ministerstwu Sprawiedliwości Rzeszy. W okręgach wyższych sądów krajowych przedsta- wicielem ministerstwa był właściwy prokurator generalny. Więzieniem kie- t. XXIX, s. 98–136. Zob. też: B. Cybulski, Miejsce więzień śląskich w systemie peniten- cjarnym II Rzeczypospolitej w latach 1922–1928, „Studia Śląskie” 1992, t. LI, s. 341–376. Autor podaje, że więzienie w Bytomiu przeznaczone było przed rozpoczęciem drugiej wojny światowej dla 398 mężczyzn i 84 kobiet, więzienie w Raciborzu dla 464 mężczyzn i 86 kobiet, a więzienie w Strzelcach Opolskich dla 515 mężczyzn. Jak podaje J. Adam- ska, największymi więzieniami na terenie Polski były: Strafanstalt Sieradsch (1146 miejsc według stanu na dzień 1.02.1941 r.), Zuchthaus Rawitsch (1075), Strafgefängnis Wronke (1016), Zuchthaus Wartenberg (837), Zuchthaus Gollnow (831), Strafgefängnis Breslau (780), Untersuchungshat anstalt Breslau (566), Zuchthaus Koronowo (562), Zuchthaus und Hat anstalt Brieg (550 i 323), Zuchthaus und Hat anstalt Gross-Strehlitz (516 i 231), Strafanstalt Wohlau (510) – J. Adamska, Organizacja więzień i aresztów sądowych na ziemiach polskich..., dz. cyt., s. 131. Zob. też: L. Górnicki, Koncepcja prawa Trzeciej Rze- szy w poglądach prawników polskich (1933–1939), „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” 1993, t. XVI, s. 83–122. Ciekawe informacje dotyczące zarówno historii więzienia w Sieradzu, jak i sposobu jego funkcjonowania zawiera maszynopis I. Wolma- na, Zza murów sieradzkiego więzienia, Sieradz 2000. Dokonując zestawienia stanów licz- bowych więźniów w Sieradzu w latach 1839–1968, autor podaje, że w dniu 8.10.1939 r. w więzieniu przebywało 3000 więźniów, a 31.10.1942 r. – 3625 więźniów. Były to naj- większe stany liczbowe więźniów w przedstawionym przez autora analizowanym okre- sie. Przed rozpoczęciem drugiej wojny światowej na obszarze II Rzeczypospolitej, po przejęciu więzień na Zaolziu pod koniec 1938 r., działało: 118 więzień samodzielnych, 8 fi lii, 8 kolonii rolnych, 4 zakłady zabezpieczające oraz 204 więzienia działające przy sądach grodzkich. Istniał także w Płocku zakład dla dziewcząt prowadzony przez siostry zakonne. Podaję za: K. Pawlak, Więziennictwo polskie w latach 1918–1939, Kalisz 1995, s. 23. Zob. też: Kalendarz Informator Sądowy, Warszawa 1939, s. 58–98. 3 W 1941 r. nazwę zmieniono na Hat anstalt. 4 W 1941 r. nazwę zmieniono na Untersuchungshat anstalt. 20 A. Kurek. Niemieckie więzienia sądowe na Śląsku... rował kierownik (Amstleiter) lub naczelnik (Vollzugsbehörde). Nadzór nad wykonywaniem kar sprawowali sędziowie sądów obwodowych, sędziowie sądów dla nieletnich, nadprokuratorzy przy sądach krajowych (także do wyroków sądów specjalnych) oraz prokuratorzy generalni. Po wprowa- dzeniu w dniu 4.12.1941 r. prawa karnego dla Polaków i Żydów sądy wy- mierzały tym osobom kary obozu karnego wykonywane w tzw. obozach macierzystych (Stammlager). W związku z tym w 1942 r. wiele więzień zmieniło nazwę, rezygnując z dotychczasowej lub dodając do niej drugi człon – Stammlager. W analizowanych i zaprezentowanych w pracy okre- sach sprawozdawczych w grupie samodzielnych zakładów egzekucyjnych znajdowało się 219 więzień. W poszczególnych rodzajach więzień były to: 1. Zuchthaus – 31 2. Frauenzuchthaus – 6 3. Zuchthaus und Hat anstalt – 3 4. Zuchthaus und Untersuchungshat anstalt – 1 5. Frauenzuchthaus und Strafgefängnis – 1 6. Zuchthaus und Strafgefängnis – 4 7. Zuchthaus und Frauenhat anstalt – 1 8. Arbeitshaus – 2 9. Hat anstalt – 59 10. Untersuchungshat anstalt – 26 11. Frauenstrafgefängnis – 7 12. Strafgefängnis – 25 13. Strafgefängnis und Untersuchungshat anstalt – 20 14. Strafgefängnis und Jugendgefängnis – 3 15. Strafgefängnis und Frauenjugendgefängnis – 2 16. Jugendgefängnis – 10 17. Frauenjugendgefängnis – 4 18. Jugendhat anstalt – 1 19. Strafanstalt – 7. Pozostałych 6 więzień stanowiły obozy więzienne, których funkcjono- wanie i działalność nie są przedmiotem niniejszego opracowania. Więzień sądowych przeznaczonych dla 50 i więcej więźniów było 168, a przeznaczo- nych dla mniej niż 50 osób – 707. Domów poprawczych dla młodocianych odnotowano 159.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Niemieckie więzienia sądowe na Śląsku w czasach Trzeciej Rzeszy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: