Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00053 005898 20278214 na godz. na dobę w sumie
Pacjent w sieci zależności. Społeczny kontekst praw i autonomii pacjenta - ebook/pdf
Pacjent w sieci zależności. Społeczny kontekst praw i autonomii pacjenta - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 362
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9816-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
Publikacja mieści się w obszarze nauk społecznych i porusza istotne zagadnienia z perspektywy odbiorcy świadczeń zdrowotnych. Obszar analizy łączy ,,nietypowe” dla tej problematyki ujęcia teoretyczne i oprócz zasadniczego kontekstu społecznego został w niej uwzględniony także kontekst etyczny, moralny, prawny i marketingowy. W książce opisano sieć podstawowych zależności, w które uwikłany jest współczesny odbiorca świadczeń medycznych oraz scharakteryzowano przejawy jego autonomicznych decyzji i zachowań, obrazujących dysfunkcjonalność systemu ochrony zdrowia. Czynników, które wpływają na podejmowanie przez świadczeniobiorców działań w sferze opieki zdrowotnej jest wiele, z konieczności wybrano makrospołeczne determinanty aktywności (szczególnie o charakterze instytucjonalnym) oraz mikrospołeczne, dotyczące przebiegu i kształtowania interakcji. Perspektywa teoretyczna została pogłębiona o wymiar analizy empirycznej (z wykorzystaniem eksperymentu internetowego, ankiety internetowej, socjologicznej analizy dokumentów zastanych oraz techniki mapowania). Analiza empiryczna wzbogaciła i uwiarygodniła charakterystykę badanego fragmentu rzeczywistości społecznej, związanej ze specyficzną sytuacją pacjenta, zmuszonego do radzenia sobie w systemie ochrony zdrowia, który jawi się wciąż jako skomplikowany i nieprzyjazny pacjentowi, a procedury wydają się ważniejsze od dobra człowieka.  
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Alicja Łaska-Formejster – Uniwersytet Łódzki, Instytut Socjologii Katedra Socjologii Polityki i Moralności, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41 RECENZENT Jolanta Kopka OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Łukasz Orzechowski Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/pressmaster © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06609.14.0.H Ark. wyd. 24,0; ark. druk. 22,625 ISBN 978-83-7969-815-8 e-ISBN 978-83-7969-816-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Kochanym, Bliskim, Wszystkim – tym, bez których praca ta nie miałaby szansy powstać SPIS TREŚCI Wprowadzenie i założenia metodologiczne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I ROZWÓJ IDEI PRAW PACJENTA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Idea praw pacjenta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Prawna operacjonalizacja pojęcia „pacjent” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Prawa pacjenta a prawa człowieka. Podmiotowy charakter praw pacjenta . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II EWOLUCJA KONCEPCJI PRAW PACJENTA W POLSKIM PRAWIE ORAZ PRAWO DO DOCHODZENIA TYCH PRAW – KONTEKST HISTORYCZNY . . 1. Okres II Rzeczpospolitej Polskiej. Okres po odzyskaniu niepodległości . . . . . . . . . . . . 2. Okres Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Okres III Rzeczpospolitej – od 1989 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III SYTUACJA PRAWNA PACJENTA W USTAWODAWSTWIE MIĘDZYNARODOWYM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Ochrona praw pacjenta na podstawie międzynarodowych standardów praw człowieka . 1.1. Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury – UNE- SCO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Międzynarodowa Organizacja Pracy (MOP) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Ochrona praw pacjenta na podstawie europejskich standardów praw człowieka: Rada Europy, Unia Europejska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności . . . . . . . . . . . . 2.2. Europejska Karta Społeczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Europejska Konwencja Bioetyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Kompetencje Unii Europejskiej w zakresie opieki zdrowotnej . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. Ochrona i dochodzenie praw pacjenta na gruncie instytucji i prawa międzynarodo- wego – zarys wybranych aspektów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Prawa pacjenta – wiodąca wartość w inicjatywie bioetycznych programów badawczych Unii Europejskiej na przykładzie Programu BIONET . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Prezentacja projektu BIONET . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Prawa w kontekście krytyki globalizacji etyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 27 28 32 36 41 43 43 47 53 62 63 63 66 67 69 71 72 74 75 77 79 81 84 85 8 3.3. „Nowa taktyka”: Systemy etycznego zarządzania, pozwalające na respektowanie praw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.1. Organizacja państwowej deliberacji – zarządzanie bezpośrednie vs zarzą- dzanie eksperckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.2. Etyczne regulacje prawne. Intensyfikacja prac w ustawodawstwie bioetycz- nym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.3. Etyczny nadzór. Etyczna inspekcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.4. Interakcja etyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IV AUTONOMIA OSOBY (PACJENTA) – WYBRANE ASPEKTY ANALIZY . . . . . 1. Autonomiczność, jako wartość. Zasada poszanowania autonomii . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Racjonalistyczna zasada autonomii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Empiryczna zasada autonomii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Autonomiczność – perspektywa etyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Autonomiczność a zdolność do działań autonomicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Kształtowanie autonomii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Relacja lekarz – pacjent w kontekście autonomii pacjenta (wykładnia etyczna) . . 3. Społeczny wymiar autonomii; relacja lekarz – pacjent uwzględniająca autonomię jej uczestników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Relacja lekarz – pacjent w kontekście teorii społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Problem współuczestnictwa w wybranych modelach relacji lekarz – pacjent . . . . 3.3. Znaczenie autonomii w wybranych modelach lekarz – pacjent . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział V PACJENCI ERY EMPOWERED – PACJENCI W SIECI: ROZWAŻANIA TEORETYCZNE I EMPIRYCZNE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Empowered patient i pacjenci w sieci – charakterystyka idei i informatyzacja systemu ochrony zdrowia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. „Współczesny pacjent” – ogólna charakterystyka sylwetki . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Informatyzacja systemu ochrony zdrowia – nowoczesne technologie komunika- cyjne: e-systemy, e-profilaktyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Pacjenci w sieci – analiza aktywności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Wybrane wymiary relacji lekarz – pacjent w opinii użytkowników portali o tema- tyce zdrowotnej (badanie eksperymentalne) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Charakterystyka portali medycznych stanowiących próbę badawczą . . . . . . . . . . . 2.3. Charakterystyka zakresu i rodzaju aktywności użytkowników portali medycz- nych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Rekonstrukcja przebiegu wizyty lekarskiej na podstawie wypowiedzi użytkowni- ków portali o tematyce zdrowotnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. Pacjenci w sieci. Refleksje metodologiczne po zrealizowaniu badania ekspery- mentalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6. Analiza znajomości praw pacjenta wśród użytkowników portali medycznych . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 89 91 92 93 95 97 98 103 105 107 108 114 119 121 123 129 131 134 135 135 138 140 148 149 152 156 159 163 167 189 Pacjent w sieci zależności. Społeczny kontekst praw i autonomii pacjenta Rozdział VI DZIAŁANIA MARKETINGOWE UKIERUNKOWANE NA ODBIORCÓW ŚWIADCZEŃ MEDYCZNYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Marketing usług medycznych – wybrane aspekty charakterystyki . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Cele marketingu medycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Czynniki społeczne oraz wybrane aspekty strategii marketingowych wpływające na de- cyzje pacjenta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Skuteczne narzędzia e-marketingu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Usługi medyczne jako instrument rozwiązywania problemów zdrowotnych pacjentów . 6. Jakość świadczeń zdrowotnych jako element strategii marketingowej . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VII SUBIEKTYWNY WYMIAR PRAW I AUTONOMI PACJENTÓW – WYNIKI ANALIZ 1. Zakres praw pacjenta – podstawa ustawodawcza oraz procedury i formy składania skarg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Rzecznik Praw Pacjenta – kompetencje, zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. O problemach pacjentów – ogólna charakterystyka zakresu skarg i wniosków skła- danych do Rzecznika Praw Pacjenta (2009–2013) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Problemy odbiorców świadczeń zdrowotnych scharakteryzowane na podstawie analiz spraw skierowanych do Biura Skarg i Wniosków Łódzkiej Regionalnej Kasy Chorych (1999–2002) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.1. Analiza pisemnych skarg złożonych do Biura Skarg i Informacji ŁRKCH . 2.2.2. Zakres problemów zgłaszanych do Biura Skarg i Informacji ŁRKCH . . . . 2.2.3. Telefon informacyjny Biura Skarg i Informacji ŁRKCH . . . . . . . . . . . . . . . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Charakterystyka zakresu skarg składanych do Działu Skarg i Wniosków Łódzkie- go Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia (2007–2011) . . . . . 2.3.1. Zakres problemów zgłaszanych do Łódzkiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ 2.3.2. Charakterystyka zakresu informacji poszukiwanych przez świadczenio- biorców województwa łódzkiego oraz charakter podejmowanych działań 2.3.3. Statystyczna analiza skarg i wniosków dokonana w oparciu o sprawozda- nia roczne z działalności Łódzkiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ (2007– 2011) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej – kompetencje, zadania, funkcje, procedury . . 3.1. Funkcja rzecznika odpowiedzialności zawodowej i procedura praktykowana pod- czas procesu rozpatrywania skargi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Zakres i charakter skarg kierowanych do Rzecznika Odpowiedzialności Zawodo- wej Łódzkiej Okręgowej Izby Lekarskiej w latach 1990–2010 . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.1. Ogólna ilościowa charakterystyka przewinień – analiza kontekstu społecz- nego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 193 195 199 200 205 207 209 214 217 220 228 233 243 247 249 253 257 259 261 264 272 273 279 280 283 287 287 Spis treści 10 3.2.2. Charakterystyka przewinień będących podstawą zgłoszenia skargi w Kan- celarii Okręgowego Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej w latach 1990–2010 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.3. Charakterystyka przewinień będących podstawą zgłoszenia skargi w Kan- celarii Okręgowego Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej w latach 1990–2010, według grup świadczeniodawców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.4. Charakterystyka rozstrzygnięć skarg zgłoszonych do Wojewódzkiego Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej w Łodzi w latach 1990–2010 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ZAMIAST ZAKOŃCZENIA (WNIOSKI, REKOMENDACJE) . . . . . . . . . . . . . . . . . . BIBLIOGRAFIA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz schematów, tabel, wykresów i zestawień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ANEKS 1. Problematyka eksperymentu internetowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ANEKS 2. Harmonogram konferencji i warsztatów zorganizowanych w ramach projektu BIONET . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 307 310 316 319 333 353 357 359 361 Pacjent w sieci zależności. Społeczny kontekst praw i autonomii pacjenta Wprowadzenie i założenia metodologiczne Pacjent, jako podmiot społeczny, stanowi przedmiot zainteresowania przed- stawicieli wielu dyscyplin naukowych. Pozostaje punktem odniesienia w analizach dotyczących problematyki zdrowia, choroby; w naukach medycznych, przyrodni- czych, społecznych, technicznych, w naukach o zarządzaniu; w ujęciu społecznym, etycznym, ekonomicznym, biologicznym czy prawnym. Analizy mają często cha- rakter dyscyplinarny i podejmowane są albo w perspektywie teoretycznej bazującej na wybranych paradygmatach lub w perspektywie empirycznej, w której poznaje się i analizuje opinie, postawy, oceny czy wiedzę pacjentów. Inne uwzględniają wymiar interdyscyplinarny – łączą rozważania, analizy i teorie z zakresu nauk społecznych, psychologicznych, przyrodniczych, medycznych, prawnych czy ekonomicznych. W wyniku wieloletnich prac badawczych pragnę zaproponować i zapre- zentować interdyscyplinarny zakres analizy łączący wybrane ujęcia teoretyczne – o tle nietypowy, bo oprócz zasadniczego kontekstu społecznego uwzględniający kontekst etyczny, prawny i marketingowy. Pragnę zaprezentować sieć wybranych zależności, w które uwikłany jest współczesny odbiorca świadczeń medycznych, scharakteryzować przejawy jego autonomicznych decyzji i zachowań (szczegól- nie w wymiarze dochodzenia swoich praw) obrazujących m.in. dysfunkcjonal- ność systemu ochrony zdrowia. Perspektywę teoretyczną pogłębiam o wymiar analizy empirycznej (zrealizowanej z wykorzystaniem eksperymentu interneto- wego, ankiety internetowej oraz socjologicznej analizy dokumentów zastanych – w rozważaniach uwzględniłam także technikę mapowania). Analiza empiryczna wzbogaciła i uwiarygodniła charakterystykę badanego fragmentu rzeczywistości społecznej, dotyczącej specyficznej sytuacji pacjenta, zmuszonego do radzenia sobie w skomplikowanym systemie ochrony zdrowia. Choć o „pacjencie” napisano wiele, to jednak, ze względu na złożoność i zmieniający się charakter problematyki, wciąż odczuwać można niedosyt i chęć pogłębienia oraz poszerzenia ram refleksji. Szczególnie w przypadku „analizy działań pacjenta” funkcjonującego we współczesnej zmedykalizowanej rzeczywi- stości. Rzeczywistości, w której typowe staje się przekraczanie granic interwencji w naturę, biologiczny wymiar człowieka; w której mówi się o transcendowaniu; potencjale badań biomedycznych – możliwościach i zagrożeniach, jakie stwarza- ją nowoczesne technologie; w której podnosi się kwestie doniosłości odkryć no- wych metod i narzędzi umożliwiających efektywniejsze diagnozowanie i leczenie. Wszystkim działaniom przyświeca cel najważniejszy: dobro ludzkości i człowieka. 12 W ujęciu deklaracyjnym, ideowym pacjent, świadczeniobiorca, klient – ja- kiego terminu byśmy nie użyli do określenia odbiorcy świadczeń zdrowotnych – wskazywany jest jako wartość najwyższa, którego dobro liczy się najbardziej. Na przykład, na poziomie ministerialnym, odpowiedzialnym za organizację ochrony zdrowia oraz opieki medycznej, wskazuje się, że powinna być ona jak najbardziej przyjazna pacjentowi, uwzględniająca jego potrzeby. Na poziomie ustawodawczym podkreśla się dbałość o zapewnienie właściwych podstaw legi- slacyjnych do funkcjonowania systemu, instytucji i placówek medycznych, osób w nich zatrudnionych oraz korzystających z ich usług. Szczególnie podnosi się rangę praw pacjenta. Następnie na poziomie instytucjonalnym (w opisach pla- cówek – szczególnie niepublicznych) można znaleźć informacje np., że głów- ną ich misją jest „wszystko dla zdrowia pacjentów”, że pracownicy dokładają szczególnych starań, aby pomoc i opieka medyczna wpływały na podniesienie jakości życia pacjentów. Pacjent postrzegany jest więc jako autonomiczny pod- miot społeczny, któremu przynależą określone atrybuty i uprawnienia w zakresie ochrony i dbałości o zdrowie. W praktyce jednak – niezależnie od odczuwanych potrzeb, oczekiwań i pragnień (niezależnie także od bardzo często pozytywnych doświadczeń w zakresie uzyskiwanej pomocy) – wikłany jest w sieć zależności, która pośrednio lub bezpośrednio wpływa na podejmowane przez niego decyzje. Tym bardziej, że pomimo reformy i restrukturyzacji system opieki zdrowotnej jawi się wciąż jako skomplikowany i nieprzyjazny pacjentowi, w którym pro- cedury i sformalizowane standardy są ważniejsze od dobra człowieka. Którego funkcjonowanie uwarunkowane jest od decyzji podejmowanych na poziomie władzy ustawodawczej, administracji rządowej, administracji samorządowej, sa- morządów zawodów medycznych, oddziałów NFZ oraz akademii medycznych1. Złożoność współczesnej rzeczywistości implikuje kontekst analizy podmio- tów społecznych. W moim przekonaniu, podmiotem zmuszonym do działania w coraz bardziej skomplikowanej strukturze ochrony zdrowia jest właśnie pa- cjent. Pacjent – autonomiczny podmiot, który w dobie instytucjonalizacji, para- metryzacji, biurokracji, globalizacji, szybkiego przepływu informacji, możliwości technologicznych ułatwiających komunikację, coraz powszechniej wykorzysty- wanych reguł i zasad społecznych wywierania wpływu na zachowania ludzkie – musi samodzielnie zadbać o dobro swoje bądź dobro najbliższych. Czynników, które wpływają na charakter i rodzaj działań podejmowanych przez świadczeniobiorców, jest wiele, pragnę zatem z konieczności skupić się na wybranych makrospołecznych determinantach aktywności, szczególnie o charak- terze instytucjonalnym, oraz mikrospołecznych dotyczących szeroko ujętego prze- biegu i kształtowania interakcji. W uproszczeniu można powiedzieć, że na działania podejmowane przez odbiorców świadczeń medycznych wpływ ma wiele niezależ- nych od nich czynników, takich jak: organizacja systemu, zasady funkcjonowania 1 S. Golinowska, Polityka społeczna, koncepcje – instytucje – koszt, Warszawa 2000, s. 88–89. Pacjent w sieci zależności. Społeczny kontekst praw i autonomii pacjenta 13 placówek, ustawodawstwo czy też procedury postępowania. Działania pacjentów warunkują także: ich kondycja zdrowotna, wiedza o zdrowiu i chorobie (szeroko rozumiana), kompetencje zdrowotne, przyjęta postawa wobec zdrowia i choroby, przyjęta perspektywa roli pacjenta, świadomość praw, świadomość własnych ocze- kiwań, kondycja finansowa, źródła wiedzy na temat zdrowia i choroby, wiedza na temat organów stojących na straży ochrony praw pacjenta, wiedza o procedurach składania skarg, społeczne i psychologiczne reguły i zasady wywierania wpływu, doświadczenia w zakresie przebiegu interakcji z personelem medycznym, narzę- dzia komunikacyjne (+ e-narzędzia) wykorzystywane przez placówki medyczne i inne. Można je zobrazować w następujący sposób graficzny. Organizacja systemu ochrony zdrowia Kondycja zdrowotna pacjenta / Kondycja finansowa pacjenta Przyjęta postawa wobec zdrowia i choroby Ustawodawstwo, administracja rządowa, samorządowa, samorządy zawodów medycznych, oddziały NFZ, akademie medyczne Wewnętrzne zasady funkcjonowania placówek Procedury postępowania Internet e-narzędzia e-marketing Społeczne i psycholo- giczne reguły oraz zasady wywierania wpływu Wiedza o zdrowiu i chorobie Kompetencje zdrowotne Przyjęta perspektywa roli świadczenio- biorcy Źródła wiedzy na temat zdrowia i choroby Znajomość, świadomość praw pacjenta/ Złamanie praw pacjenta Doświadczenia w zakresie przebiegu relacji pacjent – personel Metody, środki, narzędzia komuniko- wania Schemat 1. Wybrane czynniki wpływające na aktywność odbiorców świadczeń zdrowotnych Źródło: badania własne. Poszczególne elementy składające się na proces korzystania z pomocy me- dycznej – niezależnie czy mają instytucjonalny charakter, czy też nie – wikłają pacjenta w sieć zależności, która często warunkuje przyjęte przez niego strategie Wprowadzenie i założenia metodologiczne 14 działania i podejmowane decyzje, gdyż wymusza określoną aktywność (np. ogra- niczającą jego autonomię). Pragnę podkreślić, że ze względu na złożoność podjętej problematyki analiza dotyczy wybranego obszaru autonomicznej aktywności pacjentów, szczególnie dotyczącej respektowania i dochodzenia praw pacjenta. Zawartość i struktura opracowania przedstawia się następująco. Pojęciem konstytuującym całość problematyki są „prawa pacjenta”. Na to wpływ miało kilka czynników, a szczególnie fakt, że to one warunkują w najszerszym zakre- sie wykładnię aktywności w sferze zdrowia i choroby. Prawa pacjenta zyskały na popularności, są nośnikiem wartości, ale i tematem modnym, wykorzystywanym przez środki masowej komunikacji. Charakterystyka praw pacjenta zaprezentowa- na w książce (poświęciłam jej trzy z siedmiu rozdziałów) ma na celu uzupełnienie i wzbogacenie dotychczasowych analiz. Zmiany w relacjach pacjent – podmio- ty świadczące usługi medyczne, upowszechnianie się mechanizmów szerszego uczestnictwa w demokratycznym podejmowaniu decyzji (także tych dotyczących zdrowia), pojawianie się nowych technologii i technik medycznych – rozwój wie- dzy i praktyki medycznej oraz rozwój systemów opieki zdrowotnej i upowszech- nienie dostępu do świadczeń zdrowotnych – wpłynęły na wzrost popularności praw pacjentów oraz dowodzą, że prawa pacjenta muszą być obszarem szczegól- nie chronionym, o którym należy permanentnie przypominać. W opracowaniu uwzględniłam wielkowymiarowość tych praw: przedstawiłam je zarówno w per- spektywie prawa podmiotowego dotyczącego ochrony osoby, jak i norm gwaran- tujących dostęp do świadczeń zdrowotnych. Samo pojęcie „pacjent” przenalizo- wałam w rozdziale I w kontekście etymologicznym i na gruncie prawa polskiego. Przedstawiciele różnych dyscyplin zgadzają się co do tego, że zakres upraw- nień i relacje między świadczeniodawcami usług medycznych a pacjentami mu- szą być zoperacjonalizowane w języku norm prawnych. I tak, jak przebieg relacji lekarz – pacjent na przestrzeni lat podlegał modyfikacjom, tak koncepcja praw pacjenta ulegała zmianie. W rozdziale II zaprezentowałam proces ewolucji kon- cepcji praw pacjenta w polskim prawie, poczynając od okresu odzyskania nie- podległości, oraz scharakteryzowałam zakres uprawnień umożliwiających docho- dzenie do przynależnych praw (aspekt roszczeniowy, aspekt odpowiedzialności). Kolejne akty prawne uchwalane w Polsce w swym zakresie zbliżyły się do zalecanego standardu międzynarodowego i europejskiego. Wstąpienie do Unii Eu- ropejskiej, członkostwo Polski w wielu organizacjach międzynarodowych „wy- musiły” na ustawodawcy polskim respektowanie określonych zobowiązań, w tym związanych z ochroną praw pacjenta. W rozdziale III opisałam sytuację prawną pacjenta w ustawodawstwie międzynarodowym, zakres obowiązujących w nim praw oraz źródła ich ochrony. Początków międzynarodowych standardów praw człowieka upatruje się w powołaniu Organizacji Narodów Zjednoczonych. Idea kompleksowej ochrony praw człowieka ONZ została powszechnie zaakceptowana i podjęto kroki, by przekształcić ją w uniwersalną normę prawa międzynarodowe- Pacjent w sieci zależności. Społeczny kontekst praw i autonomii pacjenta 15 go – od tej idei rozpoczęłam charakterystykę, w której uwzględniłam także ini- cjatywy innych organizacji międzynarodowych: Organizacji Narodów Zjednoczo- nych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO), World Health Organization (WHO), Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP), Rady Europy, Unii Europej- skiej (UE). Istotnym elementem analizy, w kontekście podjętej problematyki, jest dochodzenie praw pacjenta, a zatem nieodzownym elementem było uwzględnienie go w przygotowanym opracowaniu. Dochodzenie praw pacjenta na gruncie prawa międzynarodowego wynika bezpośrednio z istniejących procedur i ich wykonywa- nia przez zobowiązane strony (państwa i agendy międzynarodowe, regionalne), na które składają się: procedura sprawozdawcza, inicjowanie złożenia skargi indywi- dualnej lub skargi państwowej oraz procedura badania na miejscu. Ze względu na zakres zrealizowanych badań empirycznych (zaprezentowa- nych w rozdziale VII), wpisujących się w problematykę składania skarg indywi- dualnych, w analizie uwzględniłam także prezentację procedury badania skargi indywidulanej w wymiarze międzynarodowym. Na szczególną uwagę zasługuje analiza praw pacjenta jako wiodącej wartości w inicjatywach bioetycznych Pro- gramów Badawczych Unii Europejskiej. W książce przedstawiłam ten aspekt na przykładzie projektu BIONET, w którym uczestniczyłam. Wymiernym efektem współpracy był współudział w opracowaniu taktyki umożliwiającej respektowa- nie praw podmiotów uczestniczących w międzykontynentalnych projektach ba- dawczych – szczególnie w badaniach klinicznych. Taktyki, której zastosowanie wydaje się współcześnie niezbędne, przy zmierzeniu się z etycznymi wyzwania- mi badań medycznych, w których uczestniczą ludzie. Pragnę podkreślić, że pro- pozycja ta jest rozwiązaniem innowacyjnym, gdyż odchodzi od idei etyki zgloba- lizowanej. Do opracowania jej przyczynili się przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych, szczególnie medycznych, społecznych, filozoficznych i prawnych. Dzięki zastosowaniu techniki mapowania określone zostały problemy, któ- re pojawiają się, gdy zestandaryzowane zasady i regulacje wdrażane są w kon- kretnych państwach z autonomicznym zapleczem prawnym, kulturowym, spo- łecznym, politycznym, historycznym i gospodarczym. W efekcie wyodrębnione zostały cztery tzw. sfery lub warstwy etycznego zarządzania, które scharaktery- zowałam w podrozdziałach 3.3.1–3.3.4. Pierwszą jest „organizacja państwowej deliberacji” – rola deliberacji etycznej, rodzaj narodowej przestrzeni rozważań, w której omawiane są kierunki działań naukowych. Drugą są krajowe „etyczne regulacje prawne”. Trzecią warstwą jest „etyczny nadzór” jako istotny element codziennych praktyk badawczych. Ostatnią, czwartą jest „interakcja etyczna”, która zachodzi pomiędzy badaczami a badanymi podmiotami. Dzięki metodzie mapowania udało się także wyodrębnić istotne wątpliwości, których wcześniejsze rozstrzygniecie pozwoli na uniknięcie zasadniczych problemów natury etyczno- -kulturowej w trakcie realizacji międzynarodowych medycznych projektów ba- dawczych oraz zwiększyć gwarancje, że w trakcie badań interakcje będą miały charakter etyczny, z respektowaniem praw ich uczestników. Wprowadzenie i założenia metodologiczne 16 A zatem współcześnie standardy etyczne kształtowane są w wymiarze inter- dyscyplinarnym; modelują je nie tylko przedstawiciele środowisk medycznych, ale i nauk społecznych, ekonomicznych, politycznych, prawnych oraz pacjenci i aktywiści społeczni – w wymiarze krajowym i międzynarodowym. Sądzę, że na szczególną uwagę zasługuje podkreślenie wagi interdyscyplinarności i złożoności zagadnień wpisanych w obszar uprawnień i aktywności odbiorców świadczeń me- dycznych. Pacjent, choć w dziejach cywilizacji otrzymał legislacyjną gwarancję respektowania uprawnień mu przynależnych, wciąż pozostaje uwikłany w róż- nego rodzaju zależności, które warunkują autonomiczny charakter jego działań. Autonomiczność – rozumiana jako niezależność jednostki zarówno od przy- musu ze strony innych, jak i od wewnętrznych ograniczeń uniemożliwiających rzeczywisty wybór – jest silnie zakorzeniona w moralności oraz stanowi niepod- ważalnie uznawaną społecznie wartość. W kolejnej części rozprawy (w rozdzia- le IV) refleksji poddałam właśnie problem autonomiczności. „Autonomia” jest pojęciem, którego zakres znaczeniowy zmienia się w zależności od przyjętego paradygmatu czy konstruktu teoretycznego. Często określana jest jako wartość, uprawnienie, zdolność lub cecha. To pojęcie stanowi wreszcie podstawę etycznej zasady autonomii, która wymaga podtrzymywania zdolności jednostki do doko- nywania autonomicznych wyborów, przezwyciężania lęku i innych przeszkód jej zagrażających. Ma to szczególne znaczenie w sytuacji osoby chorej, która wymaga wsparcia, ochrony, pomocy – rodzi się tutaj jednak wątpliwość, w jakim stopniu i zakresie powinna mieć ona możliwość skorzystania z przysługującej jej, jako osobie ludzkiej, autonomii? W charakterystyce uwzględniłam zatem, wynikający z logiki rozważań, aspekt paternalizmu. Ponadto opisałam racjonali- styczną i empiryczną zasadę autonomii, odnosząc się m.in. do stanowisk R. Gil- lona, I. Kanta, Kartezjusza, J. Locke’a, J.S. Milla, T. Beachumpa, J.F. Childressa i M. Komrada. Uwagę zwróciłam również na „zawiłości” teoretyczne sprawiające, że au- tonomia utożsamiana jest z pojęciami odnoszącymi się do wielowymiarowych płaszczyzn analizy, np.: ze swobodą działania, suwerennością jednostki, wolno- ścią woli, godnością, integralnością moralną, indywidualnością, niezależnością, odpowiedzialnością, samowiedzą, akceptacją samego siebie, krytyczną refleksją, wolnością od zobowiązania, nieobecnością zewnętrznych przyczyn, znajomością własnych interesów. W prezentacji uwzględniłam sposoby postrzegania autono- miczności człowieka (pacjenta) oraz przedstawiłam proces kształtowania auto- nomii (czynniki wpływające na proces kształtowania autonomii moralności i pu- łapki związane z negacją własnej niezależności). Przedmiotem odrębnej refleksji uczyniłam prezentację relacji pacjent – lekarz uwzględniającej autonomiczność wskazanych podmiotów (w perspektywie etycznej i społecznej). Bogactwo teorii społecznych w obszarze, w którym analizowany jest przebieg spotkania pacjenta z lekarzem, sprawiło, że w charakterystyce wykorzystałam wybrane, najadekwat- niej wpisujące się w obszar moich zainteresowań. Pacjent w sieci zależności. Społeczny kontekst praw i autonomii pacjenta 17 Konieczność wyboru podyktowana była także przyjętą koncepcją analizy, w której istotne znaczenie odgrywają czynniki kształtujące aktywność pacjentów. A przecież zmianie ulega nie tylko przebieg relacji lekarz – pacjent, ale wszystkie elementy wpływające na nią, współtworzące ją, jak język i sposób komunikacji, a także nomenklatura, zarezerwowana wcześniej wyłącznie dla medycyny. Ina- czej do spotkania przygotowują się współcześni pacjenci i lekarze, dysponując innym zasobem wiedzy i korzystając z nowych technologicznych rozwiązań, aby ją pozyskać. Zmiany te są szczególnie widoczne w postawach pacjentów. W zachodniej literaturze przedmiotu coraz częściej określa się je mianem empowered. Jest to nazwa nawiązująca do wzmocnionej postawy współczesnego pacjenta, współ- odpowiedzialnego za swoje zdrowie, poszukującego, zdobywającego informacje i wiedzę na temat jednostek chorobowych, zdrowego stylu życia, sposobów poru- szania się w coraz bardziej skomplikowanej strukturze systemu opieki zdrowot- nej. Sylwetka współczesnego pacjenta, pacjenta ery empowered, scharakteryzo- wana została w rozdziale V. Główne założenia koncepcji współodpowiedzialnego pacjenta dotyczą właśnie zmiany jego profilu. Jest to pacjent, któremu nie należy niczego narzucać, samodzielnie powinien pragnąć modyfikacji własnej postawy wobec zdrowia i profilaktyki, w którą powinien się sam zaangażować, by była skuteczna. Uważa się, że kształtowanie postawy empowered wynika z braku zaufania pacjentów do niewydolnego i coraz bardziej skomplikowanego systemu opieki zdrowotnej oraz pragnienia zwrócenia uwagi na podstawowe uprawnienia pa- cjenta. A polski system opieki zdrowotnej wciąż jest negatywnie oceniany przez odbiorców świadczeń medycznych. Mówi się o jego nieefektywności, niewła- ściwym dysponowaniu środkami finansowymi, ograniczaniu i łamaniu praw pa- cjenta, komercjalizacji działań, odpersonalizowaniu podstawowych relacji, tech- nizacji terapii, niebezpiecznym przesuwaniu granic interwencji medycznych czy też nieefektywności procesów leczniczych. Pacjenci (oczywiście, nie uogólniając przedstawionego stanowiska na całą populację), doświadczając owych negatyw- nych aspektów, coraz częściej podejmują aktywność mającą na celu współuczest- niczenie w procesie diagnozy i terapii. To oni podejmują wysiłek, przygotowując się do wizyt lekarskich, doradzając sobie wzajemnie, informując się i wspierając. Pacjenci, którzy są coraz lepiej wyedukowani, korzystają z nowoczesnych tech- nologii, umożliwiających szybki dostęp do specjalistycznej wiedzy, dzięki której wstępnie dokonują samodzielnej diagnozy. Są aktywnymi użytkownikami portali medycznych i for internetowych, coraz częściej pragną kontrolować swoje zdro- wie on-line i zarządzać nim w trybie on-line. Ich aktywność w Internecie jest zdumiewająca. Liczba użytkowników portali medycznych, liczba poszukiwanych informacji z zakresu szeroko ujętych: zdrowia i choroby świadczą o wadze tych aspektów w życiu pacjentów, konsumentów zdrowia (i przyczyniają się do kształ- towania nowej laickiej wizji zdrowia i choroby). Wprowadzenie i założenia metodologiczne 18 Pacjenci coraz aktywniej wykorzystują zdobycze technologiczne w aspek- tach zdrowotnych, ale takie wymagania zaczyna przed nimi także stawiać sys- temowa organizacja opieki medycznej. Analizę uzupełniłam zatem charaktery- styką procedur i projektów wdrażanych w programie Informatyzacji Ochrony Zdrowia (eWUŚ, P1). Charakterystyka sieci zależności, w którą uwikłany jest współczesny pacjent i która ukierunkowuje podejmowaną przez niego aktyw- ność, została wzbogacona o perspektywę stechnologizowanego modelu ochrony zdrowia. To z kolei wpłynęło na wybór wirtualnej przestrzeni do badań społecz- nych, gdyż właśnie w niej empowered patients działają najaktywniej. Z perspek- tywy badacza społecznego interesujące było, na ile owa aktywność (na portalach medycznych) ma charakter autonomiczny, a na ile modelowana jest przez inne publikowane posty. Realizacja eksperymentu internetowego umożliwiła odpo- wiedź na to pytanie. Jest to ciekawy i „nowatorski” sposób pozyskania danych, gdyż zasadniczym jego celem nie było badanie aktywności pacjentów w sieci (zajmują się tym ośrodki badania opinii publicznej), ale analiza określonego „typu aktywności”, modelowanego przez czynniki zewnętrzne. Aby skompilo- wać sylwetkę empowered patient, niezbędna była wiedza dotycząca jego świado- mości na temat przysługujących mu uprawnień. Ten aspekt został zbadany przy wykorzystaniu techniki ankiety internetowej. Ze względu na nietypowe zastoso- wanie techniki eksperymentu internetowego (w kontekście analizy aktywności pacjentów, konsumentów zdrowia), w charakterystyce uwzględniłam uwagi i re- fleksje metodologiczne. Coraz bardziej „samodzielny” pacjent dokonuje wyborów na podstawie różnych kryteriów, m.in. rynkowych. Uzupełnieniem analizy jest włączenie do niej charakterystyki działań marketingowych ukierunkowanych na odbiorców świadczeń medycznych jako kolejnego czynnika wpływającego na decyzje po- dejmowane przez świadczeniobiorców (rozdział VI). Oczywiste jest, że wszelkie świadczenia medyczne powinny być realizowane według standardów najlepszej praktyki, z uwzględnieniem standardów etycznych. Sfera resortu zdrowia natu- ralnie wpisuje się jednak w złożoną strukturę państwową, co skutkuje uwarun- kowaniem jej funkcjonowania od wielu czynników, a jednym z nich jest kon- tekst rynkowy. Specyfika tego podejścia skutkuje potraktowaniem pacjenta jako klienta. W opisie zawierającym charakterystykę marketingu usług medycznych, stosowanych w nim metod i narzędzi marketingowych, np. – metodyki zarządzania relacjami z klientem, opartej na dyfuzji wiedzy me- dycznej; – metodyki coachingu medycznego, wewnętrznego, oznaczającego dyfuzję wiedzy medycznej i menedżerskiej wewnątrz firmy medycznej, oraz zewnętrzne- go, czyli dyfuzji wiedzy medycznej do klienta; – koncepcji promocji-mix, sprzedaży osobistej i innych, szczególny nacisk położyłam na wybór tych koncepcji i strategii, które w kształ- towaniu postaw świadczeniobiorców usług medycznych odgrywają istotną rolę. Pacjent w sieci zależności. Społeczny kontekst praw i autonomii pacjenta 19 Zwłaszcza, że dynamika zachodzących procesów społecznych, medykalizacja ży- cia, reorganizacja systemu zdrowia, zmieniający się sposób finansowania usług medycznych i ich profil czy też rynek usług farmaceutycznych w istotny sposób wpływają na zmiany postaw świadczeniobiorców medycznych wobec problemów uznanych za kluczowe dla idei zdrowia. O zachowaniach osób korzystających ze świadczeń medycznych decydują więc złożone czynniki, wśród których społecz- ne i psychologiczne odgrywają szczególną rolę – koncepcje te, narzędzia, mecha- nizmy i zasady omówione zostały w rozdziale VI, w części 3 i 5. W koncepcji marketingowej zarysowuje się także niezwykle istotne, z per- spektywy oczekiwań pacjentów, podejście do nich. Chodzi o ujęcie typowe dla medycyny holistycznej, w którym lekarz, stosując różne narzędzia oddziaływania, uruchamia „wbudowane” w każdego mechanizmy samoleczenia oraz monitoru- je ich aktywność. Można uznać, odwołując się do nomenklatury marketingowej, że jest on raczej coachem – doradcą pacjenta. Pełni także role, które raczej nie pojawiają się w analizach socjologicznych, takie jak rola monitoringu (bieżącej kontroli i redukowania negatywnych zaburzeń), mentoringu (edukacji klienta, dbania o komfort psychiczny klienta i jego rodziny) oraz rola counsellingowa, po- legającą na rozwiązywaniu problemów osobistych i zawodowych zgłaszających się pacjentów oraz ich rodzin (choć w perspektywie polskich realiów – co wynika chociażby z raportów przygotowywanych przez międzynarodowe i polskie ośrod- ki badania opinii publicznej – założenia te wydają się raczej mieścić w sferze życzeniowej). Analiza strategii marketingowych wzbogaciła charakterystykę czynników wpływających na aktywność pacjentów. Nomenklatura w nich wykorzystywana unaoczniła, w jakim zakresie znaczeniowym i pojęciowym można charakteryzo- wać relacje zachodzące w obszarze działań medycznych. Pacjent, klient może być traktowany jako wartość – cel wdrażanych zadań, procedur, koncepcji, ale także jako środek do realizacji innych, komercyjnych celów. Dla niego prawdopodob- nie drugoplanową kwestią są motywy strategii marketingowej (dobro pacjenta jako element budowy marki firmy, nie wartość autoteliczna), jeśli w konsekwen- cji otrzymuje świadczenie polepszające jakość jego życia (liczba skarg dotyczą- cych ograniczenia dostępu do świadczeń medycznych, ich jakości oraz niewła- ściwego przebiegu relacji lekarza z pacjentem są tego najlepszym dowodem). Są także dowodem na to, że zalecane strategie marketingowe w niewielkim stopniu są wdrażane w codzienną praktykę, szczególnie w publicznych placówkach opie- ki zdrowotnej. Kontynuując tok rozważań, właśnie analizie doświadczeń, szczególnie tych negatywnych, skłaniających do złożenia formalnej skargi, poświęciłam ostatnią część opracowania (rozdział VII). W jej strukturze przyjęłam zasadę połączenia wykładni analizy teoretycznej z empiryczną, dlatego jest ona najbardziej rozbu- dowana. Wprowadzanie stanowi rys historyczny procesu reformizacji systemu opieki zdrowotnej w Polsce. Pokrótce zaprezentowane zostały wdrażane rozwią- Wprowadzenie i założenia metodologiczne 20 zania zmierzające do stworzenia regulowanego rynku świadczeń w publicznym systemie opieki zdrowotnej oraz założenia reformy lat 90. Wtedy też powołane ponownie zostały (wcześniej funkcjonowały na podstawie ustawy z 19 lipca 1950 r. o odpowiedzialności zawodowej fachowych pracowników służby zdrowia) or- gany państwowe chroniące prawa pacjenta. Scharakteryzowane zostały zatem na- stępujące organy: Rzecznik Praw Pacjenta (najpóźniej powołany, ale działający w wymiarze ogólnopolskim), Rzecznik Praw Pacjenta przy Łódzkiej Regionalnej Kasie Chorych, Rzecznik Praw Pacjenta Łódzkiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia oraz Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej Łódzkiej Okręgowej Izby Lekarskiej. W poszczególnych tematycznych częściach rozdziału VII przedstawiłam zakres ich kompetencji, zadań, funkcji, obowiązków oraz przebieg procedur odwoławczych. Dokonałam także charakterystyki zakresu praw pacjenta w oparciu o podstawę ustawodawczą, opisałam procedury składa- nia skarg, ale przede wszystkim zaprezentowałam analizę udostępnionych spra- wozdań, obrazujących ich problematykę. Łącznie do badań włączyłam dokumen- ty z lat 1990–2013, których analiza umożliwiła: – skategoryzowanie najczęściej łamanych praw pacjenta; – wyodrębnienie obszarów (problemów), które zdaniem skarżących miały charakter najbardziej dysfunkcjonalny (w ich zakresie najczęściej napotykali na trudności, bariery, nieetyczne zachowanie, nieprzestrzeganie praw, zaniedbania ze strony personelu medycznego); – wyodrębnienie grup świadczeniodawców, których najczęściej dotyczyły – sklasyfikowanie przewinień, problemów najczęściej stanowiących podsta- skargi; wę złożenia skargi; – sklasyfikowanie specjalizacji medycznych, w obrębie których najczęściej dochodziło do naruszeń praw pacjentów, występowania problemów wpisujących się w obszar odpowiedzialności zawodowej. W odniesieniu do wniosków sformułowanych na podstawie analizy doku- mentów zastanych zaproponowałam także rekomendacje, których wdrożenie mogłoby skutkować polepszeniem jakości oraz organizacji opieki medycznej i w efekcie zmniejszeniem liczby skarg. Aby doprecyzować założenia metodologiczne opracowania, należy wskazać, że: wieloaspektowa analiza miała na celu charakterystykę (rekonstrukcję) sieci za- leżności, w którą uwikłany jest odbiorca świadczeń zdrowotnych, uwzględniającą wymiar jego praw i autonomii (jako cechy i wartości – w obszarze decyzyjnym i podejmowanej aktywności). Rekonstrukcja dokonana na podstawie rozważań teo- retycznych i empirycznych w efekcie ma wzbogacić i pogłębić ten wymiar refleksji. Celem było zatem zbadanie zakresu i charakteru wybranych przejawów ak- tywności pacjentów będących wskaźnikami autonomicznych decyzji i działań. W badaniach wykorzystałam następujące wskaźniki autonomicznej aktywności odbiorców świadczeń medycznych: aktywność w przestrzeni wirtualnej (wolnej Pacjent w sieci zależności. Społeczny kontekst praw i autonomii pacjenta 21 od wpływu bodźców zewnętrznych) oraz złożenie formalnej skargi (jako przejaw autonomicznej decyzji i autonomiczności działania). Jeśli chodzi o wskaźnik autonomicznej aktywności pacjentów, konsumen- tów zdrowia w przestrzeni wirtualnej, to na podstawie charakterystyki sylwetki współczesnego pacjenta, wpisującej się w postawę określaną mianem empowered patient, pragnęłam poznać charakter aktywności polskich odbiorców świadczeń medycznych w Internecie oraz zbadać autonomiczność prezentowanych przez nich opinii. Celem badań było także sprawdzenie, czy działania tej grupy użytkowników Internetu cechują się przymiotami, którymi określa się postawę empowered i czy znają oni przynależne im uprawnienia. Charakterystyka ta wydawała się tym bar- dziej cenna, że wirtualna aktywność pacjentów sprzężona jest z „internetową ini- cjatywą” Ministerstwa Zdrowia i jego przedstawicieli (wprowadzaniem systemów związanych z obowiązkiem informatyzowania systemu polskiej opieki medycznej) oraz z wykorzystywaniem wirtualnych narzędzi przez placówki medyczne. Kolejnym wyodrębnionym wskaźnikiem autonomicznej aktywności pacjenta był wymiar instytucjonalny – złożenie formalnej skargi. Pomimo wdrażania stra- tegii reformatorskich mających w założeniu na celu polepszenie funkcjonowania systemu opieki zdrowotnej często nie spełnia on oczekiwań pacjentów. Celem analizy było zatem sklasyfikowanie problemów, na jakie napotykają odbiorcy świadczeń medycznych, stanowiących podstawę złożenia skargi, sklasyfikowanie praw pacjenta, których najczęściej nie respektują świadczeniodawcy, wskazanie grup świadczeniodawców, którzy najczęściej dopuszczają się uchybień w zakre- sie poszanowania praw pacjentów oraz wyodrębnienie specjalizacji medycznych, przedstawiciele których najczęściej łamią prawa pacjenta bądź dochodzi do in- nych uchybień, wpisujących się w zakres odpowiedzialności zawodowej. Celem badania było zatem także wyodrębnienie cech organizacji i jako- ści usług medycznych, które w efekcie nie sprostały oczekiwaniom pacjentów i stanowiły podstawę do złożenia formalnej skargi. Pragnęłam także scharakte- ryzować złożoność działań podczas udzielania świadczeń medycznych i zwery- fikować konieczność analizowania ich w perspektywie interdyscyplinarnej, stąd zastosowanie paradygmatów i koncepcji uwzględniających właśnie ten wymiar. Realizacja badania ukierunkowana była zatem na poznanie badanej rzeczywisto- ści (sieci zależności, zakresu i charakteru skarg) oraz analizę i uporządkowanie czynników wpływających na decyzje podejmowane przez świadczeniobiorców (zaprezentowanych na schemacie 1). Do charakterystyki wykorzystano konstrukty teoretyczne i paradygmaty so- cjologii, socjologii medycyny, zdrowia i choroby, moralności, prawa medycznego i marketingu medycznego. Przyjęty rodzaj analizy warunkował zakres zastoso- wanej terminologii. Pojęcia wykorzystane do opisu podmiotu i przedmiotu zain- teresowań badawczych zaczerpnięte zostały z nomenklatury dorobku subdyscy- plin, wykorzystanych do opracowania. Raz jeszcze zaznaczam, że dobór zakresu analizy związany był z moimi zainteresowaniami badawczymi, ukazując tylko Wprowadzenie i założenia metodologiczne 22 wybrany aspekt szerokiego spectrum pozyskiwania pomocy medycznej, funkcjo- nowania pacjentów, systemu opieki zdrowotnej. Najbardziej adekwatną metodą do analizy wyodrębnionego obszaru jest metoda jakościowa, gdyż umożliwia zgłębienie problemów i terenu badań, ko- respondując z ich celami. Przyjęta perspektywa etnograficzna wydaje się najbar- dziej adekwatna, gdyż zakłada prowadzenie badań w naturalnym środowisku, co umożliwia opis zjawisk w ich rzeczywistym kontekście, daje możliwość uzyska- nia rzetelnego i uwzględniającego specyfikę problemu oglądu danego zjawiska, a następnie interpretacji jego społecznego kontekstu2. Wykorzystanie w analizie materiałów zastanych, publicznie dostępnych, umożliwia prowadzenie badań nie- inwazyjnych w „naturalnym” kontekście. Zasadne wydaje się postawienie tezy o dysfunkcjonalności systemu opieki medycznej w Polsce przejawiającej się w jego złożoności i złej kondycji. Pacjen- ci, świadczeniobiorcy mają zasadnicze trudności w odnalezieniu się w skompli- kowanym systemie organizacyjnym polskiej opieki medycznej oraz mają ograni- czony dostęp do świadczeń medycznych. Ze względu na złożoną specyfikę badań, uzasadnione wydaje się przyjęcie stanowiska, że „testowanie hipotez nie jest koniecznym kryterium albo celem ba- dań społecznych”3. Wśród przedstawicieli badań społecznych nie ma jednoznacz- nej zgody co do warunku postawienia wstępnych założeń badawczych szcze- gólnie, gdy mamy do czynienia „z badaniami rozpoznawczymi lub badaniami opisowymi, które są istotnymi częściami poszukiwań badawczych”4. Do takich badań należą podjęte. „Jedną z ważnych cech projektów etnograficznych jest to, że nie przyjmuje się wstępnych hipotez, nawet roboczych – oznaczałoby to przyj- mowanie założeń dotyczących terenu przed jego zbadaniem, a to jest poważny błąd metodologiczny, którego należy się wystrzegać”5. Szczególnie w obszarze badań zrealizowanych z użyciem różnych metod badawczych. Opisując sieć zależności, w którą uwikłany jest współczesny pacjent, czynniki wpływające na charakter działań podejmowanych przez niego, zakres aktywności użytkowników portali medycznych, konsumentów zdrowia, znajomość praw i pro- cedur odwoławczych, zakres i szczegółową problematykę „ruchu skarg” w wy- miarze ogólnopolskim i wojewódzkim, obszary systemu opieki zdrowotnej uznane przez skarżących za dysfunkcjonalne – dokonuję eksploracji badanych obszarów, a nie weryfikacji. Świadczą o tym zastosowane metody i techniki badawcze. 2 Por. M. Kostera, P. Krzyworzeka, Etnografia, [w:] D. Jemielniak (red.), Badania jakościo- we. Metody i narzędzia, t. 1, Warszawa 2012, s. 169; R. Kozinets, Netnografia. Badania etnograficz- ne online, Warszawa 2012, s. 87. 3 S. Kvale, InterViews. Wprowadzenie do jakościowego wywiadu badawczego, Białystok 2004, s. 291. 4 Ibidem, s. 291. 5 M. Kostera, P. Krzyworzeka, Etnografia, s. 169. Pacjent w sieci zależności. Społeczny kontekst praw i autonomii pacjenta 23 Na wstępie pragnę wymienić jedną z metod zastosowaną w badaniach mię- dzynarodowych, zrealizowanych w ramach projektu BIONET, którego rezul- tatem było wypracowanie nowej taktyki umożliwiającej respektowanie praw podmiotów uczestniczących w międzykontynentalnych medycznych projek- tach badawczych (rozdział III). Do opracowania tej procedury zastosowano metodologię mapowania. W początkowym etapie do uczestnictwa w debatach zaproszono przedstawicieli międzynarodowych ośrodków naukowo-badaw- czych, reprezentujących różne dyscypliny i specjalizacje. W wyniku rozmów (wszystkie wystąpienia były tłumaczone, nagrywane i analizowane) w pierw- szej kolejności wyodrębnione zostały stanowiska w kwestiach, co do których wszyscy się zgadzali, następnie opracowano obszary problemów wynikających z różnic pomiędzy państwowymi prawnymi, kulturowymi i etycznymi zasa- dami i procedurami – a tymi przyjętymi w międzynarodowych projektach ba- dawczych. W końcowym etapie, po uwzględnieniu wszystkich uwag, wypraco- wano „nową taktykę”, której zastosowanie w systemie etycznego zarządzania w realizacji projektów badawczych umożliwia respektowanie praw lokalnych uczestników badań. Zastosowana w opracowaniu wykładnia badawcza wydaje się dobrze wpi- sywać w perspektywę metodologiczną w badaniach jakościowych określaną mianem bricolage – polegającą na stosowaniu różnych technik badawczych oraz kompilacji różnych teorii i orientacji badawczych. Dowodzi o tym chociażby ko- lejny obszar badawczy, którym była przestrzeń wirtualna (określenie metaforycz- ne dla Internetu). Przyjętą techniką badań internetowych były badania site centric, nazywane także server centric. Badanie server/site centric jest badaniem opt-in6, czyli analizie poddano wybrane serwisy internetowe. Początkowo dokonano analizy zawartości portali medycznych oraz interne- towych for dyskusyjnych o problematyce medycznej. Następnie zaprojektowano eksperyment internetowy dotyczący jednej z istotniejszych kwestii z zakresu ak- tywności użytkowników portali o tematyce zdrowotnej, a mianowicie – wyraża- nia opinii na temat przebiegu spotkań z lekarzem i ocen dotyczących zachowa- nia personelu medycznego. Kluczowy był charakter wypowiedzi użytkowników portali medycznych oraz to, jaki wpływ na ich aktywność (intensywność = ilość, zakres i charakter wypowiedzi) miał nacechowany emocjonalnie komentarz bada- cza z zakresu trzech zakresów problemowych: komunikowania, podmiotowości i świadomości praw pacjenta. Celem było wskazanie zależności pomiędzy nace- chowanym emocjonalnie komentarzem badacza a opiniami użytkowników por- tali medycznych i długością dyskusji zainicjowanej poprzez ów komentarz. Ak- tywność rozumiana jako wypowiedzenie się użytkownika na danych temat oraz 6 Opt-in – udział w badaniu biorą tylko te serwisy, które zgłoszą się do badania bądź zostaną wybrane przez badacza. Wprowadzenie i założenia metodologiczne 24 długość nawiązanej dyskusji w danej grupie stanowiła wskaźnik autonomicznej aktywności pacjentów w sieci. W drugim etapie badania, aby pogłębić i uzupełnić dane, użytkowników portali poproszono o wypełnienie ankiety internetowej do- tyczącej znajomości praw pacjenta. Zastosowanie tych technik umożliwiło realizację celów badawczych: weryfi- kację autonomiczności aktywności internetowej użytkowników biorących udział w eksperymencie oraz weryfikację sylwetki polskiego współczesnego pacjenta w perspektywie postawy empowered. W rozdziale V przedstawione zostały szcze- gółowe założenia badań z uwzględnieniem refleksji metodologicznej. Najwięcej materiału badawczego pozyskałam w ramach realizacji socjolo- gicznej analizy dokumentów zastanych, dokumentów urzędowych. Socjologowie i metodolodzy, zaliczają dokumenty i dane urzędowe do najbardziej wartościowych źródeł informacji7. Dokumenty urzędowe, ze względu na zróżnicowany charakter, stanowią kategorię uniemożliwiającą opracowanie metodologii stanowiącej zwarty korpus, dlatego ustalenia i zasady formułowane są z myślą o konkretnych typach i rodzajach dokumentów (metodologia ich badania nie jest rygorystyczna). Zasadnicze ograniczenie analizy związane jest z metodologią dokumentów, gdyż powstają zarówno w specjalnych instytucjach rejestracyjnych, jak i w urzę- dach realizujących inne cele niż ewidencyjne. Służą wówczas potrzebom owych instytucji, opisują ich otoczenie, personel, działania i efekty pracy. Charakteryzują także wycinek życia społecznego powierzony pieczy tych instytucji. Dokumenty dzielą się na formalne i nieformalne, na pierwotne i wtórne, są wynikiem ciągłej rejestracji zdarzeń, pojawiających się w określonym rytmie lub jednorazowo. Od- noszą się do różnych poziomów analizy (indywidualnego i grupowego) i mają charakter danych „obiektywnych”. Analiza dokumentów należy więc do badań dokumentarnych, co warunkuje przyjęcie procedury i metodologii podobnej do socjologicznych badań dokumentów osobistych i ich metodologii8. Dane urzędo- we służą celom heurystycznym lepiej niż dane wywołane, gdyż te zbierane są do analizy sformułowanego już problemu lub weryfikacji hipotezy. „Dane urzędowe, będąc naturalnym produktem życia społecznego, nie mają takiego ograniczenia”9. W odniesieniu do zrealizowanych badań dotyczących analizy sprawozdań przygotowanych przez organy władzy państwowej (Biuro Rzecznika Praw Pa- cjenta) i samorządowej (Kancelarię Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej) w latach 1990–2013 – ogólnie – należy stwierdzić, że: materiał źródłowy nie był przygotowany przez urząd realizujący zadania o charakterze ewidencyjnym, za- wierał dane dotyczące spraw rozpatrywanych przez te organy; dokumenty miały charakter formalny i wtórny, były wynikiem ciągłej rejestracji zdarzeń i odnosiły się do grupowego poziomu analizy danych. 7 A. Sułek, Ogród metodologii socjologicznej, Warszawa 2002, s. 103. 8 Ibidem, s. 105–106. 9 Ibidem, s. 110. Pacjent w sieci zależności. Społeczny kontekst praw i autonomii pacjenta 25 Jako badacz napotkałam na kilka zasadniczych trudności. Ze względu na fakt, że analizowane dane urzędowe nie były gromadzone do celów naukowych, zastosowane w nich kategorie i kryteria doboru nie odpowiadały kategoriom ana- litycznym stosowanym w badaniach społecznych. Ponadto zbierane dane miały charakter selektywny, a rejestracja ich odbywała się za pomocą różnych metod. Trudno jest także ocenić rzetelność tych danych, jakość procesu ich zbierania i przetwarzania. Największą trudnością było jednak dotarcie do nich. Wyraźny opór ze strony osób decyzyjnych stanowił istotną barierę i ograniczenie dostępu do danych. Jednak pomimo wszelkich ograniczeń i trudności zostały one wyko- rzystane, gdyż stanowiły jedyny materiał źródłowy, na podstawie którego mo- głam dokonać analizy wybranego obszaru problemowego w skali ogólnopolskiej i wojewódzkiej. Zakres aspektów włączonych do obszaru zainteresowań wymagał zastoso- wania różnych metod i technik badawczych, wykorzystania różnych źródeł po- zyskiwania informacji i w konsekwencji umożliwił wygenerowanie różnego typu danych. Spełniony został więc metodologiczny wymóg triangulacji badań jako- ściowych, co z kolei zwiększyło wartość zrealizowanych badań, ich wiarygod- ność i rzetelność10. Raz jeszcze pragnę podkreślić, że przygotowana analiza obejmuje aspekty istotne z perspektywy pacjenta, choć analiza ustawodawcza dotyczy wszystkich podmiotów uczestniczących w interakcjach o charakterze medycznym. Jednak w prezentacji nie uwzględniam (także bardzo ważnej) charakterystyki czynników warunkujących i wpływających na pracę personelu medycznego. 10 Por. F. Uwe, Projektowanie badania jakościowego, Warszawa 2011, s. 84. Wprowadzenie i założenia metodologiczne
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pacjent w sieci zależności. Społeczny kontekst praw i autonomii pacjenta
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: