Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00343 005996 20299810 na godz. na dobę w sumie
Początki polskiej publicystyki sportowej w ujęciu genologicznym. „Przegląd Sportowy” w latach 1921–1925 - ebook/pdf
Początki polskiej publicystyki sportowej w ujęciu genologicznym. „Przegląd Sportowy” w latach 1921–1925 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 226
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8175-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> media i dziennikarstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-60%), audiobook).
W dotychczasowych badaniach dotyczących dziennikarstwa sportowego brakuje systematyczności i prób ujęć całościowych. Nie zajmowano się dotąd genezą terminologii sportowej, prawie w ogóle nie prowadzi się badań diachronicznych języka sportu. Nie ma też publikacji podejmujących problematykę rozwoju gatunków charakterystycznych dla tej odmiany specjalistycznej. Nie interesowano się również kształtowaniem się publicystyki sportowej. Jedyne opracowania sięgające do początków polskiego dziennikarstwa sportowego skupione były na historii prasy. Prezentowana publikacja dotyczy burzliwych dziejów początków żurnalistyki sportowej w Polsce. Autor prezentuje środowisko dziennikarzy sportowych z początku wieku XX, ich uwikłanie w świat działaczy i instytucji zajmujących się kulturą fizyczną. Poddaje analizie unikalny materiał (355 tekstów) z pierwszych lat istnienia „Przeglądu Sportowego”, który wyznaczał nowe drogi rozwoju publicystyki sportowej i stał się wzorem do naśladowania dla innych tytułów. Przedstawia początki kształtowania się takich form wypowiedzi, jak artykuł publicystyczny, komentarz prasowy, felieton. Omawiając te zagadnienia, wprowadza czytelnika w czas narodzin publicystki sportowej w Polsce – jej kształtowania się w trudnych warunkach zewnętrznych (niski prestiż zawodu dziennikarza i tematyki sportowej) i wewnętrznych (problemy finansowe i brak doświadczenia organizacyjnego redakcji pierwszych pism sportowych). 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rafał Siekiera – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Magdalena Steciąg REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Studio 7A Zawody sportowe o puchar Wojska Polskiego na stadionie klubu sportowego Legia Na okładce wykorzystano zdjęcie: Lekkoatleci na mecie biegu – Warszawa, 11.09.1946 Zdjęcie uzyskane ze zbiorów PAP © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07141.15.0.M Ark. wyd. 14,3; ark. druk. 14,125 ISBN 978-83-8088-174-7 e-ISBN 978-83-8088-175-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 1 . Historia kultury fizycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 . Starożytność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .2 . Średniowiecze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .2 .1 . Rycerstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .3 . Odrodzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .4 . Wieki XVIII i XIX . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .5 . Kultura fizyczna w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .5 .1 . Średniowiecze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .5 .2 . Odrodzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .5 .3 . Wieki XVIII i XIX . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .5 .4 . Ruch sokolski na ziemiach polskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .5 .5 . Dalsze losy kultury fizycznej na ziemiach polskich . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .5 .6 . Zrzeszenia i kluby sportowe na ziemiach polskich . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 2 . Prasa sportowa w Polsce w latach 1881–1925 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .1 . Od czasów najdawniejszych do „Przewodnika Gimnastycznego” . . . . . . . . . 2 .2 . Początki prasy wyspecjalizowanej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .3 . Prasa sportowa w Polsce po I wojnie światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .4 . Polski Związek Dziennikarzy i Publicystów Sportowych RP . . . . . . . . . . . . . 2 .5 . „Przegląd Sportowy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 3 . Dziennikarstwo i publicystyka w latach dwudziestych . . . . . . . . . . . . . . 3 .1 . Początki dziennikarstwa w Polsce powojennej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .2 . Sylwetka dziennikarza w dwudziestoleciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .3 . Rola prasy w latach dwudziestych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 4 . Publicystyka – dawne i współczesne ujęcia teoretyczne . . . . . . . . . . . . 4 .1 . Informacja i publicystyka – dwa rodzaje dziennikarskie . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .2 . Definicje i funkcje publicystyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .3 . Publicystyka a sport . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 15 15 20 21 23 24 28 28 29 30 31 32 33 37 37 38 42 46 48 53 53 59 65 69 69 77 80 6 Rozdział 5 . Gatunki publicystyczne w „Przeglądzie Sportowym” . . . . . . . . . . . . . . . 5 .1 . Wypowiedzi realizujące intencję eseistyczną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .1 .1 . Artykuł publicystyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .1 .1 .1 . Układ wywodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .1 .1 .2 . Nadawca i odbiorca w artykule publicystycznym . . . . . . . . 5 .1 .1 .2 .1 . Formalne wyznaczniki obecności nadawcy . . . . 5 .1 .1 .2 .2 . Postawa nadawcy wobec tematu wypowiedzi . . 5 .1 .1 .2 .3 . Role nadawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .1 .1 .2 .4 . Relacje nadawca – odbiorca . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .1 .2 . Wypowiedzi realizujące wzorzec komentarza prasowego . . . . . . . . . 5 .1 .2 .1 . Układ wywodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .1 .2 .2 . Nadawca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .1 .2 .2 .1 . Formalne wyznaczniki obecności nadawcy . . . . 5 .1 .2 .2 .2 . Role nadawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .1 .2 .2 .3 . Relacje nadawcy z odbiorcą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 . Wypowiedzi realizujące intencję felietonową . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 .1 . Felieton . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 .1 .1 . Cechy zewnętrzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 .1 .2 . Komponenty inicjalne i finalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 .1 .3 . Nadawca felietonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 .1 .3 .1 . Wykładniki obecności nadawcy . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 .1 .3 .2 . Role nadawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 .1 .3 .3 . Relacje nadawca – odbiorca . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 .2 . Materiały satyryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 .2 .1 . Komizm graficzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 .2 .2 . Wypowiedzi o charakterze satyrycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .3 . Wypowiedzi o intencji reportersko-eseistycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .3 .1 . Zapowiedzi wydarzeń sportowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .3 .1 .1 . Schematy strukturalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .3 .1 .2 . Nadawca zapowiedzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 84 84 87 96 96 105 111 112 116 118 122 122 124 128 130 130 133 135 144 145 150 155 158 158 162 164 165 166 170 Rozdział 6 . Tematyka i zadania publicystyki sportowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .1 . Najważniejsze zadania publicystyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .1 .1 . Popularyzacja sportu i kultury fizycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .1 .2 . Referowanie i recenzowanie rozwoju sportu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .1 .3 . Zaangażowanie polityczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .1 .4 . Inicjowanie publicznych dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .1 .5 . Rozpatrywanie zagadnień teoretycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .2 . Tematyka publikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 174 174 180 184 189 195 198 205 215 Historia kultury fizycznej WPROWADZENIE „Przegląd Sportowy”1 od 94 lat kształtuje historię polskiego dziennikarstwa sportowego . Wcześniejsze próby stworzenia pisma o tematyce sportowej (m .in . „Sport”, „Sportowiec”, „Gazeta Sportowa”) kończyły się niepowodzeniem po kilku miesiącach, czasem latach . Krakowski tygodnik natomiast, mimo że rodził się w tych samych warunkach i napotykał podobne przeszkody, zdołał przetrwać najtrudniejsze próby . Co kryło się za jego sukcesem, skoro zaczynał jako organ związkowy, pozbawiony wsparcia finansowego i zainteresowania czytelników? Po latach nie jest łatwo odpowiedzieć na to pytanie . Z pewnością pomogły szczę- śliwe zbiegi okoliczności, jak samodestrukcja najpoważniejszego konkurenta, „Stadionu” . Ważną rolę odegrało również przekonanie do przejęcia gazety przez właścicieli wydawnictwa Gebethner i  Wolff czy wydawnictwo koncernu Prasa Polska . Nie można zapominać o wsparciu ze strony polskich związków sporto- wych – piłkarskiego, lekkoatletycznego, pływackiego, narciarskiego i tenisowego . Wszystkie te stowarzyszenia podejmowały oficjalną współpracę z PS, publikując na jego łamach ważne komunikaty organizacyjne, sprawozdania, ogłoszenia . Nie brakowało opinii, że pismo stało się tubą propagandową władz sportowych, nie przeszkodziło to jednak PS zająć z czasem najważniejszego miejsca na polskim rynku prasy sportowej, które utrzymuje do dziś2 . Niebagatelną rolę w tym sukcesie odegrał Kazimierz Wierzyński, bez które- go być może współczesna prasa sportowa wyglądałaby zupełnie inaczej . Gdyby nie jego nowatorskie pomysły oraz zdecydowane działania (a także niebywała intuicja, objawiająca się znakomitym doborem współpracowników) PS mógł- by nie dotrwać nawet do końca lat dwudziestych ubiegłego stulecia . Pod jego kierownictwem redakcja przeszła rewolucyjne przemiany, a samo pismo stało się dużo bardziej nowoczesne i, przede wszystkim, interesujące dla szerokiej pu- bliczności . Wierzyński był wizjonerem i  duszą redakcji, nadał jej działalności odpo- wiedni kierunek . Nie miałby jednak możliwości dokonania tego, gdyby PS nie dotrwał do momentu, kiedy nowy wydawca postanowił przeprowadzić rewolu- cyjne zmiany . Dlatego też nie można zapomnieć o wszystkich ludziach, którzy tworzyli „Przegląd Sportowy” przed erą Wierzyńskiego . To ich zaangażowanie 1 Dalej: PS . 2 Dość powiedzieć, że „Przegląd Sportowy” jest od lat jedyną sportową gazetą co- dzienną o zasięgu ogólnopolskim i nie ma żadnej konkurencji . 8 Wprowadzenie i wysiłki doprowadziły do powstania w Krakowie niewielkiego pisma z ambicja- mi, o którym dziś można powiedzieć, że jest najważniejszym tytułem w dziejach polskiej prasy sportowej . W roku 1921 sytuacja na rynku prasowym była niezwykle trudna . Decydo- wały o tym zarówno względy ekonomiczne, techniczne, jak i społeczno-demogra- ficzne . Występujące na obszarze całego kraju braki papieru, maszyn drukarskich czy innych środków doskwierały nawet najzamożniejszym wydawcom . Brakowa- ło także przygotowanych do pracy dziennikarskiej fachowców . Sam zawód dopie- ro się rodził, kształtowały się jego normy etyczne . Z pewnością pracy nie ułatwia- ło dziennikarzom powszechne w społeczeństwie mniemanie, że ich zajęcie jest niepoważne i niegodne uczciwego człowieka . Pierwszym osobom zajmującym się sportem było jeszcze trudniej . Aktywność ruchową postrzegano bowiem jako wstydliwą, a w wielu przypadkach nawet szkodliwą dla zdrowia . Z tego względu rodziny zniechęcały młodych mężczyzn do podejmowania profesji dziennikarza sportowego . Innym skutkiem ignorowania kultury fizycznej był brak czytelników . Wiele tytułów wyspecjalizowanych w tematyce sportu czy wychowania fizycznego nie przetrwało właśnie ze względu na niewielki popyt . Nie można było liczyć zwłasz- cza na stałych prenumeratorów, na których opierał się wówczas byt większości periodyków . Po części wynikało to z powszechnego w tym czasie analfabetyzmu – problem ten dotyczył jednej trzeciej obywateli powyżej dziesiątego roku życia . Czynnikiem istotnym były również nawyki oraz ograniczenia finansowe . Spośród ludzi umiejących czytać około 25 nie kupowało regularnie gazet [Mielczarek 2009: 28] . Dla periodyków sportowych oznaczało to poważne kłopoty ze zna- lezieniem odbiorców . Nie pomagały akcje promocyjne i listy otwarte, w których redaktorzy naczelni czy wydawcy prosili o wsparcie . Zwracano się w nich również do władz państwowych . Te jednak nie były za- interesowane udzielaniem pomocy . Wiara polityków w propagandowy potencjał medium masowego była wprawdzie w owym czasie bardzo duża, o czym świad- czą dane statystyczne zaprezentowane przez Andrzeja Paczkowskiego [1980: 29] . Jednakże ich zainteresowanie ograniczało się do pism informacyjnych . Sta- nowiły one około 25–30 wszystkich tytułów okresu międzywojennego . Choć oficjalnie deklarowały polityczną niezależność, w  istocie związane były z  po- szczególnymi partiami [Paczkowski 1980: 29] . W latach dwudziestych ubiegłego wieku właściwie każde stronnictwo miało „swoje” periodyki . Prasa polityczna i  informacyjna rozwijała się w  pierwszych latach powojennych najszybciej, co wynikało z demokratyzacji życia publicznego oraz nowego na ziemiach polskich zjawiska – swobody politycznej [Paczkowski 1980: 31] . Znamienny jest fakt, że nie funkcjonował wówczas wyraźny podział na prasę popierającą obóz rządzący i opozycyjną (przyczyniały się do tego liczne zmiany rządów) . Wszystkie stron- nictwa były w prasie reprezentowane, choć nie każde w takim samym stopniu . Dominowały pisma prawicowe, zwłaszcza bezpartyjne (łącznie 97 tytułów, Wprowadzenie 9 w tym 66 bezpartyjnych), oraz centrowe (92 pisma, w tym aż 76 bezpartyjnych) . Również bezpartyjna lewica miała spory udział w rynku medialnym (41 czaso- pism) . Opcję socjalistyczną reprezentowało jedynie osiem pism . Poszczególne obozy, mając wystarczające wsparcie propagandowe w  pismach codziennych i ogólnotematycznych, nie widziały żadnego sensu w udzielaniu pomocy finan- sowej upadającym periodykom sportowym . W warunkach nieustającej walki o byt najważniejszym atutem, jakim dyspo- nowała prasa sportowa, byli jej twórcy . Rekrutowali się oni spośród pasjonatów kultury fizycznej i społeczników . Konsekwencją tego była orientacja czasopism . Za główne ich zadanie twórcy uważali popularyzację wychowania fizycznego . Stąd, mimo niewielkiego zainteresowania odbiorców, stosunkowo dużo miejsca poświęcano uświadamianiu korzyści, jakie aktywność ruchowa zapewnia organi- zmowi człowieka . Zadanie rozpropagowania kultury fizycznej realizowano tak- że za pomocą sprawozdań z zawodów . Pierwsi dziennikarze sportowi próbowali umieszczać je w prasie codziennej . Redaktorzy jednak aż do lat dwudziestych nie chcieli przyjmować takich tekstów . Uważali swoje periodyki za zbyt poważne dla tematyki sportowej . Publicystyka w pismach wyspecjalizowanych pojawiała się rzadko . Pierwsze czasopisma poświęcone były głównie gimnastyce i zawierały przede wszystkim materiały typowo naukowe . Dużo miejsca przeznaczano na sprawozdania ze zjaz- dów towarzystw gimnastycznych oraz rozprawy dotyczące dalszego ich funkcjo- nowania . Publikowano również artykuły poglądowe, objaśniające nowoczesne systemy ćwiczeń . Dopiero w roku 1900 w lwowskim „Przewodniku Gimnastycznym” utwo- rzono dział sportowy . Zasadnicze miejsce przyznano w nim jednak informacjom i publikacji wyników (przede wszystkim zawodów wioślarskich, kolarskich, nie- kiedy tenisowych bądź samochodowych) . Podobnie było w przypadku „Ruchu” wydawanego przez Władysława Ryszarda Kozłowskiego . Popularyzacja kultury fizycznej ograniczała się tam do wyjaśniania zasad i tłumaczenia międzynarodo- wych regulaminów . Nieco szerszy zakres zastosowania publicystyki przyniosły dopiero lata dwu- dzieste . Ukazujący się w 1921 r . w Bytomiu „Sportowiec” posługiwał się od cza- su do czasu wypowiedziami komentatorskimi . Ponieważ pismo miało budować w Ślązakach poczucie przynależności do narodu polskiego, wiele miejsca poświę- cano w nim propagandzie i agitacji . Sport wykorzystywano jako narzędzie walki politycznej . Właściwie trudno w „Sportowcu” wyraźnie rozgraniczyć publicysty- kę i informację, ponieważ większość tekstów zawierała elementy oceniające, in- terpretujące, komentujące, mimo że ich nadrzędnym celem było informowanie . W początkach lat dwudziestych ubiegłego wieku dziennikarstwo sportowe zaczęło odznaczać się większym zróżnicowaniem gatunkowym . Pojawiły się for- my charakterystyczne dla prasy – do tej pory dominowały obszerne opracowania przypominające rozprawy naukowe bądź eseje . 10 Wprowadzenie Pierwszym pismem sportowym, w którym publicystyka odgrywała znaczącą rolę, był PS . Najważniejszym zadaniem, jakie stawiali przed sobą jego założycie- le, była popularyzacja kultury fizycznej i sportu we wszelkich przejawach . Ce- lem miało być uzdrowienie społeczeństwa i przyczynienie się do uformowania silnego, sprawnego narodu . Do realizacji tej misji wykorzystano na szeroką skalę publicystyczne formy wypowiedzi . To właśnie w PS po raz pierwszy w historii polskiej prasy sportowej pojawiła się stała rubryka felietonowa . Obok dominują- cych artykułów publicystycznych ukazywały się tam również komentarze, teksty promujące wydarzenia, materiały satyryczne . Duże zróżnicowanie form pozwala- ło na dotarcie do większego grona odbiorców . Spośród periodyków sportowych w  początkach lat dwudziestych jedynie wydawany od 1923 r . „Stadion” wprowadził na swe łamy publicystykę w zbliżo- nej ilości . Była to gazeta nowoczesna, stanowiąca dla PS silną konkurencję . Jej redakcja dostrzegała potencjał rzetelnej i szybkiej informacji, dlatego to właśnie na nią kładziono główny nacisk . Publicystyka, choć licznie reprezentowana, nie cechowała się zbytnią różnorodnością gatunkową . Jej trzon stanowiły teksty po- lemiczne ukazujące się w rubryce Przegląd prasy . Znacznie mniej było komenta- rzy i artykułów redakcyjnych . Ponieważ to PS wyznaczał nowe drogi rozwoju publicystyki sportowej, stał się wzorem do naśladowania dla innych tytułów . Poszukując źródeł rodzimej publicystyki sportowej należy przyjrzeć się więc w szczególności właśnie temu periodykowi . Ciekawa jest zwłaszcza rola form publicystycznych w popularyza- cji sportu i kultury fizycznej . Autorzy stali bowiem przed niełatwym zadaniem nawiązania i utrzymania więzi z odbiorcami . Bez niej wszelkie wysiłki podejmo- wane przez zespół redakcyjny nie odniosłyby pożądanego skutku . Przedmiotem niniejszej publikacji jest charakterystyka początkowej fazy kształtowania się za- równo samych gatunków publicystycznych, jak i postaw pierwszych publicystów względem sportu oraz czytelników . Celem będzie dokonanie przeglądu form ga- tunkowych, tematyki i funkcji wypowiedzi . Analizie poddano materiał obejmujący 355 tekstów opublikowanych w la- tach 1921–1925 . Wśród zbadanych wypowiedzi znalazło się 200 realizujących wzorzec gatunkowy artykułu publicystycznego, 60 o  charakterze komentarza, 65 felietonów (oraz tekstów o dominancie intencji felietonowej), 30 zapowie- dzi wydarzeń sportowych . Przedmiotem analizy było także dziesięć rysunków satyrycznych (w rozdziale piątym zaprezentowane zostały jedynie przykładowe ilustracje) . Dobór materiału odzwierciedla zdecydowaną dominację na łamach pisma form będących artykułami publicystycznymi bądź różnymi wariantami ar- tykułu . W  wybranym przedziale czasowym nastąpiło ukształtowanie poszczegól- nych gatunków . Jest to też okres, który zadecydował o dalszych losach PS . Kiedy w roku 1926 przejął go koncern „Prasa Polska”, a redagowanie tygodnika powie- rzono Wierzyńskiemu, nastąpiły szybkie zmiany . Ich najważniejszym skutkiem Wprowadzenie 11 było przeniesienie środka ciężkości ku tekstom informacyjnym . Sport wówczas cieszył się już sporą popularnością w społeczeństwie . Masowy odbiorca potrze- bował zaś przede wszystkim błyskawicznych wiadomości . Publicystyka została więc mocno okrojona . Zmieniły się także jej zadania . Miała przede wszystkim komentować i analizować . Do należytego zrozumienia funkcji publicystyki sportowej w jej początko- wym okresie niezbędne jest przyjrzenie się w skrócie historii kultury fizycznej . Poświęcony temu pierwszy rozdział wyjaśnia proweniencję sportu oraz jego rolę społeczną na progu wieku XX . Daje także odpowiedź na pytanie, jak kształtowała się rola czasopism sportowych na ziemiach polskich . W drugim rozdziale zapre- zentowany został rozwój polskiej prasy sportowej . Dzięki temu można zrozumieć kontekst, w jakim powstał i funkcjonował PS oraz docenić jego miejsce na rynku prasowym w powojennej Polsce . Zapoznanie się z burzliwym pierwszym trzy- dziestoleciem czasopism sportowych umożliwia też właściwą interpretację wielu publikacji ukazujących się na łamach PS . W  rozdziale trzecim przybliżono stan zawodu dziennikarskiego w  latach dwudziestych ubiegłego stulecia . Jest to druga, niezwykle istotna, część kontek- stu dla rozważań o PS . Wizerunek ówczesnego dziennikarza ograniczał możli- wość dotarcia do odbiorców i wpływania na nich, co miało kluczowe znaczenie dla powodzenia misji PS . Zdolność do przełamania stereotypów mogła zaważyć na skuteczności przekazów publicystów . W drugiej części rozdziału rozważania skupiają się na roli, w jakiej zarówno społeczeństwo, jak i opracowania teoretycz- ne widziały publicystykę . Pozwala to na osadzenie tekstów ukazujących się na łamach PS w szerszym kontekście . W  rozdziale czwartym zostały poddane przeglądowi różnorodne ujęcia systematyczne publicystyki . Punktem wyjścia są tu propozycje prasoznawców powojennych . Refleksja obejmuje cechy i funkcje publicystyki oraz sposoby jej odróżnienia od informacji . W rozdziale tym chodzi o zarysowanie podstaw teo- retycznych dla części analitycznych . Obok tradycyjnych sposobów postrzegania rodzajów i gatunków wprowadzone zostaną także koncepcje nowsze, oparte na teorii kategoryzacji (Eleanor Rosch) i podobieństwa rodzinnego (Ludwig Wit- tgenstein) . Rozdział piąty poświęcony jest charakterystyce gatunków publicystycznych ukazujących się w  PS . Opisano w  nim wybrane aspekty wypowiedzi, zgodnie z założonym sobie celem . W ostatnim zaś rozdziale rozważaniom poddane zostały zadania spełniane przez publicystykę w PS oraz najważniejsze podejmowane przez nią tematy . Analiza zaprezentowana w piątym rozdziale opiera się na metodach szeroko rozumianej genologii (zwłaszcza dziennikarskiej) i lingwistyki tekstu . Badaniu poddano różne komponenty poszczególnych gatunków . Jego podstawę stanowi- ły ustalenia Janiny Fras, dotyczące typologii wypowiedzi medialnych, oraz pro- pozycja Edwarda Balcerzana, by odejść od tradycyjnie pojmowanych rodzajów 12 Wprowadzenie jako nadrzędnych kategorii genologicznych . W ich miejsce przyjęte zostały para- dygmaty quasi-rodzajowe, oparte na dominującej w tekście intencji eseistycznej, felietonowej i reporterskiej . Zastosowanie takiego podziału umożliwia uwzględ- nienie mieszanego charakteru większości publikacji i zwalnia z obowiązku jed- noznacznego zaszeregowania tekstów . Podstawą analizy, jak przyjmujemy za Fras, staje się wypowiedź medialna . Może ona realizować jeden bądź kilka jed- nocześnie wzorców gatunkowych (staje się wówczas heterogeniczna) . Narzędzia zaproponowane przez Fras i Balcerzana wydają się szczególnie przydatne do ana- lizy form dziennikarskich wykorzystywanych w latach dwudziestych . Był to bo- wiem okres narodzin dziennikarstwa sportowego, a zatem także formowania się poszczególnych gatunków . Stąd ich często niejednoznaczny, mieszany charakter . Ponieważ Fras postuluje poddawanie badaniu pojedynczych aspektów wy- powiedzi, dokonane w rozdziale piątym charakterystyki nie są holistyczne . Ze względu na cel stawiany przed opracowaniem analiza wypowiedzi realizujących intencję eseistyczną skupia się przede wszystkim na istotnych dla nich kompo- nentach – układzie wywodu oraz postawach nadawcy i jego relacjach z odbior- cami . Dla form o intencji felietonowej problem poruszany przez autora nie ma kluczowego znaczenia, stąd też struktura wywodu traci na znaczeniu . Dużo waż- niejsza jest natomiast funkcja fatyczna poszczególnych elementów tekstu . Ze względu na istotę intencji felietonowej ważniejszym zagadnieniem są sposoby nawiązywania i podtrzymywania kontaktu z odbiorcami (zwłaszcza formuły ini- cjalne i finalne) . Od przyjętej przez nadawcę strategii zależy, czy zainteresuje on czytelników . W obu grupach tekstów komponentami poddanymi analizie są wykładniki obecności nadawcy, przyjmowany przez niego punkt widzenia (role) oraz spo- sób, w jaki odnosi się do odbiorców . Obok przywoływanych już Balcerzana i  Fras, tematykę genologii w  ogóle oraz gatunków dziennikarskich podejmowali liczni badacze . Wśród prasoznaw- ców wymienić należy m .in . Mitznera, Kafla, Maziarskiego, Szulczewskiego, Ropę, Chudzińskiego, Ramsa, Dzikiego, Bauera, Wolnego-Zmorzyńskiego, Kaliszew- skiego, Wojtak, Worsowicz . O  gatunkach pisali także Balbus, Skwarczyńska, Bachtin, Cudak, Dobrzyńska, Gajda, Głowiński, Okopień-Sławińska, Kozieł, Pi- sarek, Trzynadlowski, Mikułowski-Pomorski, Witosz czy Ostaszewska . Znacznie mniej okazale prezentuje się stan badań nad dziennikarstwem sportowym . Stosunkowo dobrze opracowany jest język dziennikarzy, zwłaszcza komentatorów telewizyjnych . Czołowymi badaczami w  zakresie językoznaw- czych ujęć sportu są J . i G . Ożdżyńscy . Stylistyczne aspekty polskiej prasy spor- towej charakteryzował Reczek . Do najważniejszych opracowań książkowych zaliczyć należy dwie publikacje o tym samym tytule – Dziennikarstwo sportowe wydane przez Ostrowskiego i  Andrewsa . Pierwsza z  nich ujmuje temat z  per- spektywy opisowej (trzeba przyznać, że jest to opis bardzo pobieżny), druga jest zbiorem praktycznych wskazówek dla początkujących dziennikarzy . Stosunkowo Wprowadzenie 13 dobrze przebadana została metaforyka funkcjonująca w  dyskursie sportowym (m .in .  Koper, Michalak) . O  zadaniach mediów sportowych pisali Wichrowski i Skowroński, strukturę języka komentatorów sportowych analizowali Kita i Wi- śnicki, a próbę uporządkowania funkcjonującej terminologii gatunkowej podjęła Grochala . Współczesne tendencje w badaniach sportu w mediasferze przedsta- wia z kolei Loewe . Dziennikarstwo sportowe z perspektywy praktyka opisywali natomiast sami dziennikarze, m .in . Tomaszewski, Susałko, Zydorowicz, Smo- kowski, Szczepłek, Wołek, Grabowski . W  dotychczasowych badaniach dotyczących dziennikarstwa sportowego brakuje systematyczności i prób ujęć całościowych . Jak zauważył Lipoński, nie zajmowano się dotąd genezą terminologii sportowej, prawie w ogóle nie prowa- dzi się badań diachronicznych języka sportu . Nie ma też publikacji podejmu- jących problematykę rozwoju gatunków charakterystycznych dla tej odmiany specjalistycznej . Nie interesowano się również kształtowaniem się publicystyki sportowej . Jedyne opracowania sięgające do początków polskiego dziennikar- stwa sportowego skupione są na historii prasy (Tuszyński, Jasińska) . Niniejsza publikacja jest zwieńczeniem fragmentu szerszych badań obejmu- jących ewolucję dziennikarstwa sportowego, skupionych głównie na zmianach zachodzących w  sposobach realizacji poszczególnych typów wypowiedzi . Po- nieważ dotyczy początków publicystyki sportowej w Polsce, może zapełnić lukę w refleksji genologicznej odnoszącej się do popularnych współcześnie gatunków, które kształtowały się w pierwszym trzydziestoleciu wieku XX . Rozdział 1 HISTORIA KULTURY FIZYCZNEJ 1.1. Starożytność Kultura fizyczna swymi początkami sięga najodleglejszych czasów, kiedy nasi praprzodkowie adaptowali się do otaczającego ich środowiska [Piasecki 1929: 10; Kowalczyk 2014: 199] . Wychowanie fizyczne natomiast wiąże się ze świadomymi działaniami, zmierzającymi do podniesienia sprawności cielesnej . Jak w latach dwudziestych ubiegłego wieku zauważył Eugeniusz Piasecki1, „świa- dome ćwiczenia ciała występują w historji cywilizacji stosunkowo późno . To, co [ . . .] spełnia ich rolę u wyższych zwierząt i u człowieka w stadjum dzikości i barba- rzyństwa [ . . .] są to zabawy ruchowe”2 [Piasecki 1922: 3] . Z nich właśnie wykształ- ciła się w starożytności rywalizacja, która wiele wieków później przybrała formę sportu . Jak pisał Wayne Osness, wychowanie fizyczne ma najdłuższą historię ze wszystkich przedsięwzięć edukacyj- nych człowieka . Dla wczesnych cywilizacji, stających wobec różnych zewnętrznych zagrożeń, było rzeczą absolutnie ważną, by rozwinąć fizycznie przygotowaną mło- dzież i utrzymywać fizyczną sprawność dorosłych . Rozmaite typy i systemy ćwiczeń pojawiały się na długo przed cywilizacją grecką i rzymską [cyt . za: Lipoński 2012: 23–24] . Wspomniane przez Osnessa systemy poprzedzające ćwiczenia greckie i rzymskie wywodziły się z Bliskiego Wschodu, z Mezopotamii, Babilonii, Asyrii3 . W przeciwieństwie do czysto instynktownych (wynikających z podstawowych 1 We wszystkich cytatach zachowuję pisownię i interpunkcję oryginalną . 2 W swej późniejszej pracy Piasecki wyjaśniał na czym polegały ćwiczenia fizyczne u ludzi pierwotnych: „ćwiczenia ciała w tym okresie (zwanym paleolitem) polegały praw- dopodobnie na wspinaniu po drzewach, na chodzie (z tułowiem nachylonym, jak wiele dzisiejszych plemion dzikich jeszcze czyni), do którego, w miarę rozwoju myślistwa, do- łącza się bieg, na biciu i rzucaniu pocisków, na pływaniu, zapasach itp ., nie licząc zabaw ruchowych dziecięcych, które podobnie jak u zwierząt i dzisiejszych plemion dzikich, stanowią główny środek wychowania młodych pokoleń” [Piasecki 1929: 10] . 3 Również Piasecki [1929: 16] wskazuje cywilizacje wschodnie jako kolebkę świa- domych ćwiczeń fizycznych . 16 popędów) działań podporządkowanych chęci przetrwania, zachowania przed- stawicieli wczesnych cywilizacji miały charakter świadomy i celowy . Ich funkcje pogłębiły się, o czym wspomina Wojciech Lipoński: niepostrzeżenie ćwiczenie sprawności i  współzawodniczenie cielesne poczęło wchodzić w  orbitę działań państwowotwórczych [ . . .] . Najwcześniej w  Egipcie (krótko po 4000 p .n .e .) i w wielu innych organizmach wczesnych państw, jak Asyria, Babilonia, Chiny, Korea i Indie, a w kręgu kultury śródziemnomorskiej na wyspach Thira (dziś Santoryn) i Kreta (krótko po 2000 p .n .e .) formy kształtowania ludzkiej cielesności i współzawodnictwa, dziś określanego mianem sportu czy wychowania fizycznego, przybrały kształt wysoko rozwinięty i wykazują pierwsze ślady wyższej organizacji . O ich rozwoju decydowały w tym stadium następujące kategorie po- trzeb: wojenno-myśliwskie, jak w okresach poprzednich, ale bardziej zaawansowa- ne; kastowe, w tym potrzeba utrzymania fizycznej przewagi warstw wyższych nad niższymi, rządzących nad rządzonymi . W miarę politycznego rozwoju centrów wła- dzy pojawił się czynnik wynikający z potrzeb prestiżowych: uświetniania ważnych wydarzeń dworskich, szeroko rozumianego zaspokajania ambicji władcy . Związa- nie form współzawodnictwa fizycznego z  ośrodkami dworskimi oznaczało poja- wienie się szerszej publiczności i zapoczątkowało tradycje widowiska igrzyskowego [Lipoński 2012: 28] . Militarne prapoczątki sportu wydają się dość jednoznaczne4 . Ze wspomnia- nego instynktu przetrwania wynikały formy wszelkiego doskonalenia cielesne- go . W Mezopotamii przybrało ono postać różnorodnych ćwiczeń wojskowych, wśród których prym wiodły: łucznictwo, jazda konna, pływanie i oszczepnictwo . Sprawność wojowników decydowała o  sile całej armii, dzięki czemu państwa sumeryjskie, a następnie asyryjskie, stopniowo podbijały okoliczne ludy . Z cza- sem jednak czysto pragmatyczne, militarne podejście do ćwiczenia sprawności fizycznej nabrało znaczenia bardziej rozrywkowego . Zrodziła się, także w cywili- zacji bliskowschodniej, kultura podziwu dla siły i cielesnej doskonałości, przeję- ta w późniejszym okresie przez Persów i Greków5 . Zdaniem Piaseckiego [1929: 16–17] we wszystkich wspomnianych kulturach zainteresowanie ćwiczeniami fizycznymi stopniowo malało w okresach pokoju (skupiano się wówczas choćby na uprawie roli) . Potwierdza to ich militarny charakter . W graniczącym z Mezopotamią państwie Hetytów również przywiązywano dużą wagę do ćwiczeń fizycznych . Popularne były walki z bykami (taurokatapsje i tauromachie), podnoszenie i rzucanie głazów, walki z niedźwiedziami i hippi- 4 Choć ciekawa jest teza Piaseckiego o obrzędowej genezie zabaw ruchowych, któ- re następnie doprowadziły do wyodrębnienia sportu [por . Piasecki 1922: 7] . 5 Są to czasy, gdy o sprawności fizycznej zaczęto wspominać w literaturze, by przy- wołać choćby poemat o Gilgameszu czy postaci herosów w kulturze greckiej . Historia kultury fizycznej Starożytność 17 ka . Aktywności tego typu miały jednak w większym stopniu funkcję rozrywkową – pokazy sprawności towarzyszyły najczęściej świętom, których w kulturze Hety- tów było mnóstwo6 . W imperium perskim wyszkolenie wojskowe zyskało fundamentalne zna- czenie dla wychowania młodzieży, zatem militarny aspekt kultury fizycznej wydaje się oczywisty . Persowie jednak mieli także zamiłowanie do doskona- lenia cielesnego . Stąd też duża popularność zapasów (patronem zapaśnictwa perskiego został bohater z  terenów wchłoniętej przez Persję Mezopotamii, Gilgamesz) . Siła miała wręcz znaczenie prestiżowe, a sławę, jaką mogła zapew- nić, uznawano za wyznacznik statusu społecznego . Nie jest do końca jasne, czy Persowie jako pierwsi zadbali o systemowe wychowanie fizyczne (być może uprzedzili ich Grecy7), wiadomo natomiast, że funkcjonowała w ich państwie instytucja zurkhaneh, czyli specjalnego miejsca, w którym wykonywano ćwi- czenia8 zmierzające do ukształtowania człowieka zrównoważonego duchowo i cieleśnie . Nowe formy współzawodnictwa, uprawiane w celach rozrywkowych przez elity, a niektóre z nich także przez dzieci, pojawiły się w Egipcie, gdzie popular- ne były m .in .: pięściarstwo, podnoszenie ciężarów, szermierka z wykorzystaniem kijów, wioślarstwo, skok wzwyż (nie w dzisiejszym rozumieniu), gry z użyciem piłki i zręcznościowe . Jak wskazuje Lipoński, europejskich początków sportu należy szukać na ob- szarach zamieszkiwanych przez Celtów [2012: 49] . To ludy celtyckie jako pierw- sze przeprowadzały systematycznie igrzyska9, choć stopień ich wyrafinowania nie dorównywał późniejszym igrzyskom greckim . Z ich etyki wywodzi się także ko- deks etyczny rycerstwa europejskiego oraz pojęcie fair play (fír fer), podobnie jak wiele form rywalizacji znanych ze średniowiecznych turniejów rycerskich . Cie- kawostką może być tzw . futbol gaelicki10 (Peil Ghaelach), swoją koncepcją przy- pominający średniowieczny mob fotball, który uważany jest za protoplastę piłki nożnej i rugby . Celtowie ścigali się także konno i rydwanami oraz grali w fidchell – grę zbliżoną do szachów [Ordyłowski 1997: 65] . 6 Por . Lipoński [2012: 33] . 7 Lipoński wskazuje, że Persowie mogli po prostu przejąć pomysł greckich gimna- zjonów [2012: 35] . 8 Poszczególne ćwiczenia miały swoje nazwy, a w zurkhaneh obecny był nawet tre- ner, który opiekował się trenującymi . 9 Jak, za Seanem J . Eganem, wybitnym celtologiem, wskazuje Lipoński, pierwsze igrzyska celtyckie odbyły się najprawdopodobniej ok . 1829 r . p .n .e ., czyli znacznie wcze- śniej niż greckie . Z kolei zdaniem Marka Ordyłowskiego pierwsze odnotowane igrzyska staroirlandzkie odbyły się w 632 r . p .n .e . [por . Ordyłowski 1997: 65] 10 Jest to dziś sport narodowy Irlandii, podobnie jak hulring, także wywodzący się ze starożytnej kultury celtyckiej . Obie dyscypliny wciąż są uprawiane . 18 Wyższy stopień organizacji wychowania fizycznego i kultywowania ducha rywalizacji, również czysto sportowej, reprezentowała cywilizacja antycznej Gre- cji . Poszczególne systemy greckie były niejednolite, co odzwierciedlało rozbicie kultury helleńskiej na wiele państw . W jednych kładziono nacisk na wychowanie typowo militarne [Biały 2014: 393], łączone z muzycznym, w innych oddzielano kulturę fizyczną od muzyki, a były i państwa, w których ćwiczenia fizyczne niero- zerwalnie wiązały się z religią . W Atenach obywatelski model wychowania zakładał dążenie do równowa- gi między ciałem a  umysłem . Wychowanie fizyczne dzieci w  wielu państwach greckich stało się wręcz obowiązkowe (skodyfikowane prawnie) . Jak pisał grecki historyk, Ioannis Mouratidis, ludzi zaniedbujących je uważano za niewykształco- nych [za: Lipoński 2012: 85] . Wpływ greckiej cywilizacji na kulturę fizyczną i sport jest nie do przecenie- nia . Jeden z jego wyrazów stanowi terminologia sportowa, która w dużej mierze ukształtowała się na podstawie słownictwa greckiego . Kult sprawności fizycznej miał w Grecji taką siłę, że wyraźne jego ślady można znaleźć w historiografii i li- teraturze antycznej, m .in . u Tyrtajosa, Plutarcha z Cheronei, Homera, Platona, Ksenofonta, Arystotelesa, czy Eliana . Rozgrywane współcześnie Igrzyska Olim- pijskie od początku (1896 r .) jawnie czerpały z tradycji antycznej Grecji i pró- bowały się z nią utożsamiać . Nie do końca się to udało11 . Jak wskazuje Zbigniew Krawczyk, większość ruchów w XX-wiecznej kulturze fizycznej upatrywała swo- ich źródeł w greckiej historii starożytnej, by zbudować mit wielowiekowego ro- dowodu [Krawczyk 2014: 19] . Jednym z  osiągnięć cywilizacji helleńskiej były gimnazjony, w  których systematycznie ćwiczono walkę na pięści, zapasy, skoki, rzuty dyskiem i oszczepem, biegi . Zawodnicy mogli dać pokaz swoich możliwości w czasie licznych świąt, uatrakcyjniających gymnopedia . Stały się one również częścią igrzysk panatenajskich, łączących popisy fizyczne (także typowo wojskowe) z  zawodami poetów i  muzyków . Wydaje się, że Grecy w  większym stopniu niż wcześniejsze cywilizacje łączyli filozoficzne idee wychowania w  duchu sprawności fizycznej (kult agonistyki), niezbędnej dla utrzymania silnej ar- mii, z poszukiwaniem rozrywki dla szeroko rozumianej publiczności . Igrzyska greckie w pewnym sensie przypominały więc swą funkcją to, czym był sport w XIX i początkach XX w . Kiedy w 776 r . p .n .e . odbyły się pierwsze igrzyska olimpijskie12, nastąpiła instytucjonalizacja idei olimpijskiej . Cyklicznie orga- 11 O przyczynach tego niepowodzenia czytaj w: Lipiec 2014 . 12 Igrzyska organizowano w wielu miastach greckich, ale największym uznaniem cieszyły się olimpijskie, pytyjskie, nemejskie i  istmijskie . Warto również wspomnieć o igrzyskach organizowanych dla kobiet – Herajach, które odbywały się w Olimpii rok po zawodach męskich [por . Lipoński 2012: 92–92] . Historia kultury fizycznej Starożytność 19 nizowane zawody cechowała podbudowa filozoficzna, religijna, pedagogiczna i polityczna13 . Greckie ideały sportowe i  etyka igrzysk znalazły swój kres po podboju rzymskim . Diametralnie różna od greckiej organizacja państwa oraz podboje prowadzone na nieporównanie większą skalę nie pozwalały na kultywowanie tradycji helleńskich igrzysk . Dla Rzymian dużo ważniejsza była sprawność bo- jowa, co zbliżało ich kulturę fizyczną do bliskowschodniej . Można powiedzieć, że pod pewnymi względami europejskie wychowanie fizyczne pod panowaniem rzymskim odnotowało poważny regres . Co prawda ludyczna funkcja ćwiczeń cielesnych wciąż pozostawała istotna, a sport stał się bardziej masowy (choć nie w takim sensie, jak obecnie), jednak nie wynikało to już z idei wychowania mło- dzieży . Młodzi obywatele rzymscy, przeznaczeni do wojska, podnosili sprawność fizyczną jedynie w tym zakresie, w jakim była im niezbędna w armii . Zabawianie tłumów stało się domeną zawodowców oraz zniewolonych gladiatorów14 . Choć Rzymianie nie kultywowali tradycji greckich igrzysk, ich świętom rów- nież towarzyszyły różnorodne zawody . Jak wskazuje Lipoński [2012: 135], do najważniejszych należały Ludi Magni, czyli Igrzyska Wielkie, organizowane pier- wotnie w obozach wojskowych (z czasem przekształciły się w igrzyska cyrkowe, podczas których urządzano walki gladiatorów oraz wyścigi rydwanów) . O zamiłowaniu ludu rzymskiego do pokazów militarnych świadczą nauma- chie, czyli inscenizowane bitwy morskie . Urządzano je na sztucznie stworzonych zbiornikach wodnych lub w wypełnionych wodą cyrkach . Częstym zjawiskiem było „odtwarzanie” w ten sposób scen z historii . W starciach takich uczestniczyli więźniowie skazani na śmierć lub gladiatorzy . Nie można jednak w tym przypad- ku mówić o sporcie ani kulturze fizycznej . 13 W zasadzie podobnie jest dziś, z tym wyjątkiem, że nowożytne Igrzyska Olimpij- skie zatraciły pierwotne idee, zwłaszcza dotyczące sportu amatorskiego (podobny pro- blem zrodził się jeszcze w antyku – zawodowstwo zmieniało współzawodnictwo olim- pijczyków, a za panowania Rzymian etyczny charakter igrzysk ustąpił widowiskowości), rozumianego jako samodoskonalenie zawodników, na rzecz aspektów ekonomicznych . Można więc zaryzykować stwierdzenie, że współcześnie głównym podłożem Igrzysk jest ich funkcja biznesowa . 14 Por . słowa Ryszarda Polaka: „niestety – […] w Rzymie, w którym nauki filozo- ficzne nie rozwijały się już tak intensywnie, a miejsce filozofii systematycznie i dogłębnie uprawianej zajęły eklektyczne, przesiąknięte nadmiernym praktycyzmem rozważania, niekiedy pozbawione głębszych uzasadnień i  refleksji; także humanistyczna refleksja nad uprawianiem sportu zaczęła podupadać . Wiązało się to z przenikaniem do mental- ności Rzymian tendencji hedonistycznych i materialistycznych w postrzeganiu człowie- ka i jego natury . Organizowane także wówczas krwawe igrzyska gladiatorów wypaczyły i zdeformowały właściwe rozumienie współzawodnictwa sportowego oraz sportu w ogó- le” [Polak 2014: 23] . 20 1.2. Średniowiecze Okres średniowiecza wbrew pozorom nie przyniósł widocznego regresu w dziedzinie kultury fizycznej15 . Poszczególne ludy Europy miały własne trady- cyjne gry i zabawy ruchowe, które co prawda nie dorównywały igrzyskom an- tycznym, jednak pozwalały na łączenie rozrywki z  kształtowaniem sprawności cielesnej . Ponadto tzw . wieki ciemne charakteryzowały ciągłe wojny, związane z migracją kolejnych ludów . Wynikająca z tego konieczność utrzymywania do- skonałej kondycji fizycznej w naturalny sposób prowadziła do kontynuacji du- alnego – rozrywkowego i militarnego – charakteru kultury fizycznej . W filozofii średniowiecznej ciało stało się przedmiotem zainteresowania dopiero w myśli św . Tomasza z Akwinu, będącego pod tym względem kontynuatorem idei Arystote- lesa [por . Polak 2014: 23] . Tradycja igrzysk zachowała się natomiast w Bizancjum, które uniknęło sil- nych wpływów rzymskiego modelu wychowania . We wschodniej części imperium popularne były zwłaszcza zapasy i wyścigi rydwanów (rozgrywane w hipodromie w Konstantynopolu) . Te ostatnie cieszyły się bardzo dużym zainteresowaniem i wzbudzały emocje prowadzące do powstawania fakcji (tzw . demes) kibiców, któ- rzy wielokrotnie ścierali się ze sobą w murach hipodromu . W walkach tego typu notowano również ofiary śmiertelne16 . Wpływy bizantyńskie można dostrzec w kulturze fizycznej południowych Sło- wian . Głównymi jej formami były początkowo militarnie zorientowane zawody w jeździectwie i łucznictwie, jednak wiadomo również o licznych zabawach sporto- wych, towarzyszących zwłaszcza dniom świątecznym (np . rzucanie kamieniami na odległość lub do celu, zapasy) . Do słowiańskich rozrywek fizycznych należały także brutalne walki na pięści oraz gry przypominające dzisiejszego palanta . Brakuje na- tomiast świadectw uprawiania przez Słowian jakichkolwiek form piłkarstwa . Gry z piłkami były w okresie średniowiecza popularne w Europie Zachod- niej . Przodowała w tym zakresie zwłaszcza Anglia, gdzie w rozgrywkach w mia- stach brało udział po kilkuset zawodników, a  piłkę przenoszono w  konkretne miejsce (najczęściej do bramy miasta) . Tak zwany mob football, do którego na- leżały np . rozgrywki Shrove Tuesday Football, wiązał się często z dużymi znisz- czeniami w przestrzeni miejskiej i dlatego zakazywano go edyktami królewskimi (pierwszy z  nich został wydany przez Edwarda III) . Dopiero z  czasem mecze 15 Choć zdaniem Haliny Zdebskiej dopiero w XIX w . należycie nawiązano do an- tycznych tradycji sportowych, a  epoki pomiędzy starożytnością a  wiekiem rewolucji przemysłowej odnosiły się do starożytnych idei w stopniu nieporównywalnie mniejszym [Zdebska 2014: 330] . 16 Według ustaleń W . Lipońskiego [2012: 180] w ciągu kilku stuleci istnienia hi- podromu śmierć w walkach kibiców poniosło około 60 tys . ludzi . Historia kultury fizycznej
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Początki polskiej publicystyki sportowej w ujęciu genologicznym. „Przegląd Sportowy” w latach 1921–1925
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: