Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01292 025321 21109742 na godz. na dobę w sumie
Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie - ebook/pdf
Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 404
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7620-893-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> międzynarodowe
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Podręcznik stanowi pełny wykład dotyczący prawa publicznego międzynarodowego.W czternastym wydaniu, uaktualnionym i rozszerzonym, omówiono m.in. charakterystyczne cechy podmiotowości Suwerennego Zakonu Kawalerów Maltańskich, podstawowe reguły postępowania misji dyplomatycznych (ambasad, poselstw) w stosunku do państwa przyjmującego, działalność Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ w zakresie przygotowania nowych projektów kodyfikujących różne dziedziny prawa międzynarodowego. Rozważania o Światowej Organizacji Handlu zostały uzupełnione o uwagi dotyczące rozstrzygania sporów międzynarodowych o charakterze handlowym między różnymi podmiotami. Zaktualizowano także treść deklaracji rządu polskiego w sprawie obowiązkowej jurysdykcji Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości. Uzupełniono literaturę przedmiotu o najnowsze publikacje dotyczące tematyki podręcznika oraz wykorzystano nowe akty prawa międzynarodowego i polskiego prawa wewnętrznego.
Opracowanie jest przeznaczone przede wszystkim dla studentów wydziałów prawa i administracji, ale także osób zainteresowanych tą dziedziną prawa, m.in. polityków i dziennikarzy.
Prof. Wojciech Góralczyk (zm. w 1994 r.) – z Instytutu Prawa Międzynarodowego UW był wybitnym znawcą prawa międzynarodowego publicznego, w tym szczególnie prawa morza; uczestniczył wielokrotnie, jako przedstawiciel Polski, w licznych konferencjach międzynarodowych poświęconych kodyfikacji prawa morza. Autor kilkudziesięciu artykułów naukowych oraz wciąż aktualnych monografii i podręczników.
Prof. Stefan Sawicki – jeden z uczniów prof. W. Góralczyka, nauczyciel akademicki, kierownik Katedry Prawa Międzynarodowego Publicznego Wydziału Prawa i Administracji UW. Specjalista w zakresie prawnej problematyki międzynarodowego ruchu osobowego i organizacji międzynarodowych oraz prawa dyplomatycznego i konsularnego. Autor licznych artykułów naukowych i monografii oraz podręczników.
Stan prawny na czerwiec 2011 roku.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie Wojciech Góralczyk Stefan Sawicki Wydanie 14 Warszawa 2011 Opracowanie redakcyjne: Katarzyna Gierłowska Redakcja techniczna: Krzysztof Koziarek Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2011 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autorów i wydawcy. ISBN 978-83-7620-893-0 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Offi ce Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.LexisNexis.pl, e -mail: biuro@LexisNexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.LexisNexis.pl Spis treści Słowo wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Przedmowa do czwartego wydania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 ROZDZIAŁ I. Zagadnienia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1. Pojęcie prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1.1. Defi nicja prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1.2. Prawo międzynarodowe publiczne a prawo międzynarodowe prywatne . . . . . 19 1.3. Nazwa prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 2. Funkcje (przedmiot) prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 3. Stosunki międzynarodowe, czyli obrót międzynarodowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 4. Cechy charakterystyczne prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 4.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 4.2. Tworzenie prawa międzynarodowego (brak ustawodawcy) . . . . . . . . . . . . . . . . 24 4.3. Przymus w prawie międzynarodowym (brak zorganizowanego aparatu przymusu) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 4.4. Brak obowiązkowego sądownictwa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 4.5. Stosowanie prawa międzynarodowego i jego moc wiążąca . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 5. Struktura i charakter norm współczesnego prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . 28 6. Prawo międzynarodowe a prawo wewnętrzne. Stosowanie prawa międzynarodowego wewnątrz państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 6.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 6.2. Dualizm i monizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 6.3. Obowiązek dostosowania prawa wewnętrznego do prawa międzynarodowego . 32 6.4. Sposoby harmonizacji prawa wewnętrznego z międzynarodowymi zobowiązaniami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 6.5. Miejsce prawa wewnętrznego w stosunkach międzynarodowych . . . . . . . . . . . . 36 6.6. Komplementarność wewnętrznego i międzynarodowego porządku prawnego . 38 ROZDZIAŁ II. Rozwój prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 2. Początki prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 6 Spis treści 3. Ukształtowanie systemu prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 4. Prawo międzynarodowe w okresie kapitalizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 5. Okres współistnienia państw o różnych ustrojach społeczno -politycznych . . . . . . . . 48 5.1. Okres międzywojenny i druga wojna światowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 5.2. Okres po drugiej wojnie światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 ROZDZIAŁ III. Źródła prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 1. Pojęcie źródeł prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 1.1. Różne znaczenia tego terminu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 1.2. Artykuł 38 Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości a źródła prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 1.3. Współczesne źródła prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 1.4. Środki pomocnicze do stwierdzania istnienia norm prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 2. Umowa międzynarodowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 2.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 2.2. Zawieranie umów międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 2.3. Obowiązywanie umowy międzynarodowej. Ważność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 2.4. Zakres czasowy obowiązywania i stosowania umowy międzynarodowej (od kiedy do kiedy) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 2.5. Zakres podmiotowy obowiązywania umowy międzynarodowej (kogo umowa międzynarodowa obowiązuje) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 2.6. Zakres terytorialny obowiązywania i stosowania umowy międzynarodowej . . 90 2.7. Zakres rzeczowy (przedmiotowy) obowiązywania umowy międzynarodowej. Zastrzeżenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 2.8. Interpretacja (wykładnia) umowy międzynarodowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 3. Prawo zwyczajowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 4. Uchwały prawotwórcze (normatywne) organizacji międzynarodowych . . . . . . . . . . 105 5. Kodyfi kacja prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 ROZDZIAŁ IV. Podmioty prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 2. Państwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 2.1. Pojęcie i istota państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 2.2. Powstanie i upadek państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 2.3. Ciągłość (identyczność) i sukcesja państw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 3. Państwo w stosunkach międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 3.1. Suwerenność i kompetencja własna państw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 3.2. Zasada nieinterwencji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 3.3. Równość państw i ich immunitet jurysdykcyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 4. Rodzaje państw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 4.1. Państwa jednolite i złożone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 4.2. Państwa śródlądowe, państwa o niekorzystnym położeniu geografi cznym i państwa archipelagowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 4.3. Państwa trwale neutralne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 5. Podmioty prawa międzynarodowego inne niż państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 6. Uznanie międzynarodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 www.LexisNexis.pl Spis treści 7 ROZDZIAŁ V. Stosunki, zdarzenia i akty (czynności) prawnomiędzynarodowe . . . 151 1. Stosunki prawnomiędzynarodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 2. Zdarzenia prawnomiędzynarodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 3. Akty (czynności) prawnomiędzynarodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 4. Akty jednostronne państw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 ROZDZIAŁ VI. Odpowiedzialność międzynarodowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 2. Odpowiedzialność państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 3. Odpowiedzialność jednostek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 ROZDZIAŁ VII. Terytorium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 2. Terytorium państwowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 3. Zwierzchnictwo terytorialne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 4. Szczególne ograniczenia zwierzchnictwa terytorialnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 5. Nabycie terytorium państwowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 5.1. Nabycie pierwotne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 5.2. Nabycie pochodne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 5.3. Zmiany terytorialne a obywatelstwo ludności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 5.4. Zakaz użycia siły i prawo narodów do samostanowienia a zmiany terytorialne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 6. Granice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 6.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 6.2. Granice Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 7. Rzeki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 8. Obszary podbiegunowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 ROZDZIAŁ VIII. Międzynarodowe prawo morza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 2. Obszary morskie – klasyfi kacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 3. Statki morskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 4. Morskie wody wewnętrzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 5. Wody archipelagowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 6. Morze terytorialne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 7. Morska strefa przyległa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 8. Strefa wyłącznego rybołówstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 9. Szelf kontynentalny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 10. Strefa ekonomiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 11. Morze pełne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 12. Dno mórz i oceanów poza granicami jurysdykcji państwowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 13. Cieśniny i kanały morskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 13.1. Cieśniny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 13.2. Kanały morskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 14. Współpraca międzynarodowa w dziedzinie korzystania z obszarów morskich i ochrony środowiska morskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 8 Spis treści ROZDZIAŁ IX. Międzynarodowe prawo lotnicze i kosmiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 2. Przestrzeń powietrzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 3. Statki powietrzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 4. Międzynarodowa żegluga powietrzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 5. Prawo kosmiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 ROZDZIAŁ X. Ludność państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 2. Obywatelstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 3. Traktowanie cudzoziemców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 4. Międzynarodowy ruch osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 5. Ekstradycja i azyl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 6. Ochrona grup ludzkich i praw człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 ROZDZIAŁ XI. Prawo dyplomatyczne i konsularne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 2. Stosunki i służba dyplomatyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 2.1. Źródła prawa dyplomatycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 2.2. Ustanowienie i utrzymywanie stosunków dyplomatycznych . . . . . . . . . . . . . . . 261 2.3. Funkcje misji dyplomatycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 2.4. Członkowie misji dyplomatycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 2.5. Przywileje i immunitety dyplomatyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 2.6. Treść (zakres przedmiotowy) przywilejów i immunitetów dyplomatycznych . . . 269 2.7. Osoby korzystające z przywilejów i immunitetów dyplomatycznych (zakres podmiotowy) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 2.8. Zakres czasowy obowiązywania przywilejów i immunitetów . . . . . . . . . . . . . . 272 2.9. Zakres terytorialny obowiązywania przywilejów i immunitetów . . . . . . . . . . . 272 2.10. Obowiązek członków misji wobec państwa przyjmującego . . . . . . . . . . . . . . . . 273 2.11. Pomieszczenia misji dyplomatycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 3. Stosunki i służba konsularna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 3.1. Źródła prawa konsularnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 3.2. Ustanowienie i utrzymywanie stosunków konsularnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 3.3. Funkcje konsularne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276 3.4. Członkowie urzędu konsularnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 3.5. Przywileje i immunitety konsularne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 3.6. Treść (zakres przedmiotowy) przywilejów i immunitetów konsularnych . . . . 280 3.7. Osoby korzystające z przywilejów i immunitetów konsularnych . . . . . . . . . . . 280 3.8. Zakres czasowy obowiązywania przywilejów i immunitetów konsularnych . . . . 281 3.9. Zakres terytorialny obowiązywania przywilejów i immunitetów konsularnych 281 3.10. Pomieszczenia i archiwa konsularne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 ROZDZIAŁ XII. Organizacje międzynarodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 2. Organizacja Narodów Zjednoczonych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 2.1. Podstawy prawne i istota ONZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 2.2. Członkostwo w ONZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 2.3. Cele i zasady ONZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 www.LexisNexis.pl Spis treści 9 2.4. Struktura organizacyjna ONZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 2.5. Zgromadzenie Ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 2.6. Rada Bezpieczeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 2.7. Rada Gospodarcza i Społeczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 2.8. Rada Powiernicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 2.9. Sekretariat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 2.10. Działalność ONZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 3. Organizacje wyspecjalizowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 4. Organizacje regionalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 4.1. Organizacja Państw Amerykańskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312 4.2. Liga Państw Arabskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 4.3. Unia Afrykańska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 5. Organizacje wojskowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 5.1. Karta Narodów Zjednoczonych a przymierza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 5.2. Pakt Północnoatlantycki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 6. Rada Europy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 7. Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 ROZDZIAŁ XIII. Umowy i organizacje gospodarcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 2. Dwustronne umowy gospodarcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320 3. Organizacje gospodarcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 3.1. Rola ONZ w rozwiązywaniu problemów gospodarczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 3.2. Układ Ogólny w sprawie Taryf Celnych i Handlu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325 3.3. Światowa Organizacja Handlu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326 3.4. Międzynarodowy Fundusz Walutowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 3.5. Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 ROZDZIAŁ XIV. Załatwianie sporów międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 2. Rokowania (negocjacje) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334 3. Dobre usługi i pośrednictwo (mediacja) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 4. Komisje śledcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336 5. Koncyliacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337 6. Postępowanie przed organami Narodów Zjednoczonych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338 7. Arbitraż (sądownictwo polubowne) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340 8. Sądownictwo międzynarodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 8.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 8.2. Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 8.3. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344 8.4. Międzynarodowy Trybunał Prawa Morza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 9. Środki odwetowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 352 ROZDZIAŁ XV. Prawo przeciwwojenne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354 2. Zakaz agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354 3. Defi nicja agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 358 4. Bezpieczeństwo zbiorowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360 10 Spis treści ROZDZIAŁ XVI. Prawo konfl iktów zbrojnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367 1.1. Pojęcie wojny i konfl iktu zbrojnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367 1.2. Pojęcie prawa wojennego i jego obowiązywanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368 1.3. Stosowanie prawa wojennego w konfl iktach zbrojnych niemających charakteru międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369 1.4. Źródła prawa wojennego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 370 1.5. Obszar wojny i teatr wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 373 2. Początek wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 373 3. Wojna lądowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 374 3.1. Siły zbrojne – skład . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 374 3.2. Kroki nieprzyjacielskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376 3.3. Ochrona ofi ar wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379 3.4. Okupacja wojenna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382 4. Wojna morska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384 4.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384 4.2. Morskie siły zbrojne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384 4.3. Akty walki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 385 4.4. Ochrona chorych, rannych i rozbitków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386 4.5. Akty wrogie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386 5. Wojna powietrzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388 5.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388 5.2. Siły zbrojne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389 5.3. Akty walki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389 6. Zakończenie wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390 7. Neutralność w wojnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391 Materiały do poznania prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395 I. Zbiory umów międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395 II. Zbiory praktyki państw i inne wydawnictwa dokumentalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 396 III. Orzeczenia sądowe i arbitrażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 396 IV. Dokumenty organizacji międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397 1. Organizacja Narodów Zjednoczonych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397 2. Inne organizacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397 V. Piśmiennictwo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 398 Skorowidz przedmiotowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401 www.LexisNexis.pl Słowo wstępne Czternaste wydanie podręcznika prawa międzynarodowego publicznego zostało na miarę potrzeb zmienione, uzupełnione i poszerzone. Uzupełniono też litera- turę przedmiotu o najnowsze publikacje związane z tematyką podręcznika oraz wykorzystano nowe akty prawa międzynarodowego i polskiego prawa wewnętrz- nego. Jednakże podstawowe założenia i koncepcje zostały zachowane. Przytoczo- no również przedmowę do wydania czwartego, ostatnią napisaną przez Profesora Wojciecha Góralczyka. W szczególności w odniesieniu do problematyki podmiotowości w prawie między- narodowym omówiono charakterystyczne cechy podmiotowości Suwerennego Zakonu Kawalerów Maltańskich. Rozwinięto defi nicję uchodźcy określoną w Kon- wencji Genewskiej o statusie uchodźcy z 1951 r. W rozdziale o służbie zagranicz- nej państwa omówione zostały podstawowe reguły postępowania misji dyploma- tycznych (ambasad, poselstw) w stosunku do państwa przyjmującego. W tymże rozdziale rozwinięto treść przywileju nietykalności osobistej przedstawiciela dy- plomatycznego, określonego w Konwencji Wiedeńskiej o stosunkach dyplomatycz- nych z 1961 r. Rozważania o Światowej Organizacji Handlu zostały uzupełnione o uwagi dotyczące rozstrzygania sporów międzynarodowych o charakterze han- dlowym między różnymi podmiotami. Zaktualizowano także treść deklaracji rzą- du polskiego w sprawie obowiązkowej jurysdykcji Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości. Wreszcie omówiono działalność Komisji Prawa Międzynarodo- wego ONZ w zakresie przygotowania nowych projektów kodyfi kujących różne dziedziny prawa międzynarodowego. Jednocześnie zrezygnowano z rozdziału o Unii Europejskiej, wychodząc z zało- żenia, że prawna problematyka tej organizacji jest szeroko omówiona w licznych opracowaniach naukowych. A ponadto prawo Unii Europejskiej jest odrębnym przedmiotem na wyższych uczelniach o profi lu prawniczym i administracyjnym. Warszawa, maj 2011 roku Stefan Sawicki Przedmowa do czwartego wydania Czwarte wydanie podręcznika prawa międzynarodowego publicznego zostało na miarę potrzeb zmienione i uzupełnione. Te zmiany i uzupełnienia zostały podyk- towane rozwojem prawa międzynarodowego oraz nowymi przemyśleniami Auto- ra. Została też uzupełniona literatura. Podstawowe koncepcje Autora nie uległy jednak zmianie. Chciałbym również powtórzyć za przedmową do poprzednich wydań, że napi- sanie tego podręcznika prawa międzynarodowego publicznego byłoby niemożli- we bez mojego uprzedniego udziału w opracowaniu kilku wydań skryptu z tego przedmiotu, najpierw z prof. Cezarym Berezowskim, a później również z prof. Ka- zimierzem Liberą. Na zakończenie chciałbym podziękować swoim młodszym kolegom z Instytutu Prawa Międzynarodowego UW, którzy przekazali mi szereg uwag, co przyczyniło się do ulepszenia i uzupełnienia tekstu. Warszawa, czerwiec 1988 roku Wojciech Góralczyk Wykaz skrótów – Rezolucje Zgromadzenia Ogólnego ONZ – Dziennik Ustaw – International Court of Justice A/RES Dz.U. ICJ ICJ, Reports – „Reports of Judgements, Advisory Opinions and Orders” LN MTS OSPiKA PCIJ PiP SM – Liga Narodów – Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – Permanent Court of International Justice – „Państwo i Prawo” – „Sprawy Międzynarodowe” Rozdział I Zagadnienia ogólne 1. Pojęcie prawa międzynarodowego 1.1. Definicja prawa międzynarodowego Podstawowym faktem społeczno -politycznym współczesnego świata jest istnienie ponad 190 suwerennych państw, z których każde sprawuje zwierzchnictwo nad swoim terytorium i nad ludnością je zamieszkującą. Każde państwo posiada swój odrębny system prawny, który reguluje całokształt stosunków społecznych w ob- rębie danego państwa. 1 Jednakże nie wszystkie stosunki społeczne (międzyludzkie) zamykają się w gra- nicach jednego państwa. Osoby fi zyczne, organizacje, przedsiębiorstwa z jednego państwa często wchodzą w kontakty z osobami, organizacjami i przedsiębiorstwa- mi z innych państw. Ponadto działalność samych państw nie ogranicza się do stro- ny wewnętrznej życia państwowego, lecz wykracza poza nią; innymi słowy, obok funkcji wewnętrznej państwa pełnią również funkcję zewnętrzną. Państwa utrzymują ze sobą wzajemne stosunki, bardzo różnorodne tak pod wzglę- dem treści, jak i formy. Wspólne lub choćby zbieżne interesy są podstawą współ- pracy międzynarodowej; sprzeczne interesy prowadzą do współzawodnictwa, sporów, a niekiedy nawet do walki. Państwa nigdy nie pozostawały w stanie całkowitej izolacji, a współcześnie wraz z rozwojem i wzrostem międzynarodowej wymiany gospodarczej, postępem tech- niki i rozwojem komunikacji oraz rosnącą współzależnością w dziedzinie utrzy- mania pokoju stosunki międzypaństwowe stają się coraz bardziej ścisłe i zróżni- cowane. Rozwój tych stosunków i ich intensyfi kacja są wynikiem działania obiek- tywnych praw rozwoju społecznego. Na tle nawiązywania stosunków między państwami, ich utrzymywania i rozwoju już od dawna wynikła potrzeba przyjęcia określonych norm postępowania państw 2 3 18 I. Zagadnienia ogólne w ich wzajemnych stosunkach. Normy te, które wyrosły na podłożu stosunków międzypaństwowych i są ich odbiciem, mają charakter norm prawnych i nazywa- ne są prawem międzynarodowym. Prawo międzynarodowe jest więc zespołem norm regulujących sto- sunki między państwami. Ta zwięzła defi nicja prawa międzynarodowego określa dwie najistotniejsze cechy tego prawa: to, że podmiotami jego są przede wszystkim państwa oraz że jego główną funkcją jest regulowanie stosunków mię- dzypaństwowych. Powstaje jednak pytanie, czy podana wyżej defi nicja obejmuje wszystkie normy prawne, które powszechnie nazywane są prawem międzynaro- dowym, a więc czy jest wyczerpująca i obejmuje cały jego zakres. We współczesnych stosunkach międzynarodowych, choć państwa nadal odgrywają w nich główną i decydującą rolę, występują także inne podmioty, takie jak orga- nizacje międzynarodowe lub narody, które walczą o swoją niepodległość. Stosunki między państwami a innymi podmiotami, np. między państwem a powstańcami czy narodem walczącym o swoją niepodległość, który nie utworzył jeszcze organizacji państwowej, uregulowane są przez normy prawne, które także mają charakter mię- dzynarodowy i nie należą do żadnego systemu prawa wewnętrznego. Współczesne prawo międzynarodowe jest zatem zespołem norm regulu- jących stosunki międzynarodowe w szerokim znaczeniu: nie tylko sto- sunki międzypaństwowe, lecz także stosunki między państwami a innymi podmiotami oraz między tymi innymi podmiotami, tzn. ogólnie stosunki mię- dzy różnymi, niezależnymi od siebie i niepodlegającymi jakiejś wspólnej władzy państwowej podmiotami. Ta rozszerzona defi nicja nie powinna zaciemniać faktu, że prawo międzynarodo- we jest przede wszystkim prawem regulującym stosunki międzypaństwowe i że olbrzymia większość jego norm odnosi się do tych właśnie stosunków. Społeczność międzynarodowa jest zasadniczo społecznością suwerennych państw, co znajduje odbicie w podstawowych cechach prawa międzynarodowego. 4 Podane wyżej defi nicje prawa międzynarodowego oparte są przede wszystkim na określeniu jego przedmiotu, stosunków, które prawo międzynarodowe regulują. Normy prawa międzynarodowego zostały w nich ujęte jako normy regulujące sto- sunki zewnętrzne państw. Przekonamy się jednak, że w zastosowaniu do współ- czesnego prawa międzynarodowego może to budzić pewne wątpliwości, gdyż celem niektórych norm prawa międzynarodowego jest określone ukształtowanie stosunków wewnętrznych w państwach [por. podrozdział 2: Funkcje (przedmiot) prawa międzynarodowego, oraz podrozdział 6: Prawo międzynarodowe a prawo wewnętrzne. Stosowanie prawa międzynarodowego wewnątrz państwa]. 5 Można jednak defi nicję prawa międzynarodowego oprzeć na określeniu sposobu tworzenia jego norm. Prawo międzynarodowe nie jest tworzone przez władze jedne- go państwa ani przez jakąś władzę ponadpaństwową. Nie ma więc ustawodawstwa międzynarodowego w ścisłym tego słowa znaczeniu. W tworzeniu prawa międzyna- rodowego z reguły biorą udział niezależne od siebie i niepodporządkowane żadnej wspólnej władzy podmioty (np. państwa), które wyrażają zgodę na związanie się konkretną normą. Czasami uczestniczą w nim także organizacje międzynarodowe. www.LexisNexis.pl 1. Pojęcie prawa międzynarodowego 19 Prawo międzynarodowe ma zatem międzynarodowy mechanizm tworzenia, który jest odrębny i odmienny od mechanizmów tworzenia prawa wewnętrznego w poszczególnych państwach. Można powiedzieć, że istotą norm prawa między- narodowego, niezależnie od ich przedmiotu i od ich adresatów, jest międzynaro- dowy mechanizm ich tworzenia (szerzej zagadnienie to będzie omówione w roz- dziale III: Źródła prawa międzynarodowego). 6 7 1.2. Prawo międzynarodowe publiczne a prawo międzynarodowe prywatne Podane wyżej defi nicje odnoszą się do prawa międzynarodowego publiczne- go. Istnieje również prawo międzynarodowe prywatne. Nie jest ono w isto- cie swej prawem międzynarodowym, lecz prawem wewnętrznym poszczególnych państw. Na przykład w Polsce obowiązuje obecnie ustawa z 12 XI 1965 r. o prawie prywatnym międzynarodowym (Dz.U. Nr 46, poz. 290 ze zm.). Można je okreś- lić jako zespół norm, których zadaniem jest wskazanie określonego systemu prawnego (własnego lub obcego państwa), właściwego dla dokonania oceny prawnej konkretnej sytuacji osobistej lub majątkowej. Konieczność istnienia tego rodzaju norm powodują stosunki cywilne, rodzinne, opiekuńcze lub stosunki pracy z tzw. elementem obcym. Ten element obcy polega na tym, że np. uczestnikiem stosunku prawnego jest obywatel obcego państwa lub przedmiot stosunku prawnego znajduje się za granicą albo że czynności prawne lub zdarzenia prawne miały miejsce za granicą. Na przykład obywatel francuski sporządza testament w Warszawie, w którym dysponuje m.in. swoją nieruchomością położoną w Szwajcarii; obywatel polski zawarł małżeństwo za granicą, a obecnie występuje o rozwód przed sądem polskim. We wszystkich przytoczonych przykładach może powstać kwestia, jakiego pań- stwa prawo należy stosować do ich oceny. Na to pytanie udziela odpowiedzi prawo międzynarodowe prywatne. Jest to w pewnym sensie zespół norm kompetencyj- nych albo kolizyjnych, które rozgraniczają w stosunkach cywilnych, rodzinnych, opiekuńczych i stosunkach pracy sfery działania systemów prawnych poszczegól- nych państw przez określenie, które z nich należy stosować. Jak z tego wynika, poza nazwą niewiele łączy prawo międzynarodowe publiczne z prawem międzynarodowym prywatnym. W dalszym ciągu wykładu mowa będzie jedynie o prawie międzynarodowym publicznym, a termin „prawo międzynarodo- we” będzie używany zawsze w znaczeniu: prawo międzynarodowe publiczne. 1.3. Nazwa prawa międzynarodowego Obok pojęcia „prawo międzynarodowe” spotykamy w języku polskim również ter- min „prawo narodów”. Określenie „prawo narodów” wywodzi się z łacińskiego ius gentium, choć w czasach rzymskich termin ten miał inne znaczenie (była to część 8 20 I. Zagadnienia ogólne prawa rzymskiego, w zasadniczych pojęciach zgodna z prawem peregrynów – tzn. commune omnium hominum ius). W dawniejszej literaturze przeważnie spotykamy się z tą właśnie nazwą. Terminem „prawo narodów” posługiwała się również Kon- stytucja 3 maja z 1791 r. Obecnie pojęcie „prawo narodów” nie jest raczej w piś- miennictwie polskim używane. W języku angielskim nazwie tej odpowiada termin Law of Nations, we francuskim – droit des gens, w niemieckim – Völkerrecht. Termin ius inter gentes, z którego należy wyprowadzić określenie „prawo między- narodowe”, wprowadzono dopiero w XVII w. (R. Zouche). W słownictwie angiel- skim nazwa International Law wprowadzona została przez J. Benthama w XVIII w. Nazwie tej odpowiada w języku francuskim termin droit international, a w języku rosyjskim – mieżdunarodnoje prawo. 9 Należy zwrócić uwagę, że zarówno w pojęciu „prawo narodów”, jak i w określeniu „prawo międzynarodowe” – „naród” rozumiany jest jako synonim państwa (w ję- zyku angielskim słowo nation bardzo często używane jest dla oznaczenia pań- stwa). Prawo międzynarodowe, jak to zostało już powiedziane, reguluje przede wszystkim stosunki między państwami (tj. między narodami zorganizowanymi w państwa), a nie między narodami nieposiadającymi organizacji państwowej. 2. Funkcje (przedmiot) prawa międzynarodowego 10 Mówiąc o funkcjach prawa międzynarodowego, mamy na myśli jego rolę w sto- sunkach społecznych, czyli różnorodne zadania, których realizację ma ono za- pewnić. Chodzi więc o to, czego dotyczą normy prawa międzynarodowego, co jest ich przedmiotem. Tak pojęte funkcje prawa międzynarodowego są oczy- wiście kategorią historyczną, tzn. zmieniały się i zmieniają w czasie, zależą od stopnia rozwoju i charakteru stosunków międzynarodowych oraz od istniejącego układu sił. Merytorycznie najważniejszymi zadaniami stojącymi współcześnie przed prawem międzynarodowym są: utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa; zapewnienie rozwoju stosunków społeczno -gospodarczych na całym świecie; przyspieszenie rozwoju gospodarczego, a przez to przyczynienie się do stopniowego wyrównywania dysproporcji między państwami rozwiniętymi gospodarczo i rozwijającymi się. Współcześnie nowymi problemami wymagający- mi regulacji prawnomiędzynarodowej jest szeroko rozumiana ochrona praw czło- wieka oraz ochrona środowiska naturalnego. 11 A. Regulowanie stosunków zewnętrznych państw. Tradycyjną i główną funkcją prawa międzynarodowego, co znalazło swój wyraz w defi nicji, jest regulowanie stosunków zewnętrznych państw. W tym zakresie prawo międzyna- rodowe m.in.: 1) określa sytuację państwa w społeczności międzynarodowej (w stosunku do in- nych państw). Należy tu wymienić tzw. prawa zasadnicze państw, czyli prawa przysługujące każdemu państwu od momentu jego powstania. Są one związane z samą istotą państwa jako suwerennego podmiotu prawa międzynarodowego; www.LexisNexis.pl 2. Funkcje (przedmiot) prawa międzynarodowego 21 2) ustala ogólne zasady postępowania państw we wzajemnych stosunkach. Można wymienić np. zasadę nieagresji i pokojowego załatwiania sporów międzynaro- dowych; 3) reguluje konkretne (zindywidualizowane) stosunki między państwami, np. pod- jęcie zobowiązań sojuszniczych, tzn. udzielanie pomocy wojskowej, przyrzecze- nie neutralności, udzielanie pomocy gospodarczej itp.; 4) ustala formy wzajemnych stosunków. Zagadnienia te reguluje m.in. prawo dy- plomatyczne i konsularne; 5) reguluje sprawy zasięgu władzy terytorialnej poszczególnych państw. Należy tu: ustalanie granic państwowych i ich delimitacja, regulowanie stosunków gra- nicznych; 6) ustala reguły postępowania na obszarach niepodlegających niczyjej suwerenno- ści (a więc w pewnym sensie na obszarach międzynarodowych). Do obszarów takich należą np. morze pełne i przestrzeń kosmiczna. B. Oddziaływanie na stosunki wewnętrzne państw. Już od dawna prawo międzynarodowe oddziaływało na stosunki wewnętrzne państw w zakre- sie, w jakim to było niezbędne do zapewnienia skuteczności norm międzynaro- dowych. 12 Na przykład immunitet obcego państwa lub immunitet dyplomatyczny oparte na prawie mię- dzynarodowym dla swej skuteczności musiały znaleźć odbicie w prawie wewnętrznym. Prawo międzynarodowe również już dawno ustalało zasady postępowania państw w stosunku do obywateli innych państw (cudzoziemców), np. odnośnie do zasad dopuszczania ich na własne terytorium (zagadnienia wizowe), osiedlania się lub prawa wykonywania określonych zawodów czy nabywania nieruchomości. Jednakże w ostatnich czasach w związku ze wzrastającą internacjonalizacją stosun- ków gospodarczych, społecznych, kulturalnych i naukowych przedmiotem norm prawa międzynarodowego stają się różnorodne zagadnienia stosunków wewnętrz- nych państw, które dawniej nie podlegały reglamentacji międzynarodowej. Dla przykładu, prawo międzynarodowe (zwłaszcza umowne) zajmuje się w coraz szerszym zakresie różnymi dziedzinami wymagającymi międzynarodowej koor- dynacji lub unifi kacji. Umowy międzynarodowe nakładają na państwa obowiązek przestrzegania na ich własnym terytorium pewnych standardów i metod postępo- wania, np. w dziedzinie łączności, komunikacji morskiej i lotniczej, ochrony śro- dowiska i praw człowieka. Prawo międzynarodowe zaczyna się również zajmować ustalaniem zasad postępowa- nia państw w stosunku do ich własnych obywateli. Taki charakter mają np. konwen- cje pracy opracowywane i uchwalane przez Międzynarodową Organizację Pracy oraz wszystkie umowy dotyczące poszanowania praw człowieka, w tym Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka z 16 XII 1966 r. Istotną funkcją tego rodzaju umów jest okreś- lone kształtowanie stosunków społecznych wewnątrz państw, a nie ich stosunków ze- wnętrznych (międzynarodowych), tj. stosunków z innymi państwami. 13 Rozpatrzmy jako przykład uchwaloną przez Międzynarodową Organizację Pracy w 1951 r. Konwencję (nr 100) dotyczącą jednakowego wynagrodzenia dla pracujących mężczyzn i ko- 14 22 I. Zagadnienia ogólne biet za pracę jednakowej wartości, przyjętą w Genewie 29 VI 1951 r. (Dz.U. z 1955 r. Nr 38, poz. 238). Głównym zobowiązaniem, jakie konwencja nakłada na strony, jest popieranie i za- pewnienie, o ile to możliwe, stosowania wobec wszystkich pracowników zasady jednakowego wynagrodzenia pracujących kobiet i mężczyzn za pracę jednakowej wartości (art. 2 pkt 1). Celem konwencji jest więc doprowadzenie do równego wynagradzania mężczyzn i kobiet. Jej przedmiotem nie jest zatem regulowanie stosunków między państwami, ale określone kształ- towanie stosunków społecznych (w tym przypadku stosunków pracy) wewnątrz poszczegól- nych państw. Z powyższego widać, że funkcją współczesnego prawa międzynarodowego jest nie tylko reglamentacja stosunków międzypaństwowych, ale niekiedy także kształto- wanie stosunków wewnętrznych państw. C. Sposób oddziaływania na stosunki wewnętrzne. Choć przedmiotem niektórych norm prawa międzynarodowego jest wyłącznie oddziaływanie na stosunki wewnętrzne państw, to jednak zazwyczaj normy te nie regulują bez- pośrednio tych stosunków. Z formalnego punktu widzenia pozostają one norma- mi obowiązującymi między państwami, tzn. jedno państwo zobowiązuje się wobec drugiego, że nie będzie stosowało żadnych form dyskryminacji własnych obywateli, że będzie szanowało prawa człowieka itd. W 1928 r. Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej w opinii doradczej w sprawie kompetencji sądów gdańskich stwierdził, że: „Zgodnie z mocno ustaloną zasadą prawa mię- dzynarodowego [...] umowa międzynarodowa nie może jako taka tworzyć bezpośrednio praw i zobowiązań jednostek prywatnych. Nie można jednak zaprzeczyć, że zgodnie z intencją stron właśnie celem umowy międzynarodowej może być przyjęcie przez strony jakichś określonych norm tworzących prawa i obowiązki jednostek i podlegających zastosowaniu przez sądy prawa wewnętrznego” (PCIJ, seria B, nr 15, s. 17–18). Jeżeli jednak jakieś państwo zgadza się, żeby prawo międzynarodowe w określo- nych przypadkach regulowało bezpośrednio jego stosunki wewnętrzne, i włącza prawo międzynarodowe do swego systemu prawnego, nic nie stoi temu na prze- szkodzie (por. podrozdział 6: Prawo międzynarodowe a prawo wewnętrzne. Sto- sowanie prawa międzynarodowego wewnątrz państwa). 3. Stosunki międzynarodowe, czyli obrót międzynarodowy 15 A. Pojęcie stosunków międzynarodowych. Już ze wstępnych rozważań nad de- fi nicją prawa międzynarodowego wynika, że stosunki międzynarodowe, a zwłasz- cza stosunki międzypaństwowe są podłożem, na którym powstają normy prawa międzynarodowego. Stosunkami międzynarodowymi w najszerszym rozumieniu są stosunki społeczne (międzyludzkie), które przekraczają granice jednego państwa. Uczestnikami ich mogą być same państwa, inne organizacje niepodlegające wła- dzy żadnego państwa lub osoby fi zyczne i prawne, w tym stowarzyszenia i przed- siębiorstwa z jednego państwa, które wchodzą w różnorodne kontakty z osobami fi zycznymi i prawnymi z innych państw. www.LexisNexis.pl 3. Stosunki międzynarodowe, czyli obrót międzynarodowy 23 Zwróćmy uwagę, że wśród uczestników stosunków międzynarodowych można wyróżnić dwie odmienne kategorie: do pierwszej należą państwa oraz inne or- ganizacje niepodlegające żadnej władzy państwowej (takie jak organizacje mię- dzynarodowe typu rządowego, Stolica Apostolska itd.), do drugiej – osoby fi zycz- ne oraz organizacje, stowarzyszenia i przedsiębiorstwa, które posiadają określoną przynależność państwową, zostały powołane zgodnie z prawem jakiegoś państwa lub działają za jego przyzwoleniem i podlegają jego władzy i prawu. 16 Analogicznie można wyróżnić stosunki międzynarodowe o charakterze jak gdyby urzędowym, publicznym, w których uczestniczą przede wszystkim państwa oraz inne uznane przez nie organizacje, oraz stosunki niemające takiego urzędowego charakteru. Tylko ta pierwsza kategoria stosunków międzynarodowych regulowana jest bez- pośrednio przez prawo międzynarodowe. One też, a zwłaszcza stosunki między- państwowe, mają największe znaczenie dla kształtowania się prawa międzyna- rodowego. Dlatego w dalszych rozważaniach z reguły stosunki międzynarodowe będą rozumiane w węższym znaczeniu: jako stosunki między państwami i między innymi podmiotami prawa międzynarodowego. Całokształt stosunków utrzymywanych przez podmioty prawa międzynarodowe- go nazywamy obrotem międzynarodowym. 17 18 Polityka międzynarodowa poszczególnych państw określana jest przez ich inte- resy oraz przez konkretne możliwości realizacji celów politycznych, jakimi dane państwo dysponuje. B. Nauka o stosunkach międzynarodowych. W ostatnich czasach obok nauki prawa międzynarodowego rozwinęła się nauka o stosunkach międzynarodowych jako odrębna gałąź wiedzy. W badaniach nad stosunkami międzynarodowymi nie można się ograniczać do ich aspektów prawnych, gdyż nauka ta ma złożony, kompleksowy charakter. Należy również uwzględniać zagadnienia ekonomiczne, socjologiczne, historyczne, geografi czne i inne. Dla uchwycenia relacji między nauką prawa międzynarodowego a nauką o sto- sunkach międzynarodowych należy sobie zdać sprawę przede wszystkim z tego, że każda z tych nauk posługuje się odrębną, sobie właściwą metodą. Ponadto przedmiot badań nauki o stosunkach międzynarodowych jest szerszy niż przed- miot nauki prawa międzynarodowego i nie może być ograniczony tylko do prawa. Nauki te mają jednak wiele punktów stycznych. Jak już wspomniano, stosunki międzynarodowe są podłożem, z którego wyrastają normy prawa międzynaro- dowego. Nie można więc badać w sposób naukowy prawa międzynarodowego w oderwaniu od stosunków międzynarodowych, gdyż prowadzi to do formalizmu. Badanie zatem stosunków międzynarodowych powinno być zawsze tłem dla roz- ważań ściśle prawniczych1. 1 Pierwszą próbą całościowego i systematycznego ujęcia w literaturze polskiej jest opracowanie R. Bierzanka, Współczesne stosunki międzynarodowe, Warszawa 1972. Z późniejszych opracowań można wymienić: J. Kukułka, Historia współczesna stosunków międzynarodowych 1945–1994, War- szawa 1994; W. Dobrzycki, Historia stosunków międzynarodowych w czasach nowożytnych 1815–1945, 24 I. Zagadnienia ogólne 4. Cechy charakterystyczne prawa międzynarodowego 4.1. Uwagi ogólne 19 Prawo międzynarodowe w porównaniu z prawem wewnętrznym ma pewne od- rębne właściwości, czyli cechy charakterystyczne, którymi różni się od wszystkich działów prawa wewnętrznego. Dla zrozumienia odrębności prawa międzynarodowego należy uświadomić so- bie fakt, że dotyczy ono przede wszystkim wzajemnych stosunków suwerennych państw, które są równe wobec prawa i wzajemnie od siebie niezależne. W stosun- kach międzynarodowych nie może więc rządzić zasada panowania jednych państw nad drugimi, lecz musi panować zasada równości. W stosunkach tych nie ma rów- nież żadnej władzy (np. jakiegoś rządu światowego lub parlamentu światowego), która stałaby ponad państwami. Nie jest ani takim rządem, ani parlamentem Or- ganizacja Narodów Zjednoczonych. Społeczność międzynarodowa, w której rzą- dzi prawo międzynarodowe, ma więc zupełnie inny charakter niż społeczności wewnątrzpaństwowe. 4.2. Tworzenie prawa międzynarodowego (brak ustawodawcy) 20 W stosunkach międzynarodowych nie ma ustawodawcy na wzór ustawodawcy wewnątrzpaństwowego. Nie istnieje żaden ponadpaństwowy organ międzynaro- dowy powołany do tworzenia prawa wiążącego dla państw. W szczególności orga- nem takim nie jest Organizacja Narodów Zjednoczonych. Prawo międzynarodowe jest tworzone przez same państwa, które są jego podmio- tami. Podstawą obowiązywania normy prawa międzynarodowego w stosunku do określonego państwa musi być jego zgoda, obojętne, czy wyraźna czy dorozumia- na, i obojętne, w jakiej wyrażona formie. Można powiedzieć więc, że tworzenie prawa międzynarodowego jest niesformalizowane i zdecentralizowane. Pań- stwa tworzą prawo międzynarodowe, zawierając umowy lub stosując określoną praktykę, która przekształca się w prawo zwyczajowe. Warszawa 1996; Stosunki międzynarodowe. Geneza, struktura, funkcjonowanie. Podręcznik akademic- ki, red. E. Haliżak i R. Kuźniar, Warszawa 1994; Międzynarodowe stosunki polityczne, red. Z. Pietraś, Lublin 2006; R. Jackson, G. Sørensen, Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych. Teorie i kie- runki badawcze, Kraków 2006; J. Kukułka, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warsza- wa 2003; Stosunki międzynarodowe w XXI wieku. Księga jubileuszowa z okazji 30-lecia Instytutu Sto- sunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, red. E. Haliżak, R. Kuźniar, G. Michałowska, S. Parzymies, J. Symonides, R. Zięba, Warszawa 2006; Państwo w teorii i praktyce stosunków między- narodowych, red. M. Sułek, J. Symonides, Warszawa 2009; Polityka zagraniczna: decyzje, procedury, instytucje, red. J. Piątek, R. Podgórzyńska, Toruń 2009. www.LexisNexis.pl
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: