Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00363 006472 20293348 na godz. na dobę w sumie
Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne - ebook/pdf
Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 152
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-705-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> słowniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Problematyka podjęta w publikacji koncentruje się na poszukiwaniu i analizie koncepcji człowieka w (nie) egalitarnym świecie.  Ramy rozważań poszczególnych tekstów wyznacza charakterystycznie zmienna współczesność, której poszczególne elementy autorzy starają się zrekonstruować i zarejestrować pod postacią spójnego modelu teoretycznego.  Podstawą refleksji jest przekonanie o dynamicznym tempie zmian w sferze edukacyjnej, nieporównywalnych do wcześniejszych, w bogatej i burzliwej historii Europy.  Zachodzące zmiany są podstawą dla niepewności stąd, potrzeba autorów dla nadaniu zjawisku określonej konstrukcji i namysłu nad ludzkim rozwojem i jego edukacyjnym kontekstem.

Na książkę składa się jedenaście artykułów powstałych w różnych ośrodkach akademickich. W artykułach autorzy opisują doświadczenia obserwowane w rzeczywistości oraz zależności między kierunkami rozwoju kultury a edukacją.  Jak podkreśla redaktor prowadząca Danuta Wajsprych, głównym kryterium porządkującym strukturę książki był taki sposób rozumienia ogólności w pedagogice, który Andrea Folkierska nazywała:

(…) uchwytywaniem rozproszonych w kulturze jawnych i niejawnych założeń, wyznaczających sposoby myślenia pedagogów i edukatorów.


Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Naukowe FORUM PEDAGOGÓW 5 Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne pod redakcją Danuty Wajsprych Kraków 2011 P o s z u k i w a n i e c z ł o w i e k a w ( n i e ) e g a l i t a r n y m ś w i e c i e – h o r y z n o t y s p o ł e c z n o - f i l o z o f i c z n e © Copyright by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Józefa Rusieckiego, 2011 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011 Recenzent: prof. dr hab. Jan Papież Redakcja wydawnicza: Danuta Porębska Izabela Rutkowska Projekt okładki: Joanna Tumaniec Opracowanie typografi czne: Andrzej Augustyński Sylwia Kucharska ISBN 978-83-89067-53-1 ISBN 978-83-7587-705-2 Publikacja dofi nansowana przez Olsztyńską Szkołę Wyższą im. Józefa Rusieckiego Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2011 Poszukiwanie czlowieka.indb 4 Poszukiwanie czlowieka.indb 4 2011-06-07 09:47:58 2011-06-07 09:47:58 D. Wajsprych (red.), Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-705-2, © by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Jozefa Rusieckiego, 2011 © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści Wprowadzenie (Danuta Wajsprych) ............................................................................... 7 Joanna Rutkowiak – Znikanie człowieka w nieegalitarnym świecie Uczenie się jako szansa konstruowania własnej tożsamości .......................................... 11 Astrid Męczkowska-Christiansen – O masie i wychowaniu, które nie łączy i nie rozdziela .................................................................................... 25 Piotr Stańczyk – Praca i człowieczeństwo w nieegalitarnym świecie O emeryturze w kategoriach „skoku do królestwa wolności” ......................................... 43 Joanna Ostrouch-Kamińska – E(ga)litarny model rodziny Między możliwością wyboru a świadomością konfliktu ............................................... 59 Danuta Wajsprych – Jednostka wobec sumienia Między rygoryzmem a relatywizmem refleksji pedagogicznej ....................................... 73 Małgorzata Ciczkowska-Giedziun – W stronę społeczeństwa obywatelskiego – przykłady dobrych praktyk ........................................................................................ 85 Monika Grochalska – Kobiece i męskie sposoby bycia-w-(nie)egalitarnym-świecie symulakrów – gender w teorii Jeana Baudrillarda ..................................................... 97 Cezary Kurkowski – Młodzież akademicka w kontekście współczesnego świata – bycie szczęśliwym a poczucie własnej wartości ............................................................. 111 Anna Książak – „Bądź sobą – olej system” i „…żebym z uśmiechem się budził i z uśmiechem zasypiał”, czyli o „codzienności” w opinii młodzieży ............................. 121 Bożena Chrostowska, Elżbieta Mudrak – „Inny umysł” w polskiej szkole – sytuacja nastolatka z zespołem Aspergera w szkole ponadgimnazjalnej ogólnodostępnej ..... 133 Iwona Myśliwczyk – Wartościowanie rodziny z dzieckiem z ADHD – (nie)egalitarne spojrzenie .......................................................................................... 153 Poszukiwanie czlowieka.indb 5 Poszukiwanie czlowieka.indb 5 2011-06-07 09:47:58 2011-06-07 09:47:58 D. Wajsprych (red.), Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-705-2, © by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Jozefa Rusieckiego, 2011 © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wprowadzenie Problematyka podjęta w prezentowanej książce koncentruje się na poszukiwa- niu koncepcji człowieka w (nie)egalitarnym świecie, ujmowanej jako edukacyjny projekt tożsamości reprodukowany w niezwykle nośnym dyskursie publicznym dotyczącym nowych zasad organizowania praktyk edukacyjnych. Ramy rozważań poszczególnych tekstów wyznacza dynamiczna współczesność, której poszczególne elementy autorzy starają się zrekonstruować i zarejestrować. Pod względem skali przemian i ich ciągłego przyspieszania sytuacja człowieka we współczesnym świecie zdaje się nieporównywalna z żadną inną w dotychczasowych, burzliwych przecież dziejach Europy. Poniekąd normą pluralistycznej kultury globalnej stała się szyb- ka, powszechna i nieprzewidywalna zmienność w każdej dziedzinie, pociągając za sobą przewartościowanie wszystkich niemal usankcjonowanych tradycją wartości. U wielu ludzi spragnionych (być może złudnie) jedynej prawdziwej drogi sytuacja ta rodzi poczucie niepewności. Dlatego też badanie problematyki poszukiwania koncepcji człowieka wydaje się konieczne i ponadto związane jest z określonym pojmowaniem pedagogiczności jako namysłu nad ludzkim rozwojem i jego edukacyjnym kontekstem. Zasadniczą zatem intencją autorów publikacji jest wzbogacenie oglądu zjawisk edukacyjnych o kreowane w przestrzeni kulturowej perspektywy antropologiczne poszerzające rozumienie podstaw i zasad, w których rozgrywają się instytucjonalne i nieinstytucjonalne praktyki edukacyjne. Ośrodkiem współczesnej myśli pedagogicznej jest antropologia z koncepcją człowieka przypominającą koncepcję egzystencjalistyczną. Edukatorzy ujawniają dramatyczną kondycję człowieka w świecie. „Nie wiemy już, dokąd idziemy; nie wiemy nawet, czy postępujemy w prostej linii, czy też kręcimy się w kółko”1. Dla starożytnych Greków i ludzi średniowiecza racjonalność świata (według pitagorej- czyków był on liczbą i harmonią) i człowieka jako mikrokosmosu była oczywista2. Uporządkowany (proporcjonalny, harmonijny, hierarchicznie uporządkowany), intelligibilny kosmos samym swym istnieniem uzasadniał istniejący w nim porzą- dek oraz możliwość jego poznania (ens est intelligibile). Zadanie człowieka polegało na stwierdzaniu istniejącego obiektywnie ładu przy założeniu, że dysponuje on 1 Z. Bauman, Dwa szkice o moralności ponowoczesnej, Instytut Kultury, Warszawa 1994, s. 18. 2 Zob. M. Kurdziałek, Średniowiecze w poszukiwaniu równowagi między arystotelizmem a platoni- zmem. Studia i artykuły, TN KUL, Lublin 1998. Poszukiwanie czlowieka.indb 7 Poszukiwanie czlowieka.indb 7 2011-06-07 09:47:58 2011-06-07 09:47:58 D. Wajsprych (red.), Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-705-2, © by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Jozefa Rusieckiego, 2011 © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Wprowadzenie odpowiednimi ku temu uzdolnieniami i władzami poznawczymi. Od czasów Im- manuela Kanta filozofia przypisywała człowiekowi (ludzkiemu rozumowi) zadanie porządkowania świata za pomocą apriorycznych form poznawczych, narzucanych w postaci pojęciowej siatki na świat3. Detronizacja człowieka przebiegała w czasach nowożytnych powoli, lecz konsekwentnie. Najpierw od czasów Mikołaja Kopernika Ziemia przestała być ośrodkiem kosmosu, a wraz z nią człowiek; potem pod wpływem ewolucjonizmu Karola Darwina przestano człowieka traktować jako koronę stworzenia, widząc w nim przypadkowy produkt ewolucji; wreszcie Zygmunt Freud odebrał mu pra- wo do decydowania o własnym losie, rysując obraz człowieka jako istoty rządzonej nieuświadomionymi popędami. Odrzucenie hierarchii w świecie Max Weber nazwał „odczarowaniem”4, naj- pierw od religii, potem od filozofii i nauki, dzisiaj od mądrości wypowiadanych przez intelektualistów. Widzeniu niezhierarchizowanego społeczeństwa sprzyjają hasła równości i wolności, które – pojęte sloganowo – nie porządkują, gdyż usta- wiają wszystkich ludzi na tej samej płaszczyźnie. Żyjemy, zdaniem Jeana-François Lyotarda, w otwartej czasoprzestrzeni, w której nic nie ma tożsamości, są tylko transformacje, i gdzie można wieść życie jedynie na sposób dramatyczny, to jest bez scenariusza ściśle przestrzeganego przez grających na scenie świata aktorów5. Człowiek ponowożytny nie dostrzega immanentnego porządku w świecie, świat jawi mu się jako przypadkowe, chaotyczne nagromadzenie rzeczy, a on sam jako igraszka irracjonalnych sił. Kształt (natura) świata nie jest raz na zawsze dany, lecz tworzony przez człowieka budującego stale nowe, alternatywne obrazy świata, z których żaden nie jest uprzywilejowany. W tak rozumianym świecie człowiek dostrzega swą tymczasowość, przygodność, ograniczoność i niemoc; wystawiony na niekontrolowany wpływ anonimowych sił i procesów społeczno-polityczno- 3 Dla wielu autorów klasycznych celem lub telosem życia ludzkiego była spokojna kontemplacja porządku kosmosu oraz miejsca człowieka we wszechświecie. Uważano ten cel za ze wszech miar pożąda- ny, chociaż jego osiągnięcie jako sposobu życia było mało prawdopodobne i nie istniała żadna sztuka lub nauka, która mogłaby służyć jako skuteczny środek do tego. Uwzględniając nieuniknioną skończoność człowieka, prowadzenie takiego życia kontemplacyjnego było czystym przypadkiem. Stąd wielu nowo- żytnych autorów, poczynając od Nicola Machiavellego, odrzuciło to pojęcie na rzecz innej koncepcji celu życia ludzkiego, „niższego”, lecz – przy zastosowaniu odpowiedniej techne – możliwego do osiągnięcia: zaspokojenia namiętności. Przyrody nie trzeba kontemplować, ale nią zawładnąć. Załamała się zatem dystynkcja między teorią a techne, zrodził się zaś nowożytny humanizm jako rodzaj technologicznej sa- moasercji. Zob. M. Potępa, Kryzys pojęcia podmiotu w fi lozofi i postmodernistycznej, „Przegląd Filozofi czny” 1996, nr 1, s. 63–86. 4 M. Weber, Szkice z socjologii religii, przeł. J. Prokopiuk, Książka i Wiedza, Warszawa 1995. 5 Podaję za: Z. Bauman, Dwa szkice…, dz. cyt., s. 30. Poszukiwanie czlowieka.indb 8 Poszukiwanie czlowieka.indb 8 2011-06-07 09:47:58 2011-06-07 09:47:58 D. Wajsprych (red.), Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-705-2, © by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Jozefa Rusieckiego, 2011 © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wprowadzenie  -gospodarczych, doświadcza swej jednostkowej bezsiły6. Z własnego wyboru czło- wiek epoki współczesnej jest bezdomnym nomadą i wiecznym włóczęgą, cyganem żyjącym na obrzeżach kosmosu. W zatomizowanych strukturach współczesności, w kulturze, która zrezygnowała ze swych sensotwórczych funkcji, w coraz mniej przejrzystych społeczeństwach postmodernistycznych człowiek ma coraz mniej szans na zrozumienie otaczającego go świata, nie mówiąc już sprawowaniu nad nim kontroli. Pozostawiony sam sobie, nie znajduje oparcia ani w Bogu, ani w sobie7, ani w społeczeństwie (jego wielorakich instytucjach)8. Zmęczony swą samotnością, czuje się nierozumiany w niezrozumiałym otoczeniu9. Z taką świadomością nie tylko trudno się wychowuje młode pokolenia, lecz również po prostu żyje. W utracie poczucia racjonalności świata i człowieka należy szukać wyjaśnienia obserwowanego rozchwiania lub odrzucenia tradycyjnego porządku moralnego, redukowanego do sfery kulturowo uwarunkowanej obyczajowości. W poszukiwa- niach tych może pomóc niniejsza książka. Podejmuje ona tematy i problemy mo- gące zainteresować Czytelnika usiłującego zrozumieć otaczający go świat, a w nim poszukać miejsca człowieka, kultury czy filozofii. Na książkę składa się jedenaście artykułów powstałych w różnych ośrodkach akademickich na zapotrzebowanie cyklu publikacji „Naukowe Forum Pedagogów Olsztyńskiej Szkoły Wyższej im. Józefa Rusieckiego”. Struktura książki i kolejność tekstów nie mają charakteru wartościującego. Jako redaktor naukowy starałam się przede wszystkim jak najmniej oceniać, a więcej rejestrować, porządkować – i tak też rozumieć. Ramy treściowe publikacji wyznacza zamieszczone w tytule „poszu- kiwanie człowieka” i jego koncepcji „w (nie)egalitarnym świecie”. Tematyka teks- tów odpowiada zainteresowaniom badawczym autorów. W artykułach opisują oni doświadczenia obserwowane w rzeczywistości oraz zależności miedzy kierunkami rozwoju kultury a edukacją. Jedynym kryterium porządkującym strukturę książki 6 W tej sytuacji chaosologia, nowa dziedzina badań naukowych, nie pojawiła się przypadkowo. Zob. J. Gleick, Chaos. Narodziny nowej nauki, przeł. P. Jaśkowski, Zysk i S-ka, Poznań 1996. 7 Nieobecność struktur społecznych, jakie wyznaczałyby raz na zawsze ramy tego, co możliwe, a za- razem byłyby wsparciem wysiłków skierowanych na realizację którejkolwiek z obranych możliwości, jest bodaj najdobitniejszą cechą wyróżniającą byt ponowoczesny. Zob. Z. Bauman, Dwa szkice…, dz. cyt. 8 W kulturze postfi lozofi cznej ludzie będą się czuli samotni, bardzo ograniczeni, bez powiązań z czymś istniejącym „poza”. Zob. R. Rorty, Filozofi a i przyszłość, „Przegląd Filozofi czny” 1996, nr 1, s. 87. 9 Już w 1936 roku Edmund Husserl ostrzegał przed niebezpieczeństwem sceptycyzmu, do jakie- go prowadzi pojecie racjonalności zawężane przez przyrodoznawstwo (od czasów Galileusza) do tego, co mierzalne i przeliczalne. Kryzys kultury europejskiej (des europäischen Menchentums) jest kryzysem duchowym i polega na zaniedbaniu podstawowych pytań o prawdę, sens życia i świata, a sposobem prze- zwyciężenia kryzysu jest przyjęcie perspektywy fenomenologicznej. Zob. E. Husserl, Kryzys nauk europej- skich i fenomenologia transcendentalna. Wprowadzenie do fi lozofi i fenomenologicznej, przeł. S. Walczewska, WF PAT, Kraków 1987. Poszukiwanie czlowieka.indb 9 Poszukiwanie czlowieka.indb 9 2011-06-07 09:47:58 2011-06-07 09:47:58 D. Wajsprych (red.), Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-705-2, © by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Jozefa Rusieckiego, 2011 © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Wprowadzenie był taki sposób rozumienia ogólności w pedagogice, który Andrea Folkierska na- zywa […] uchwytywaniem rozproszonych w kulturze jawnych i niejawnych założeń, wy- znaczających sposoby myślenia pedagogów i edukatorów10. Przyjęta zatem w książce perspektywa lokuje się w takim rozumieniu zagadnień pedagogicznych, w których obrębie rozważane są kwestie społecznie, filozoficznie i kulturowo kształtowanych dyskursów jako istotnych wyznaczników okoliczności rozwoju każdego człowieka oraz świadomie i nieświadomie uprawianych praktyk edukacyjnych. Danuta Wajsprych 10 A. Folkierska, Przyczynek do rozważań dotyczących pedagogiki ogólnej, „Ruch Pedagogiczny” 1991, nr 5–6, s. 43. Poszukiwanie czlowieka.indb 10 Poszukiwanie czlowieka.indb 10 2011-06-07 09:47:58 2011-06-07 09:47:58 D. Wajsprych (red.), Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-705-2, © by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Jozefa Rusieckiego, 2011 © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Joanna Rutkowiak Olsztyńska Szkoła Wyższa im. J. Rusieckiego Znikanie człowieka w nieegalitarnym świecie Uczenie się jako szansa konstruowania własnej tożsamości W tytule książki przywołuje się założenie o istnieniu człowieka i sugeruje poszukiwanie go w dzisiejszym nieegalitarnym świecie. Tymczasem w myśli filo- zoficznej znajdujemy, uruchomione już przez Nietzscheańską koncepcję „śmierci Boga” i ciągle do niej nawiązujące, rozważania o „śmierci człowieka”1. Józef Tischner, zwracając się obecnie ku tej tematyce, przypomniał postać Diogenesa, który chodząc po Atenach z latarnią w ręku, świecił w twarze prze- chodniów, a zapytany, co robi, odpowiadał „szukam człowieka”2. Czy znalazł? Czy znajduje się go obecnie? Jest z tym kłopot, co potwierdza fakt, że – jak konstatuje Tischner – „[…] nie ma człowieka na kartach głównych kierunków współczesnej filozofii”3. Powodem właściwym tego stanu jest jego zdaniem […] stopniowy zanik doświadczania tego, co w nas swoiście i najbardziej ludzkie – doświadczania człowieczeństwa człowieka. To nie pojęć o człowieku nam brak, lecz doświadczeń. Jakbyśmy nie umieli przeżywać tego, co naprawdę nas stanowi4. Cóż więc nas stanowi, jaka jest nasza tożsamość? Na temat człowieka wypowiedział się również Jean Baudrillard: „Pomówmy zatem o świecie, w którym zniknął człowiek”5. Idzie tu o zniknięcie niemające nic wspólnego z prawem natury, które filozof odróżnia od wyczerpania, zaginięcia czy zagłady. Rozpatruje je natomiast w związku z jakością współczesnego świata i interpretuje jako wynik 1 Od śmierci boga do śmierci człowieka. rodowody, konteksty, destrukcje, we współczesnej myśli fi lozofi cz- nej, red. J. Krasicki, S. Kijaszko, Wyd. UO, Opole 2001. 2 J. Tischner, Śmierć człowieka, http://free.artpl/akcenyt_pismo/pliki/nr3.08/tischner.html [dostęp: 23.05.2010]. 3 Tamże. 4 Tamże. 5 J. Baudrillard, Dlaczego wszystko jeszcze nie zniknęło? Esej ostatni, przeł. S. Królak, Sic!, Warszawa 2009, s. 15. Poszukiwanie czlowieka.indb 11 Poszukiwanie czlowieka.indb 11 2011-06-07 09:47:58 2011-06-07 09:47:58 D. Wajsprych (red.), Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-705-2, © by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Jozefa Rusieckiego, 2011 © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Joanna Rutkowiak […] ściśle wewnętrznej logiki, istotowej przemijalności, urzeczywistnienia przez nasz gatunek jego najbardziej zuchwałego, prometejskiego projektu przejęcia władzy nad wszechświatem, zdobycia pełnej i wyczerpującej wiedzy – i to właśnie pcha go ku zgubie, o wiele szybciej niż w przypadku natury, skutkiem przyspieszenia, jakie nadaje ewolucji wyzbytej już wszystkiego, co naturalne6. Refleksja Baudrillarda, mimo że wypowiedziana językiem filozoficznym, kie- ruje uwagę ku kontekstowi realnej jakości kultury współczesnej jako kultury wyni- ków owego przejmowania, w której funkcjonuje – także realny – człowiek. Jest ona przesycona duchem neoliberalnego ekonomizmu eksponującego znaczenie kumu- lacji pieniądza, intensyfikacji obrotów, reglamentacji pracy, komplikacji zatrud- niania ludzi, jaskrawej polaryzacji biedy i bogactwa, występowania społecznych oraz edukacyjnych dysproporcji, podsycania wśród ludzi nastawień rywalizacyjno- -konsumpcyjnych z ukierunkowaniem na aktywność w obszarze skutecznego zużywania zasobów, czemu towarzyszy osłabianie duchowości rozumianej jako ludzka refleksja nad poczuciem sensu własnej egzystencji. Moim zdaniem – przyjmując tezę Baudrillarda o zniknięciu człowieka dla ludzkiego wymiaru, któremu nie wystarcza już miejsca w obecnym świecie – świat ów sprzyja zarówno znikaniu człowieka biedy, jak i człowieka bogactwa i sukcesu. Znikanie to wiązałoby się wówczas z rozchwianiem tożsamościowym. Człowiek biedy znika wówczas, gdy na skutek pauperyzacji schodzi na margi- nes życia, gdzie niejako traci człowieczeństwo, stając się „człowiekiem-odpadem”7, właściwie „beztożsamościowcem”, „nowym ubogim” niewchodzącym już do rezer- wowej armii pracowników, od których dziś oczekuje się, że będą konsumentami, podczas gdy nie mają oni mocy ani kompetencji konsumenckich, stają się więc całkowicie bezużyteczni, ponieważ nie wypełniają jednego z kluczowych obecnie, społecznych obowiązków, nie spełniają podstawowej normy – bycia konsumenta- mi, gdyż jako konsumenci są „wybrakowani”8. Człowiek bogactwa natomiast znika wtedy, gdy jego stan posiadania przerasta go i dominuje nad nim w tym sensie, że nabiera większego znaczenia od niego sa- mego, kiedy zabieganie o rzeczy wymazuje jego tożsamość; gdy niejako wymienia on samego siebie na przedmiotowe zastępniki, eksponując, iż to one reprezentują go i stanowią o nim najpełniej i adekwatnie. Człowiek odsuwa wówczas od sie- bie refleksje nad sobą, a koncentruje się na tym, co ma, traktując rdzeń własnej tożsamości zgodnie z zasadą: moje zasoby to ja. Dwa wyodrębnione stany można 6 J. Baudrillard, Dlaczego wszystko jeszcze nie zniknęło?…, dz. cyt., s. 21. 7 Z. Bauman, Życie na przemiał, przeł. T. Kunz, WL, Kraków 2005, s. 149. 8 Z. Bauman, Praca, konsumpcjonizm i nowi ubodzy, przeł. S. Obirek, WAM, Kraków 2006, s. 196. Poszukiwanie czlowieka.indb 12 Poszukiwanie czlowieka.indb 12 2011-06-07 09:47:58 2011-06-07 09:47:58 D. Wajsprych (red.), Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-705-2, © by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Jozefa Rusieckiego, 2011 © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Znikanie człowieka w nieegalitarnym świecie…  traktować jako krańce idealizacyjnie skonstruowanego kontinuum, warto jednakże podkreślić, że w jego obrębie są miejsca dla nas wszystkich, gdyż mówimy o byciu w rzeczywistości przesyconej kulturą konsumpcji i posiadania, która nie omija nikogo, będąc obecnie naszym światem, zagrażającym naruszeniami tożsamości każdego człowieka. Zarysowujące się współcześnie kierunki myślenia o człowieku mogą więc sprzyjać wycofywaniu się z refleksji nad nim, rezygnacji, zaniechaniu jego tematyki z uznaniem człowieka za kategorię pustą, za fenomen beztreściowy; wówczas hasło zachęcające do poszukiwania człowieka stanie się wątpliwe, ponieważ jeśli nie ma człowieka, to nie ma kogo szukać i nie ma kto tego robić. Zarazem jednak mogą one wywoływać nadzieje na dostrzeżenie człowieka czy chociażby jego potencjału bądź przebłysku, zarysu, szkicu, śladu możliwego do odnalezienia wbrew występującym przeciwnościom. Osadzając namysł własny w tej drugiej linii interpretacyjnej, sądzę zarazem, że w obecnej dynamice życia nie sposób wyobrażać sobie człowieka jako już gotowego, istniejącego, uformo- wanego, statycznego, który jest, a więc którego można szukać i po prostu znaleźć. Trudno też wyobrazić sobie osobnika gotowego do misji szukania tego innego, stanowiącego obiekt owych poszukiwań. Bardziej przekonująca wydaje się możli- wość szukania człowieka przez samego siebie, potraktowana jako tworzenie siebie. Nie może to polegać na odnajdowaniu gotowego tworu, tylko na jednoczesnym tworzeniu i szukaniu, inaczej – na szukaniu tworzonego i tworzeniu szukanego. Idzie więc o takie szukanie, jakie polegałoby na aktywności konstruktywnej, po- łączonej ze stawianiem przed sobą autokrytycznych kwestii: Kim mogę być? Kim chcę być? Co robię, aby być? Kim udaje i nie udaje mi się być? Takie stawianie sprawy ciąży ku koncepcji refleksyjnego projektu tożsamości osadzanego przez Anthony’ego Giddensa w epoce późnej nowoczesności. Pisze on: „Jesteśmy nie tym, czym jesteśmy, ale tym, co z siebie zrobimy”9. Autokreacja tożsamości a kryzys uczenia się Nawiązując do problematyki tożsamościowej i wiążąc ją z pytaniem o specyfi- kę współczesnej autokreacji człowieka, przejdę teraz do rozpatrzenia tezy o szansie budowania tożsamości, owego robienia czegoś z siebie, drogą własnego uczenia się, 9 A. Giddens, Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, przeł. A. Szulżycka, WN PWN, Warszawa 2001, s. 105. Poszukiwanie czlowieka.indb 13 Poszukiwanie czlowieka.indb 13 2011-06-07 09:47:58 2011-06-07 09:47:58 D. Wajsprych (red.), Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-705-2, © by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Jozefa Rusieckiego, 2011 © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Joanna Rutkowiak które z jednej strony stanowi możliwość budowania tożsamości, z drugiej samo jest zanurzone w kryzysie. Przyjmuję, że uczenie się może stanowić szansę bycia człowieka w autokreacji szukania siebie, kategorię „bycie” rozumiem zaś aktywistycznie, a więc w duchu bliskim Heideggerowskiemu. Nie idzie mi o przesycenie tezy o uczeniu się wąsko rozumianym dydaktyzmem. Wypełniałby ją on w przypadku, gdyby uczenie się było pojmowane instrumentalnie, nieomal utylitarnie, jako nabywanie sprawności służących rozwiązywaniu problemów, podczas gdy idzie tutaj o uczenie się jako zdobywanie i przekształcanie doświadczenia, ukierunkowane na konstruowanie własnej tożsamości, którą niszczą w człowieku struktury i jakości świata otaczają- cego, jakie on sam powołał do życia i jakie ciągle dynamizuje, już niejako wbrew sobie10. Akcentowanie znaczenia uczenia się i połączonego z nim nauczania wiąże się z pytaniem o ich współczesne jakości, które charakteryzuje się jako dotknięte kryzy- sem. Jest tak, ponieważ nauczanie w świecie konsumpcyjnym w znacznym stopniu przekształca się w biznes, a wówczas służy komercji, nierzadko dopuszcza produ- kowanie „pustych” dyplomów, co oznacza stwarzanie pozoru kształceniowego. Jak pisze Lech Witkowski, Nie jest on [pozór kształceniowy – J.R.] światem ludzi „wykształconych”, lecz przestrzenią ludzi „przekształconych” i coraz lepiej przysposobionych do bycia poza kulturą (rozumianą jako dziedzictwo symboliczne ludzkości, jako pamięć tekstów i widzenia złożoności świata wraz z jego pułapkami i aporiami), ludzi zdolnych jedy- nie do sterowania doraźną wygodą do handlu jej namiastkami i do przekształcania jej w przestrzeń podporządkowaną kryteriom użyteczności i użytkowości11. Z takim nauczaniem organicznie powiązana jest rozpowszechniająca się praktyka „zewnętrznego” uczenia się będącego aktywnością powierzchniowo po- znawczą, wymuszaną na ludziach przez okoliczności, polegającą na dawaniu świa- dectwa, ale z powodów pozaosobowościowych, na naciski i formalne wymagania zgodne z biurokratycznymi regulaminami awansów zawodowych obudowanych formalnie, niezaspokajających zaś pragnienia wiedzy przez tych, którzy o swoje awanse zabiegają, połączone z ambicją własną lub środowiskową ukierunkowaną na podnoszenie własnego statusu za pośrednictwem dekorowania się wypełnio- 10 J. Tischner, Śmierć…, dz. cyt., s. 1. 11 L. Witkowski, Koniec kultury uczenia się? Edukacja w dobie presji simulacrum konsumpcji (dyskusja nie tylko z Zygmuntem Baumanem) [w:] Ku integralności edukacji i humanistyki II, postulaty postacie pojęcia próby. Odpowiedź na księgę jubileuszową, Adam Marszałek, Toruń 2009, s. 226. Poszukiwanie czlowieka.indb 14 Poszukiwanie czlowieka.indb 14 2011-06-07 09:47:58 2011-06-07 09:47:58 D. Wajsprych (red.), Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-705-2, © by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Jozefa Rusieckiego, 2011 © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Znikanie człowieka w nieegalitarnym świecie…  nym blankietem odpowiedniego szkolnego dokumentu12. Człowiek praktykują- cy taki sposób uczenia się ma niejasną relację etyczną z samym sobą, ponieważ dokonuje niejako gwałtu na sobie, kiedy nieprawdą przesyca zarówno własną decyzję o uczeniu się jako opanowywaniu treści, których poznawczo wcale dla siebie nie pragnie, co postrzega jako dalekie od własnych zainteresowań i potrzeb, jak i wykonywanie zabiegów uruchamianych dla formalnego spełniania instytu- cjonalnych wymagań, a zabiegi takie przesyca się wówczas wykrętem, próbami uprawiania plagiatów, pozorem uczenia się, unikaniem odpowiedzialności, czyli fałszem poznawczym. Tak uprawiane uczenie się jest traktowane jako: 1. Mechaniczne zapamiętywanie cudzych myśli, słów, formuł (co w triadzie Habermasa–Kohlberga plasowałoby się zaledwie w pobliżu funkcjonowa- nia tożsamości naturalnej) odbieranych jako treści sztuczne, obce, dalekie, udziwnione, niepotrzebnie komplikujące rzeczywistość, niezrozumiałe, gdyż odchodzące od potoczności, zbędnie obciążające, nieakceptowane, a nawet kontestowane przez uczących się, nastawionych co najwyżej na – również mechaniczne, a więc pozbawione rozumienia – odtwarzanie tych treści. 2. Przeżywanie nieprzyjemności, w której obszarze nie przewiduje się w ucze- niu się miejsca na osiąganie satysfakcji z odkrywania tajemnic świata, rado- ści poznawczego emancypowania się, zaspokajania ciekawości, zaznawania dodatnich emocji towarzyszących przezwyciężaniu własnej indolencji. 3. Wytrzymywanie przymusu, jako nacisku ludzi bądź instytucji, od którego uczący się chciałby się uwolnić, a jeśli jest to niemożliwe – spełnić stawiane wymagania z maksymalnie zredukowanym, niekiedy wręcz pozorowanym wy- siłkiem własnym, ale z uzyskaniem rezultatu, jaki usilnie symuluje faktyczne osiągnięcie poznawcze. 4. Okazjonalne, wyrywkowe zajmowanie się uczeniem się, pozbawione trakto- wania go jako płynnego ciągu ustawicznego doświadczania siebie – rzeczy- wistości. Przeciwieństwo zewnętrznego uczenia się stanowi uczenie się wewnętrzne, in- terpretowane jako samodzielna aktywność poznawcza angażująca „ja” jednostki, gdyż osobiście dla niej znacząca, fascynująca możliwością rozpoznawania rzeczy- wistości, ukierunkowana wrażliwością na jej nieoczywistość, połączona z ponosze- niem odpowiedzialności za własne postępy13. 12 Zob. J. Rutkowiak, Uczenie się jako problem etyczny. O zewnętrznym i wewnętrznym uczeniu się [w:] Uczenie się jako przedsięwzięcie na całe życie, red. T. Bauman, Impuls, Kraków 2005, s. 47. 13 Zob. tamże, s. 49. Poszukiwanie czlowieka.indb 15 Poszukiwanie czlowieka.indb 15 2011-06-07 09:47:58 2011-06-07 09:47:58 D. Wajsprych (red.), Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-705-2, © by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Jozefa Rusieckiego, 2011 © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Joanna Rutkowiak Interesujące byłoby uzyskanie empirycznego rozeznania w faktycznym wy- stępowaniu wśród młodzieży tych dwóch orientacji uczenia się. Nie znając od- powiednich wyników badań, mogę tylko powiedzieć, że zapytana o tę sprawę kilka lat temu grupa zaocznych studentów pedagogiki na Uniwersytecie Gdań- skim oszacowała na podstawie własnego koleżeńskiego rozpoznania środowiska, że około 70 osób rozpoczynających studia traktuje własne uczenie się jako zewnętrzne, a w toku studiów około 20 przechodzi na pozycję wewnętrznego uczenia się. Szkicowa charakterystyka współczesnych komplikacji uczenia się, jaką tutaj zaprezentowano, stanowiła wstęp do przywołania tezy wysuniętej przez Lecha Witkowskiego o „końcu kultury uczenia się”, opartej głównie na analizach tekstów Zygmunta Baumana i dyskusji z nim. Konstatację Z. Baumana, że […] kultura płynnej nowoczesności nie wydaje się dłużej kulturą uczenia się i aku- mulowania, […] sprawia za to wrażenie kultury wycofywania się, braku ciągłości i zapominania [wyróżn. – J.R.]14, opatruje Witkowski rozbudowanym komentarzem przesyconym dramatyzmem analitycznym i etycznym. Sygnalizuje, że odcinanie się w uczeniu się od wysiłku realnego rozwoju, nabywania kompetencji kulturowych bliskie jest zbiorowemu samobójstwu, wzywa do szukania szans zbiorowego uczenia się […] jako przebudzenia jednostek do samodzielnego myślenia w oparciu o doświad- czenie w krytycznym upominaniu się o siebie jako człowieka i obywatela15. Podobną metaforę konieczności budzenia uczniów tzw. liceów środka, czyli szkół ogólnokształcących na niskim poziomie, niejednokrotnie powoływanych na miejsce dawnych zawodówek, skupiających obecnie dużą liczbę młodzieży, któ- re to szkoły wyodrębnił w analizach Piotr Mikiewicz, następująco sformułowała jedna z badanych przez niego nauczycielek: „Młodzież ma szansę, ale musi się coś zdarzyć, co ją obudzi”16. 14 Z. Bauman, Szanse etyki w zglobalizowanym świecie, przeł. J. Konieczny, Znak, Kraków 2007, s. 227. 15 L. Witkowski, Koniec kultury…, dz. cyt., s. 221. 16 Cyt. za: P. Mikiewicz, Społeczne światy szkół średnich. Od trajektorii marginesu do trajektorii elit, DSWE TWP, Wrocław 2005, s. 224. Poszukiwanie czlowieka.indb 16 Poszukiwanie czlowieka.indb 16 2011-06-07 09:47:58 2011-06-07 09:47:58 D. Wajsprych (red.), Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-705-2, © by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Jozefa Rusieckiego, 2011 © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Znikanie człowieka w nieegalitarnym świecie…  Uczenie się jako szansa budowania tożsamości Z myślą o działaniu na rzecz zagrożonej, a może i ginącej kultury uczenia się, zarysowanej w dotychczasowym wywodzie, zamierzam podjąć wątek pomyślany jako zarys projektu pozytywnego z położeniem akcentu na budzenie do uczenia się jako szansy budowania swojej tożsamości przez człowieka uprawianego przez wiązanie jego uczenia się zewnętrznego i wewnętrznego. Jest to próba częściowo wyprowadzana z własnego doświadczenia pracy dydaktycznej, ukierunkowanej na wywoływanie poznawczego zaangażowania uczących się, a więc tych, którzy nie dysponują silną motywacją i – jak się wydaje – w punkcie wyjścia właśnie uśpionych, często hołdujących zewnętrznemu uczeniu się. Dostrzegam taką szansę w sposobie nauczania, jaki nawiązywałby do ich sfery intymności. Deklaracja taka może wywołać niepokój, ponieważ przywykliśmy myśleć o in- tymności jako sferze najbliższych sobie, wysublimowanych doznań własnych prze- żywanych w odosobnieniu, w sferze zamkniętej dla postronnych, ściśle poufnej, sekretnej, bez obecności innych, obejmującej sprawy szczególnie nas angażujące, niekiedy tylko udostępniane ludziom uznawanym za najbliższych, zaufanych, wtajemniczonych. Aby uniknąć nieporozumień, przyjrzyjmy się bliżej kategorii intymności i osadźmy ją w obszarze pojęć, z jakimi pozostaje w związkach. Idąc za propozycją Hannah Arendt, osadzę intymność różnicująco wobec tego, co spo- łeczne, publiczne i prywatne. Intymność, odkryta – jak się uważa – przez romantyków, a pioniersko pene- trowana przez Jeana Jacques’a Rousseau, była przez niego podkreślana w pismach przeciwko nieposzanowaniu indywidualności, […] roszczeniom tego, co społeczne, do niwelowania różnic, przeciwko temu, co dzi- siaj nazwalibyśmy konformizmem obecnym w każdym społeczeństwie17. Bliska intymności, ale nie tożsama z nią, jest prywatność, którą Arendt charak- teryzuje przez podkreślanie nieobecności innych wokół człowieka. Człowiek wiodący życie czysto prywatne nie pojawia się, a zatem jest tak, jakby nie istniał. Cokolwiek robi, nie ma to znaczenia i następstw dla innych ludzi, a to, co jest istotne dla niego, ich nie obchodzi18. 17 H. Arendt, Kondycja ludzka, przeł. A. Łagodzka, Aletheia, Warszawa 2000, s. 45. 18 Tamże, s. 65. Poszukiwanie czlowieka.indb 17 Poszukiwanie czlowieka.indb 17 2011-06-07 09:47:58 2011-06-07 09:47:58 D. Wajsprych (red.), Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-705-2, © by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Jozefa Rusieckiego, 2011 © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Joanna Rutkowiak Inaczej pojmowany jest obszar publiczny. Ma on formalne ramy przestrzeni tworzone przez ludzi równych sobie. Samo to, co pojawia się publicznie, co kon- stytuuje dla nas rzeczywistość, „[…] może być widziane i słyszane przez każdego i ma najszerszy z możliwych krąg odbiorców”19. Ale termin „publiczny” można też rozumieć jako „[…] sam świat o tyle, o ile jest on wspólny i różny od posiadanego w nim przez nas prywatnego miejsca”20. Natomiast to, co społeczne, dotyczy – zdaniem Arendt – przekształcania „[…] prywatnej troski o własność prywatną w troskę publiczną”21. Nawiązując do tych ustaleń, spróbuję dokonać ryzykownego, gdyż niejako „aplikacyjnego”, przejścia od odpowiednich tez wysokiego poziomu ogólności ze sfery filozofii społecznej do pedagogicznego, pragmatycznego obszaru na- uczania – uczenia się. Przyjmuję, że praca nauczyciela z uczniem, niezależnie od poziomu instytucji kształcącej, możne być rozpatrywana jako fenomen zarówno o charakterze publicznym, jak i prywatnym, ale także jako zjawisko dotykające ludzkiej intymności, co na pierwszy rzut oka wydaje się wątpliwe. Charakter publiczny ma ona wówczas, gdy dzieje się w otwartej przestrzeni (najczęściej przestrzeni instytucji edukacyjnej), gdzie wobec innych mówi się głoś- no o tym, co stanowi podjętą właśnie problematykę nauczania i co ma pewien krąg odbiorców. Lekcję szkolną, akademickie zajęcia ćwiczeniowe bądź seminaryjne można potraktować jako takie właśnie obszary publicznego mówienia i wymiany słyszalnych dla wszystkich uczestników. Zauważmy, że Arendt wyraźnie podkreśla, iż przestrzenie publiczne są tworzone przez ludzi równych sobie, a to nie spełnia się wówczas, kiedy nad uczącymi się góruje nauczyciel oraz – co bodaj ważniej- sze – inne osoby, często koledzy, rówieśnicy, którzy formalnie zajmują takie same pozycje uczniowskie, ale faktycznie różnią się między sobą wieloma parametrami, a przede wszystkim stopniem zaawansowania w wiedzy, co powoduje, że jedni dominują nad drugimi. Wywołuje to zjawisko ucieczki części uczących się w swoją prywatność wy- twarzaną ad hoc i w małej skali w niszy przestrzeni publicznej, traktowaną jako chwilowy azyl w edukacyjnym miejscu publicznym, a przejawiającą się świado- mościowym wyłączeniem, nieobecnością ducha na tym zajęciu, przy – rzecz jas- na – obecności fizycznej. Są to takie zachowania części uczniów będących w tej przestrzeni, jakby nie istnieli, a nawet jakby nie chcieli istnieć. Sytuacje te, znane nam z codziennych doświadczeń, odbieram jako poważną przeszkodę w nauczaniu 19 H. Arendt, Kondycja ludzka, dz. cyt., s. 56. 20 Tamże, s. 59. 21 Tamże, s. 75. Poszukiwanie czlowieka.indb 18 Poszukiwanie czlowieka.indb 18 2011-06-07 09:47:58 2011-06-07 09:47:58 D. Wajsprych (red.), Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-705-2, © by Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Jozefa Rusieckiego, 2011 © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Poszukiwanie człowieka w (nie)egalitarnym świecie – horyzonty społeczno-filozoficzne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: