Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00290 006755 20284572 na godz. na dobę w sumie
Polityka społeczna a prawo pracy. Wybrane problemy - ebook/pdf
Polityka społeczna a prawo pracy. Wybrane problemy - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 345
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-482-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Zebrane w publikacji opracowania świadczą o wieloaspektowych powiązaniach prawa pracy i polityki społecznej. Oba wskazane obszary nauki korzystają na tym, że opisane procesy badawcze realizowane są w ścisłej współpracy ich przedstawicieli. Dla nauki prawa pracy polityka społeczna jest podstawą do budowania założeń aksjologicznych tworzonych regulacji prawnych, a w kolejnym etapie – do formowania kierunków ich interpretacji. Dla nauki o polityce społecznej analizowana gałąź prawa pozwala weryfikować w działaniu praktycznym jakość formowanych celów i zadań społecznych oraz sposoby ich realizacji. Ponadto ważne jest, że przedłożona Czytelnikowi książka wpisuje się w aktualne dyskusje odnoszące się do standardów socjalnych naszego życia, a wyrażone opinie podkreślają potrzebę kontynuowania holistycznego podejścia do postawionych problemów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Magdalena Paluszkiewicz, Mirosław Włodarczyk – Uniwersytet Łódzki Wydział Prawa i Administracji, Katedra Prawa Ubezpieczeń Społecznych i Polityki Społecznej 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Monika Lewandowicz-Machnikowska REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Aneta Tkaczyk SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/limbi007 © Copyright by Authors, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09010.18.0.K Ark. wyd. 23.0; ark. druk. 21,5 ISBN 978-83-8142-481-3 e-ISBN 978-83-8142-482-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Słowo wstępne Stanisława Golinowska Polityka społeczna w dorobku Wacława Szuberta a obecne wyzwania społeczne Włodzimierz C. Włodarczyk Dylematy współczesnej polityki zdrowotnej. Sugestie Profesora Szuberta Andrzej M. Świątkowski Relacje polityki społecznej i prawa pracy (rozważania na temat związków polityki społecznej i prawa pracy w sferze powszechnej ochrony trwałości stosunku pracy) Paulina Matyjas-Łysakowska Pracodawca jako podmiot realizujący założenia polityki społecznej w zakresie zaspokajania potrzeb bytowych, socjalnych i kulturalnych pracowników – wybrane zagadnienia Barbara Godlewska-Bujok Przedsiębiorstwo społeczne w polskim systemie prawnym Anna Jefimow-Czerwonka Społeczna odpowiedzialność biznesu Ewa Kulesza Rola samorządowych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej w aktywizowaniu zawodowym osób bezrobotnych 7 11 25 47 63 75 85 97 6 Spis treści Marcin Wujczyk Pośrednictwo pracy jako element prawa do pracy Magdalena Paluszkiewicz O niektórych prawnych problemach polityki zatrudnienia wobec osób niepełnosprawnych Paweł Czarnecki Pojęcie dekomodyfikacji jakościowej na przykładzie prawa do pracy osób niepełnosprawnych Tatiana Wrocławska Polityka wobec starzejących się społeczeństw a rola prawa pracy Izabela Florczak Agencja pracy tymczasowej jako podmiot realizujący zadania polityki społecznej Kinga Piwowarska Praca tymczasowa jako jeden z instrumentów polityki społecznej w obliczu zmian – uwagi na tle zawierania umowy cywilnoprawnej z agencją pracy tymczasowej Łucja Kobroń-Gąsiorowska Rozszerzenie ochrony przed dyskryminacją na dziedzinę ochrony socjalnej – dyrektywa horyzontalna. Wybrane problemy Monika Nowak Wypalenie zawodowe jako problem społeczno-prawny Katarzyna Serafin Instrumenty prawa pracy wspierające politykę prorodzinną – wybrane aspekty Ewa Mróz Prawne i społeczne aspekty minimalnego wynagrodzenia za pracę Marcin Krajewski Pojęcie uczestnika pracowniczego programu kapitałowego w myśl projektu ustawy o pracowniczych programach kapitałowych – wybrane zagadnienia Bibliografia 117 135 155 171 201 213 231 243 267 285 297 313 Słowo wstępne Organizowane na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego ogólnopol- skie cykliczne konferencje naukowe znane pod nazwą „Seminariów Szubertowskich” mają już wieloletnią tradycję. Spotkania te mają dwa zasadnicze cele. Pierwszy to uka- zanie bogactwa oraz wielowątkowości dorobku wybitnego i uznanego przedstawiciela nauki polityki społecznej (i prawa pracy) – Wacława Szuberta, drugi zaś to zwrócenie uwagi na uniwersalność i ponadczasowość jego spostrzeżeń, które mogą stanowić waż- ną wskazówkę dla wszystkich osób zajmujących się dzisiaj zwłaszcza takimi obszarami polityki społecznej, jak zatrudnienie, przeciwdziałanie bezrobociu, ubezpieczenia spo- łeczne, ochrona zdrowia i ekonomia społeczna. Seminarium, które odbyło się w paź- dzierniku 2017 roku, to ósme przedsięwzięcie w tym cyklu, tym razem tematycznie związane z nauką o polityce społecznej, jest to bowiem ważna część spuścizny po Pro- fesorze Wacławie Szubercie. Dodatkową okoliczność przemawiającą za wyborem tej problematyki stanowiło zakończenie pracy na Wydziale Prawa i Administracji UŁ przez Profesora Włodzimierza C. Włodarczyka, ucznia Profesora Wacława Szuberta i zarazem badacza specjalizującego się we wspomnianej dziedzinie, z naciskiem na poli- tyką zdrowotną. Seminarium i niniejszą książkę można uznać za formę podziękowania ze strony członków obecnego wydziałowego środowiska naukowego Profesorowi Wło- dzimierzowi C. Włodarczykowi za wiele dziesięcioleci owocnej współpracy, wymiany myśli oraz realizacji licznych wspólnych przedsięwzięć. Opracowania, które zostały zamieszczone w niniejszym zbiorze, są owocem se- minarium. Tematycznie nawiązują do jego tytułu, ukazując różnorodność aktual- nych problemów powstających w przedmiotowym obszarze badań nauki o polityce społecznej, a zarazem dowodząc ich silnych związków z prawem pracy i prawem zabezpieczenia społecznego. Tradycyjnie w opracowaniach tych nie mogło zabrak- nąć nawiązania do dorobku Profesora Wacława Szuberta, a w kilku wypadkach także bardzo osobistych wspomnień łączących się z jego osobą. Te ostatnie czy- telnik może napotkać zwłaszcza w tekstach prof. Stanisławy Golinowskiej oraz 8 Słowo wstępne prof. Włodzimierza C. Włodarczyka, które bez wątpienia stanowią bardzo cenne świadectwo o postawach i poglądach Patrona seminarium. Prezentację wybranych problemów prawa pracy w świetle dorobku nauki o po- lityce społecznej rozpoczynają właśnie prof. S. Golinowska oraz prof. W.C. Wło- darczyk. Profesor Golinowska podejmuje próbę oceny wybranych aktualnych wy- zwań społecznych na tle dorobku badawczego W. Szuberta, koncentrując się przede wszystkim na pozycji ubezpieczeń społecznych jako metody rozwiązywania prob- lemów społecznych oraz minimalnym dochodzie gwarantowanym (powszechnym dochodzie podstawowym), mającym zapewnić bezpieczeństwo socjalne i ograni- czyć sferę ubóstwa. Uwagi na ten temat formułowane są w kontekście dynamicz- nych zmian wywołanych globalizacją, nowymi technologiami i rewolucją demo- graficzną. Profesor Włodarczyk natomiast wylicza główne dylematy współczesnej polityki zdrowotnej, w tym uniwersalność dostępu do świadczeń zdrowotnych, kształt organizacyjny i treść systemu zdrowotnego, determinanty zdrowotne i siłę ich oddziaływania na stan zdrowia człowieka oraz kwestię redukowania nierówno- ści w zdrowiu. W odniesieniu do wszystkich wskazanych zagadnień przytoczone zostały też poglądy W. Szuberta, które okazują się nadal w pełni aktualne. W kolejnych opracowaniach nauka o polityce społecznej jest traktowana przez au- torów jako zasadniczy czynnik kształtujący treść obowiązujących regulacji prawnych, determinujący zarazem sposób i kierunki ich interpretacji, oraz jako najważniejszy punkt odniesienia dla formułowania ocen ich funkcjonowania w rzeczywistości spo- łeczno-gospodarczej. Pierwsza grupa tekstów odnosi się do problemów zaliczanych do indywidualnego prawa pracy. Profesor Andrzej M. Świątkowski ukazuje teoretycz- ne i praktyczne związki polityki społecznej z prawem pracy, kładąc nacisk na potrzebę bezpieczeństwa prawnego osób aktywnych zawodowo, zaspokajanej przede wszyst- kim przez ustanawianie powszechnych gwarancji trwałości zatrudnienia. Doktor Paulina Matyjas-Łysakowska analizuje charakter prawny obowiązku pracodawcy – jako podmiotu realizującego założenia polityki społecznej – w zakresie zaspokajania potrzeb bytowych, socjalnych i kulturalnych pracowników oraz zwraca uwagę na po- zytywne skutki, jakie tego rodzaju działania mogą przynieść przedsiębiorstwu w kon- tekście kształtowania odpowiedniego wizerunku i wzrostu jego wartości rynkowej. Z kolei dr Barbara Godlewska-Bujok przypatruje się statusowi przedsiębiorstw spo- łecznych, które realizując ważne zadania w obszarze ekonomii społecznej, pełnią rów- nież funkcję pracodawców w polskim systemie prawnym. Anna Jefimow-Czerwonka pisze o koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu, w której ramach pracodawcy, umożliwiając pracownikom aktywny udział w zarządzaniu przedsiębiorstwem, rea- lizują nie tylko indywidualne cele ekonomiczne, ale też przyczyniają się do rozwoju kapitału ludzkiego oraz wspierają postęp całego społeczeństwa. W kolejnych opracowaniach autorzy podejmują kwestie związane z sytuacją społecz- no-ekonomiczną różnych kategorii osób poddanych regulacjom prawa rynku pracy. Doktor Ewa Kulesza przygląda się roli samorządowych jednostek organizacyjnych po- mocy społecznej w aktywizowaniu zawodowym osób bezrobotnych zagrożonych wy- kluczeniem społecznym z powodu trudnych sytuacji życiowych, w których się znaleźli, Słowo wstępne 9 natomiast dr Marcin Wujczyk – europejskim i krajowym standardom pośrednictwa pracy jako narzędzia wspierającego realizację prawa do pracy przez osoby poszu- kujące zatrudnienia. Kolejnych dwoje autorów poddaje analizie wybrane aspekty statusu prawnego osób z niepełnosprawnością. Dysonans między niektórymi kon- strukcjami prawnymi a nowoczesną polityką zatrudnienia wobec tych osób ukazuje dr Magdalena Paluszkiewicz, dr Paweł Czarnecki zaś na przykładzie prawa do pracy osób z niepełnosprawnością rozważa istotę dekomodyfikacji („odtowarowienia”) pracy. Zakres badań podjętych przez dr Tatianę Wrocławską obejmuje osoby starsze jako podmioty oddziaływania prawa pracy, realizującego określoną przez państwo politykę senioralną. Przedmiotem zainteresowania dr Izabeli Florczak są agencje pracy tymczasowej jako podmioty wypełniające zadania polityki społecznej, a Kin- ga Piwowarska zastanawia się, czy agencje te mogą właściwie realizować cele poli- tyki społecznej przez zatrudnianie osób na podstawie umów cywilnoprawnych. Uprawnień socjalnych osób pozostających w zatrudnieniu dotyczą kolejne opra- cowania. Doktor Łucja Kobroń-Gąsiorowska omawia znaczenie projektowanej w prawie unijnym dyrektywy horyzontalnej dla wzmożenia ochrony przed dyskry- minacją w wypadku korzystania z uprawnień socjalnych. Z kolei dr Monikę Nowak interesuje wypalenie zawodowe jako zjawisko społeczne i prawne. Doktor Katarzy- na Serafin bada, które z przewidzianych w Kodeksie pracy instytucji prawa pracy wspierają politykę prorodzinną, Ewa Mróz zaś spogląda w świetle dorobku nauki o polityce społecznej na kategorię minimalnego wynagrodzenia za pracę, oceniając krytycznie zwłaszcza brak w jego konstrukcji cechy godziwości. W domykającym dorobek seminarium opracowaniu dr Marcin Krajewski przybliża dyskutowaną aktualnie kwestię uczestnictwa w pracowniczych programach kapitałowych, sta- nowiących nową formę zabezpieczenia ryzyka starości. Lektura zawartych w zbiorze artykułów pozwala sformułować kilka wniosków. Różnorodność podejmowanych zagadnień świadczy o wieloaspektowych powiąza- niach tytułowych dziedzin nauki: polityki społecznej i prawa pracy. Bez wątpienia też trafna będzie konstatacja, że oba wskazane obszary nauki korzystają na tym, że opisane procesy badawcze realizowane są w ścisłej współpracy ich przedstawi- cieli. Dla nauki prawa pracy w tej relacji polityka społeczna staje się podstawą bu- dowania założeń aksjologicznych tworzonych regulacji prawnych, a w kolejnym etapie – formowania kierunków ich interpretacji. W wypadku zaś nauki o polityce społecznej analizowana gałąź prawa pozwala weryfikować w działaniu praktycz- nym jakość formułowanych celów i zadań społecznych, jak również sposoby ich realizacji. Nie można też nie zauważyć, że chociaż przedłożony czytelnikowi zestaw tekstów w skromnym tylko zakresie obejmuje obszary badawcze obu tytułowych dziedzin nauki, to jednak wpisując się w prowadzone aktualnie dyskusje na temat standardów socjalnych naszego życia, podkreśla potrzebę kontynuowania zapre- zentowanego tutaj holistycznego podejścia do zauważonych problemów. Magdalena Paluszkiewicz Mirosław Włodarczyk Polityka społeczna w dorobku Wacława Szuberta a obecne wyzwania społeczne Stanisława Golinowska* Wprowadzenie Z niepewnością przyjęłam zaproszenie do wygłoszenia (a następnie napisania) refe- ratu na temat polityki społecznej w dorobku Wacława Szuberta, ponieważ powstały już poświęcone temu zagadnieniu teksty1 i co kilka lat przypomina się o zasługach Profesora przy wręczaniu medalu jego imienia zasłużonym politykom społecznym w Polsce. Pomyślałam jednak, że skoro właśnie teraz zostałam zaproszona na Semi- narium Szubertowskie do Łodzi, to warto odczytać dorobek Profesora w kontekście dzisiejszych kwestii socjalnych i obecnie dyskutowanych reform w obszarze polityki społecznej. Chciałabym ponadto zwrócić uwagę na ten okres jego dokonań, kiedy był dyrek- torem Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych (IPiSS) w Warszawie. Obejmując na po- czątku lat dziewięćdziesiątych kierownictwo IPiSS, przejęłam dorobek tej placów- ki, starając się wszelkimi siłami chronić jego zasoby. A pamiętamy, że był to okres dla wielu instytucji publicznych (państwowych) bardzo trudny. Prywatyzacja in- stytutu naukowego nie wchodziła wtedy w grę, a badanie kwestii socjalnych, mimo szczególnej wagi problemów społecznych na początku transformacji, nie należało do priorytetów w działaniach publicznych pierwszych rządów III Rzeczypospolitej. Przekonywałam profesora Henryka Samsonowicza, ówczesnego ministra edukacji (nie było łatwo), i Jacka Kuronia, ówczesnego ministra pracy i spraw socjalnych * 1 Prof. zw. dr hab. Stanisława Golinowska, Uniwersytet Jagielloński. Np. A. Rajkiewicz, Profesor Wacław Szubert jako badacz i nauczyciel akademicki, [w:] Polityka społeczna XX wieku – Wacław Szubert, Katowice–Warszawa 1997, s. 11–16; C. Włodarczyk, Profesor Wacław Szubert jako polityk społeczny, [w:] Polityka społeczna XX wieku…, s. 17–26. 12 Stanisława Golinowska (spotykając się z dużo większym zrozumieniem), do nielikwidowania placówki. W rezultacie Instytut oraz Główna Biblioteka Pracy i Zabezpieczenia Społecznego mogły dalej działać, otrzymując skromne środki z budżetu państwa na bieżące funkcjonowanie. Profesor Wacław Szubert, choć był już bardzo chory, jak tylko mógł doradzał i wskazywał skuteczne metody i kierunki działania placówki, szcze- gólnie przez rozwój kontaktów międzynarodowych. Odwiedzałam go w szpitalu, słuchałam i zapamiętywałam podstawowe wskazania. Ujęta byłam jego kulturą osobistą i serdecznością. Równolegle zaczęłam studiować prace W. Szuberta, mimo że jako ekonomistka miałam wtedy pewien dystans do nauk prawnych (a Profesor był przede wszystkim prawnikiem) ze względu na przewagę – jak mi się wtedy wydawało – elementów normatywnych w warsztacie naukowym prawników. Jakież było moje zdumienie, gdy dostrzegłam, że prace Profesora były interdyscyplinarne, respektujące zasady wywiedzione z nauk ekonomicznych oraz społecznych. Niebywałe było też to, że na- pisał książkę o Fryderyku Skarbku – uznanym za pierwszego polskiego ekonomistę. Może zadecydowało tutaj to, że Skarbka dorobek naukowy, działalność publiczna, aktywność społeczna oraz rola mecenasa kultury (rozsławiał muzykę Szopena, swe- go imiennika) były jakimś odniesieniem dla własnego życia, łączącego pasje po- znawcze, działalność publiczną, troskę społeczną i naukowe zdyscyplinowanie. Sądzę, że okres dyrektorowania Wacława Szuberta w IPiSS (lata siedemdzie- siąte) miał dla polityki społecznej w Polsce szczególne znaczenie. Wtedy powsta- ły jego teksty na temat teoretycznych podstaw polityki społecznej (opublikowane na początku lat osiemdziesiątych). Konfrontując działania praktyczne z refleksją teoretyczną, sugerował ustalenia dotyczące zakresu, celów i metod polityki spo- łecznej. Twierdził, że ta wyodrębniająca się działalność (analogicznie jak polityka gospodarcza) wymaga naukowych podstaw jej prowadzenia. Współpraca z admini- stracją rządową, mimo że prowadzona z dużą sprawnością i kulturą, była uciążliwa i odbywała się kosztem pracy naukowej. Zostawił Instytut, przechodząc do pracy na uczelnię. Później, gdy się poznaliśmy, ostrzegał mnie przed zbyt długim sprawo- waniem funkcji dyrektorskich. Mówił, że „kto zbyt długo jest dyrektorem, przestaje być profesorem”. W swym dzisiejszym referacie chciałabym odnieść się do dwóch zasadniczych tez, można by powiedzieć – paradygmatów, które Wacław Szubert eksponował w swych pracach z obszaru polityki społecznej, a które są nadal przedmiotem ele- mentarnej debaty o efektywnych metodach jej prowadzenia. Pierwsza teza doty- czy zasadniczej roli ubezpieczeń społecznych, które skutecznie zabezpieczają lu- dzi przed występowaniem dojmującego ryzyka życiowego oraz spowodowanego tym ubóstwa. Druga teza odnosi się do zasady redystrybucji dochodów, a przede wszystkim pomagania w ramach pomocy społecznej. Profesor odwołuje się tutaj do koncepcji less eligilibity, wywiedzionej z angielskiego prawa ubogich. Chodzi w niej o to, że wysokość pomocy nie powinna przekraczać możliwego do osiąg- nięcia dochodu w wyniku własnego wysiłku. Obie tezy chciałabym skonfrontować z obecnymi wyzwaniami i debatami o zmianach w polityce społecznej. Polityka społeczna w dorobku Wacława Szuberta a obecne wyzwania… 13 O ubezpieczeniach społecznych Wypada zacząć od tego, że ubezpieczenia społeczne mimo ponad wiekowego sukce- su są obecnie podważane jako metoda nieodpowiadająca powszechnemu zabezpie- czeniu dochodów w społeczeństwie poprzemysłowym. Zanim przejdę do rozważań na temat nieadekwatności ubezpieczeń społecznych we współczesnym świecie, spró- buję wskazać te cechy, które spowodowały, że ubezpieczeniowa metoda rozwiązywa- nia kwestii socjalnych przyczyniała się do długookresowego sukcesu gospodarczego, społecznego i politycznego krajów konsekwentnie ją stosujących. Tabela 1. Walory i ograniczenia ubezpieczeń społecznych Walory (korzyści) ubezpieczeń społecznych Komentarz o ograniczeniach w występowaniu korzyści – pozwoliły na  transparentne połączenie w  sposób powszechny trzech odpowie- dzialności: (1) publicznej, (2) korporaty- stycznej (zakładu pracy) oraz (3) indywidu- alnej (i grupowej) – wprowadziły przymus prefinansowania w  imię społecznego solidaryzmu: przed- płacimy wszyscy, korzystają dotknięci ry- zykiem – wprowadziły zwiększoną motywację do sta- bilnego zatrudniania się i wierności swemu pracodawcy, zwiększając etos pracy – wprowadziły do  rozwoju instytucji pub- licznych autonomiczne instytucje ubez- pieczeniowe, stosujące aktuarialne meto- dy wyrównywania przychodów (składek) i wydatków na świadczenia – relacje między odpowiedzialnością trzech grup podmiotów zarówno w  czasie, jak i między krajami były różne. Skrajnie bywa tak, że dominuje podmiot władzy publicz- nej (np. w byłych krajach socjalistycznych) lub pracodawców (kraje o  konserwatyw- nym modelu społecznym), lub też indy- widualnie organizujących się podmiotów w ramach kas i specjalnych funduszy – nadzór władzy państwowej prowadził niekiedy do  erozji zasady solidaryzmu, uprzywilejowywania „zasłużonych” grup pracowniczych w sposób nadmierny i nie- akceptowany społecznie – krytykuje się je z  powodu ograniczenia w mobilności pracowniczej – autonomia ich instytucji ubezpieczenio- wych jest niejednokrotnie łamana przez podporządkowywanie instytucjom rządowym, co  jest usprawiedliwiane ko- niecznością ich dotowania w sytuacji nie- zbilansowania przychodów i wydatków – zapewniły większą świadomość i transpa- rentność związków między obciążeniami ludności (składkami) a korzyściami w po- staci wydatków na cele zabezpieczeniowe: emerytalne, rentowe, opieki zdrowotnej, przyczyniając się do akceptacji podnosze- nia składek w sytuacji koniecznego bilan- sowania przychodów i wydatków – we współczesnej retoryce ekonomicznej składkę ubezpieczeniową zaczęto trakto- wać tak samo jak podatek, eksponując jej znaczenie we wzrastającej skali pozapła- cowych kosztów pracy, ograniczających swobodę pracodawcy w  wynagradzaniu pracownika Źródło: zestawienie własne. Dylematy współczesnej polityki zdrowotnej. Sugestie Profesora Szuberta Włodzimierz C. Włodarczyk* Uwagi wstępne Bardzo dużo zawdzięczam Profesorowi. Najpierw – ukończenie studiów, bo jako dziekan wydziału sprzeciwił się zamiarom tamtej władzy, która uważała, że na to nie zasługuję. Doceniałem życzliwą tolerancję Profesora, z wyrozumiałością traktu- jącego moje snobistyczne obnoszenie się z zainteresowaniami kierowanymi ku teorii prawa i lekceważeniem okazywanym sprawom prawa pracy. Za to, że przyjął mnie na seminarium doktoranckie, pozwalając oderwać się od prozy życia w fa- bryce damskiej bielizny, na stanowisku referenta prawnego. Podziwiałem swobodę tłumaczenia angielskiej prezentacji frankojęzycznym słuchaczom, bez pomijania polskich studentów. Dziękuję za docenienie mojego doktoratu, kiedy był dyrekto- rem IPiSS, i później, za recenzję habilitacyjną. Ceniłem też bardzo jego aprobatę dla mego wyboru, aby zająć się wąskim wycinkiem polityki społecznej, tylko jed- nym jej fragmentem, co przy uniwersalizującym podejściu Profesora wcale nie było łatwe. Mój nieskrywany emocjonalny stosunek do Profesora mógłby skłaniać do na- pisania ciepłej laurki – w pełni zasłużonej. Sądzę jednak, że Profesorowi znacznie bardziej spodobałaby się próba wykorzystania różnych jego idei jako narzędzia inspirującego poszukiwania odpowiedzi na pytania wyłaniające się współcześnie. Nie ma wątpliwości, że uprawiana i analizowana polityka społeczna widziana jako cała rodzina dyscyplin, teoretycznych i aksjologicznych podejść, musi zdobyć się na głęboką autorefleksję. Jednoczesny kryzys wpływowego ostatnio neoliberalizmu i wyczerpanie się pomysłów lewicowych prowadzi do kłopotliwego, a jak wielu są- dzi, niebezpiecznego panoszenia się populizmu, lekceważącego dyskusję, w której * Prof. zw. dr hab. Włodzimierz C. Włodarczyk, Uniwersytet Jagielloński. 26 Włodzimierz C. Włodarczyk liczą się potwierdzone przez badaczy argumenty. Polityka zdrowotna, podobnie jak wiele innych polityk szczegółowych, nie jest wolna od tego rodzaju niebezpie- czeństw. Z jednej strony rozwój wiedzy i technologiczny postęp otwierają coraz większe możliwości chronienia zdrowia i przedłużania życia, ale z drugiej strony rozbudzane bezpodstawnie nadzieje prowadzą do bezrozumnych oczekiwań, a wy- nikające z rozczarowania absurdalne naciski stają się groźne dla demokratycznego porządku. Można oczywiście twierdzić, że polityka zdrowotna nie jest wyjątkiem, że dzieli los z innymi politykami społecznymi, gdzie racjonalny argument ma coraz słabszą siłę przekonywania, ale nie jest to specjalnie pocieszające. Sięgam zatem do przemyśleń Profesora Wacława Szuberta i szukam odpowiedzi na dzisiejsze py- tania. Odwołując się do własnej pamięci, ale także tego, co Profesor Szubert pisał, staram się sobie wyobrazić, jaka byłaby jego reakcja, gdyby był konfrontowany z na- szymi dylematami. Szukam więc odpowiedzi na pytanie następujące: co pomyślałby Profesor Szu- bert, gdyby przyszło mu zajmować stanowisko w następujących sprawach i co by wtedy powiedział: – o uniwersalnym dostępie do opieki zdrowotnej, – o systemie zdrowotnym, – o determinantach stanu zdrowia, – o nierównościach w zdrowiu. Moja hipoteza na użytek tego tekstu jest prosta: kiedy mamy kłopoty z samo- dzielnym znalezieniem dobrej odpowiedzi na trudne pytania (a jako bezsporne uznaję, że społeczność osób zajmujących się polityką społeczną, także zdrowot- ną, takie trudności ma), spróbujmy wykorzystać inspiracje dostarczane nam przez naszych Mistrzów. Chyba na tym powinno polegać to, że mienimy się ich uczniami. Uniwersalny dostęp W normach prawa międzynarodowego istnieje wiele przepisów, które przyznają obywatelom prawo do zdrowia lub ochrony zdrowia, tworząc jednocześnie odpo- wiednią obligację po stronie władz publicznych. W dokumentach ONZ jest mowa o tym, że każdy człowiek ma prawo do stopy życiowej zapewniającej zdrowie i do- brobyt jego i jego rodziny, włączając w to opiekę lekarską i konieczne świadczenia socjalne, wraz z prawem do ubezpieczenia na wypadek choroby1, a także o tym, że władze zobowiązane są do stworzenia warunków, które zapewniłyby wszystkim 1 Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 10 grudnia 1948 r., http://libr.sejm.gov.pl/ tek01/txt/onz/1948.html, artykuł 25. Dylematy współczesnej polityki zdrowotnej… 27 pomoc i opiekę lekarską na wypadek choroby2, a dzieci powinny być traktowa- ne ze szczególną troską, mając zagwarantowany dostęp do opieki zdrowotnej, ze szczególnym uwzględnieniem opieki podstawowej3. W zaleceniach Międzyna- rodowej Organizacji Pracy już w 1944 roku zadekretowano, że władze lub organy odpowiedzialne za zarządzanie służbą zdrowia powinny zagwarantować opiekę medyczną korzystającym z niej, zapewniając usługi przedstawicieli zawodu lekar- skiego i zawodów pokrewnych, jak również organizując usługi opieki medycznej w szpitalach lub innych instytucjach4; a w Konwencji dotyczącej minimalnych norm zabezpieczenia społecznego czytamy o obowiązku zapewnienia osobom chronionym udzielania świadczeń, gdy ich stan wymaga pomocy o charakterze lekarskim i profilaktycznym5. W przestrzeni europejskiej już w 1961 roku przyjęto, że każdy ma prawo do korzystania z wszelkich środków umożliwiających mu osiąg- nięcie możliwie najlepszego stanu zdrowia, a osoby niemające wystarczających za- sobów mają prawo do pomocy społecznej i medycznej6. W późniejszych postano- wieniach traktatowych jest mowa o tym, że Unia zapewnia wysoki poziom ochrony zdrowia ludzkiego, zapobiegając chorobom i dolegliwościom oraz usuwając źródła zagrożeń dla zdrowia fizycznego i psychicznego7. W Karcie Praw Podstawowych jest jednoznaczne stwierdzenie, że każdy ma prawo dostępu do profilaktycznej opieki zdrowotnej i prawo do korzystania z leczenia na warunkach ustanowionych w ustawodawstwach i praktykach krajowych8. W dokumentach nieobowiązują- cych w Polsce, ale współtworzących standard określający prawo do zdrowia i opieki zdrowotnej, takich jak Europejski Kodeks Zabezpieczenia Społecznego9 lub Kon- wencja Bioetyczna10, znalazły się również zapisy o zobowiązaniach władzy pub- licznej do tworzenia warunków niezbędnych do urzeczywistniania tego prawa. Bardzo istotną rolę w tworzeniu międzynarodowego standardu odegrała Świa- towa Organizacja Zdrowia, wyspecjalizowana instytucja ONZ zajmująca się tymi 2 Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z 19 grudnia 3 4 5 6 7 8 9 1966 r., Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169, artykuł 12. Konwencja o prawach dziecka z 20 listopada 1989 r., Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526, artykuł 24. Zalecenie nr 69 Międzynarodowej Organizacji Pracy z 20 kwietnia 1944 r. dotyczące opieki medycznej, http://www.mop.pl/doc/html/zalecenia/z069.html. Konwencja Międzynarodowej Organizacji Pracy nr 102 z 1952 r. dotycząca minimalnych norm zabezpieczenia społecznego, Dz.U. z 2005 r. Nr 93, poz. 775, artykuł 7. Karta Społeczna Rady Europy z 1961 r., Dz.U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67, artykuły 11 i 13. Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspól- notę Europejską z 13 grudnia 2007 r., Dz.Urz. C 306 z 17.12.2007, s. 1–271, artykuł 168. Karta Praw Podstawowych UE z 7 grudnia 2000 r., Dz.Urz. C 326 z 26.10.2012, s. 391– 407, artykuł 35. Europejski Kodeks Zabezpieczenia Społecznego, Strasburg, 16 kwietnia 1964, [w:] R.A. Henczel, J. Maciejewska, Podstawowe dokumenty Rady Europy z dziedziny polityki społecznej, Warszawa 1997, s. 201–248, artykuł 7. 10 Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny: Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie z 4 kwietnia 1997 r., http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/re/1997.html, artykuł 3. O niektórych prawnych problemach polityki zatrudnienia wobec osób niepełnosprawnych Magdalena Paluszkiewicz* Uwagi wprowadzające Polityka zatrudnienia jest jednym z działów polityki społecznej, wyodrębnianym ze względu na konieczność zaspokajania specyficznych potrzeb o charakterze pod- stawowym1. Do tego rodzaju potrzeb zalicza się pracę zgodną z kwalifikacjami, zaspokajaną m.in. przez pośrednictwo pracy, pomoc w związku z przeszkalaniem lub zmianą miejsca zamieszkania, przyznawanie świadczeń w razie utraty zatrud- nienia, ograniczanie i kontrolowanie zwolnień z pracy2. W literaturze przedmiotu polityka zatrudnienia definiowana jest często jako świadome i zgodne z interesem ogólnospołecznym oraz indywidualnych pracowników kształtowanie procesów związanych z przygotowaniem, włączeniem do sfery pracy użytecznej, alokacją oraz racjonalnym spożytkowaniem zasobów ludzkich3. Prowadzenie polityki zatrudnienia jest jednym z obowiązków władz publicz- nych, co wynika z art. 65 ust. 5 Konstytucji RP4. Ustrojodawca dookreśla przy tym, że władze powinny prowadzić ją w ten sposób, by zmierzać do osiągnięcia stanu pełnego i produktywnego zatrudnienia5. Jak pisał W. Szubert, postulat pełnego zatrudnienia w czasach pokojowych sprowadza się do wyeliminowania bezrobocia Dr Magdalena Paluszkiewicz, Uniwersytet Łódzki. * 1 W. Szubert, Przedmiot, geneza i zakres polityki społecznej, [w:] Polityka społeczna: praca zbiorowa, red. A. Rajkiewicz, wyd. 3, Warszawa 1979, s. 46. Ibidem, s. 47. E. Dolny, J. Meller, Z. Wiśniewski, Zarys polityki zatrudnienia, Warszawa 1990, s. 15. Podobnie: M. Olędzki, Polityka zatrudnienia, Warszawa 1978, s. 13. Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. Por. uzasadnienie wyroku TK z dnia 24 lutego 2004 r., K 54/02, OTK-A 2004/2/10. 2 3 4 5 136 Magdalena Paluszkiewicz jako zjawiska masowego i długotrwałego6. Przy ocenie realizacji tego konstytucyj- nego zobowiązania należy uwzględniać nie tylko ilość powstających miejsc pracy (niską stopę bezrobocia), ale też ich jakość, której odzwierciedlenie stanowi pojęcie zatrudnienia pełnowartościowego7, względnie zatrudnienia racjonalnego8. Ozna- cza ono z jednej strony pełne wykorzystanie mocy wytwórczych jednostki z punktu widzenia gospodarczego, z drugiej zaś zgodność zatrudnienia z kwalifikacjami, umiejętnościami oraz aspiracjami pracowników9. Powołany przepis Konstytucji ma charakter programowy, wskazuje podstawowe kierunki działań10, toteż władza publiczna posiada pewną swobodę11 w wyborze różnorodnych środków mających służyć prowadzeniu tej polityki12. Ze względu na tytułową problematykę rozwa- żania zostaną ograniczone do instrumentów prawnych polityki zatrudnienia. Ich rola w kształtowaniu tej polityki ma charakter komplementarny do instrumen- tów ekonomicznych czy informacyjnych i w zależności od przyjmowanych przez ustawodawcę rozwiązań przejawia się we wzmacnianiu lub osłabianiu motywacji pracodawców do zatrudniania osób niepełnosprawnych, jak również samych pra- cowników do podejmowania zatrudnienia. Silnie utrwalony w społeczeństwach kapitalistycznych paradygmat produktyw- ności i opłacalności zatrudnienia13 sprawił, że z ekonomicznego punktu widzenia osoby niepełnosprawne postrzegane były jako rezerwowe (marginalne) zasoby pra- cy14, uruchamiane w zasadzie w sytuacjach nadzwyczajnych, takich zwłaszcza jak niedobór rąk do pracy wywołany działaniami wojennymi15. Podejście to zaczęło ulegać zmianie w połowie XX wieku w związku z rozwojem koncepcji praw czło- wieka i tworzeniem prawnego systemu ich ochrony. W Polsce w warunkach go- spodarki centralnie planowanej postulat pełnego produktywnego zatrudnienia był realizowany w praktyce, głównie dzięki prężnemu funkcjonowaniu sektora spół- dzielczości inwalidów, oferującego zatrudnienie także w warunkach chronionych16. E. Dolny, J. Meller, Z. Wiśniewski, Zarys…, s. 29. 6 W. Szubert, Studia z polityki społecznej, Warszawa 1973, s. 173. 7 8 M. Olędzki, Polityka zatrudnienia, s. 24. 9 Ibidem i powołana tam literatura. Por. też Z. Góral, Prawo do pracy. Studium prawa polskiego w świetle porównawczym, Łódź 1994, s. 134–135. 10 Por. uzasadnienie wyroku TK z dnia 13 marca 2000 r., K 1/99, OTK 2000/2/59. 11 Por. uzasadnienie wyroku TK z dnia 24 lutego 2004 r., K 54/02, OTK-A 2004/2/10. 12 Por. uzasadnienie wyroku TK z dnia 2 lipca 2002 r., U 7/01, OTK-A 2002/4/48. 13 Na ten temat szerzej: E. Giermanowska, Ekonomiczne, prawne i kulturowe uwarunkowa- nia zmian zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Perspektywa pracodawców i wyzwania dla polityki społecznej, „Studia Oeconomica Posnaniensia” 2015, nr 10, t. 3, s. 16. 14 M. Olędzki, Polityka zatrudnienia, s. 225. 15 A. Hulek, Teoria i praktyka rehabilitacji inwalidów, Warszawa 1969, s. 43; M. Zięcina, Miejsce w zakładzie pracy inwalidów z uszkodzonym narządem ruchu, [w:] Inwalidzi w za- kładzie pracy, red. B. Hoffmann, Warszawa 1972, s. 67; W. Szubert, Studia z polityki społecznej, s. 196, 221. 16 Na ten temat np. J. Mikulski, System rehabilitacji zawodowej spółdzielczości inwalidów, [w:] Człowiek niepełnosprawny w społeczeństwie, red. A. Hulek, Materiały II Kongresu O niektórych prawnych problemach polityki zatrudnienia… 137 Nastanie gospodarki rynkowej wprowadziło w tym zakresie daleko idące zmiany. Przede wszystkim w początkowym okresie transformacji ustrojowej, ze względu na wysokie bezrobocie, ustawodawca prowadził bardzo liberalną politykę przyzna- wania świadczeń socjalnych, zwłaszcza rent z tytułu niezdolności do pracy17. Do- piero względne ustabilizowanie sytuacji społeczno-gospodarczej umożliwiło usta- wodawcy spojrzenie na osoby niepełnosprawne jako na potencjalnych uczestników rynku pracy. Zmiana optyki wynikała także, co warte podkreślenia, z konieczności ograniczania wydatków publicznych na świadczenia socjalne. Na współczesny kształt polityki zatrudnienia wpływa niewątpliwie art. 32 Konstytucji RP, z którego wynika, że wszyscy są równi wobec prawa i mają pra- wo do równego traktowania przez władze publiczne. Od ustawodawcy zasada ta wymaga więc włączenia problematyki zatrudniania osób niepełnosprawnych w główny nurt polityki zatrudnienia. Odnosząc się do poczynionych wyżej ustaleń, należy przyjąć, że realizacja pełnego, produktywnego zatrudnienia nie oznacza dążenia do całkowitej likwidacji bezrobocia, ale konieczność osiągnię- cia optymalnego stanu zatrudnienia wszystkich pracowników, w tym niepełno- sprawnych18. Z kolei racjonalność polityki zatrudnienia w odniesieniu do osób niepełnosprawnych oznaczać powinna, jak się wydaje, z jednej strony stworze- nie możliwości znalezienia zatrudnienia przez jednostki chętne do pracy, sto- sownie do ich potrzeb, możliwości i umiejętności, z drugiej zaś niezmuszanie do pracy osób, które faktycznie nie są w stanie jej wykonywać. Pożądany kie- runek polityki zatrudnienia wobec osób niepełnosprawnych wyznacza również konstytucyjny obowiązek władz publicznych udzielania pomocy w przysposo- bieniu do pracy (art. 69). Podobne wnioski płyną z analizy aktów międzynarodowych, do których prze- strzegania zobowiązał się nasz ustawodawca. W ich świetle należy zagwaranto- wać osobom niepełnosprawnym, tam gdzie to możliwe, realizację prawa do pracy na otwartym rynku pracy, na zasadzie równości z pozostałymi pracownikami19. Wykonywanie pracy stanowi również jeden z warunków pełnego uczestnictwa osób niepełnosprawnych w życiu społecznym i gospodarczym, którego osiągnięcie TWK, Warszawa 1–2 października 1983 r., s. 376–380; T. Majewski, Rehabilitacja zawo- dowa osób niepełnosprawnych, Warszawa 1995, s. 142–146. 17 Na ten temat np. J. Jończyk, Prawo zabezpieczenia społecznego, Kraków 2006, s. 15; G. Ciura, Wyrównywanie szans osób niepełnosprawnych na polskim rynku pracy, „Studia Biura Analiz Sejmowych” 2011, nr 2(26), s. 211. 18 Por. M. Borski, Obowiązki państwa w kontekście zatrudniania osób niepełnosprawnych – kilka refleksji na tle wybranych regulacji konstytucyjnych, „Studia z Zakresu Prawa Pracy i Polityki Społecznej” 2017, nr 2(24), s. 134. 19 Por. w szczególności art. 3–4 Konwencji MOP nr 159 z dnia 24 czerwca 1983 r. doty- czącej rehabilitacji zawodowej i zatrudnienia osób niepełnosprawnych, Dz.U. z 2005 r. Nr 43, poz. 412; art. 27 Konwencji ONZ z dnia 13 grudnia 2006 r. o prawach osób niepeł- nosprawnych, Dz.U. z 2012 r., poz. 1169; art. 26 Karty Praw Podstawowych UE, Dz.Urz. C 303 z dnia 14 grudnia 2007 r., s. 1. 138 Magdalena Paluszkiewicz stanowi z kolei zasadniczy cel współczesnej polityki społecznej wobec osób niepełnosprawnych20. Podkreślenia wymaga, że niepełnosprawność powoduje konieczność zaspoka- jania specyficznych potrzeb w różnych obszarach życia społecznego, niekoniecz- nie związanych z pracą zarobkową21. Oznacza to, że wśród osób niepełnospraw- nych znajdują się jednostki, które mogą podejmować zatrudnienie na takich samych zasadach jak pracownicy nieposiadający cechy niepełnosprawności. Niewątpliwie jednak dla polityki zatrudnienia największe wyzwanie stanowi stworzenie warunków do podejmowania zatrudnienia przez te osoby niepełno- sprawne, które doznają ograniczeń w wykonywaniu pracy zarobkowej. W tym kontekście polityka ta powinna więc uwzględniać zalecenia rehabilitacji zawodo- wej22. Zgodnie z nimi zatrudnienie chronione jest w założeniu przeznaczone dla tych osób, które pomimo dobrego przygotowania do pracy oraz odpowiedniego przystosowania stanowiska i miejsca pracy nie są w stanie osiągać podobnych wy- ników pracy do pracowników niemających cechy niepełnosprawności23. Oznacza to konieczność wspierania procesu przywracania zdolności do samodzielnego wykonywania pracy zarobkowej, tam gdzie to możliwe, docelowo na otwartym rynku pracy. Jak słusznie podkreśla się w literaturze przedmiotu, w przypadku trafnego wyboru zawodu, dobrego przygotowania zawodowego, odpowiednie- go doboru stanowiska pracy i dobrego do niej przystosowania zanika niepeł- nosprawność zawodowa, mimo istnienia niepełnosprawności biologicznej24. Dążenie do pełnego, produktywnego zatrudnienia osób niepełnospraw- nych wymaga od ustawodawcy stworzenia specjalnych mechanizmów wy- równujących, które zagwarantują im korzystanie z prawa do pracy na równi z pozostałymi członkami społeczeństwa25. Postęp techniczny i rozwój nowo- czesnych technologii ułatwiają bez wątpienia to zadanie, umożliwiając wpro- wadzanie w sferze związanej z zatrudnieniem racjonalnych usprawnień, a tak- że wdrażanie rozwiązań opartych na zasadzie projektowania uniwersalnego26. 20 Komunikat Komisji Europejskiej do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Ko- mitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Europejska strategia w spra- wie niepełnosprawności 2010–2020: Odnowione zobowiązanie do budowania Europy bez barier, COM (2010) 636, s. 4. 21 Por. J. Jończyk, Prawo zabezpieczenia społecznego, s. 121; M. Paluszkiewicz, Komen- tarz do art. 4, [w:] Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Komentarz, red. M. Włodarczyk, Warszawa 2015, s. 86, 89. 22 M. Olędzki, Polityka zatrudnienia, s. 122. 23 T. Majewski, Rehabilitacja zawodowa…, s. 113. 24 H. Larkowa, Bariery psychospołeczne w rehabilitacji osób niepełnosprawnych, [w:] Czło- wiek niepełnosprawny…, s. 21. 25 Por. lit. y Preambuły Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. Podobnie: Z. Góral, Prawo do pracy. Studium prawa polskiego…, s. 135–136. 26 Legalne definicje tych pojęć zawiera art. 2 Konwencji o prawach osób niepełno- sprawnych. Por. też art. 5 ust. 3 w zw. z art. 27 ust. 1 lit i Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polityka społeczna a prawo pracy. Wybrane problemy
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: