Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00194 003549 20992152 na godz. na dobę w sumie
Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki od prawa do polityki - ebook/pdf
Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki od prawa do polityki - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 376
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-233-8426-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Z pewnością na szczególne podkreślenie zasługuje umiejętność łączenia analizy ustrojowej (konstytucyjnej) z ujęciem politologicznym. Dużą zaletą pracy jest udowodnienie, że dzisiaj nie da się poważnie mówić o trzeciej władzy jedynie w kategoriach rozważań stricte prawniczych, ponieważ władza ta jest równie „polityczna' jak dwie pozostałe, co ze zrozumiałych przyczyn generuje potrzebę jej politologicznej analizy. Stąd na pełną aprobatę zasługuje konstatacja Autora, że Sąd Najwyższy USA nie jest już dzisiaj instytucją odsuniętą czy apolityczną. Wprost przeciwnie, angażuje się on bardzo silnie w polityczne procesy do tego stopnia, że jest relewantnym graczem politycznym (...). Co więcej, ranga Sądu Najwyższego USA, rezonansowość jego decyzji i ich, co do zasady, niepodważalność sprawiają, że obecnie to właśnie Sąd Najwyższy jawi się jako najważniejsza, również politycznie, instytucja w amerykańskim ustroju, a ogólna pozycja Sądu Najwyższego w odniesieniu do wszystkich pozostałych władz to właściwie pozycja wyznaczana regułą equal but supreme.

Z recenzji wydawniczej dr. hab. Jarosława Szymanka

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

1 łamanie.indd 1 1 łamanie.indd 1 2012-02-16 12:15:07 2012-02-16 12:15:07 1 łamanie.indd 2 1 łamanie.indd 2 2012-02-16 12:15:07 2012-02-16 12:15:07 1 łamanie.indd 3 1 łamanie.indd 3 2012-02-16 12:15:07 2012-02-16 12:15:07 Spis treści Wprowadzenie ............................................................................................................... Rozdział I. Prawotwórcza rola amerykańskiej władzy sądowniczej ............................. 1. Podstawowe założenia angielskiego common law ............................................... 2. Geneza amerykańskiego common law ................................................................. 3. Władza sądownicza podczas konwencji konstytucyjnej ...................................... 4. Struktura i kompetencje sądownictwa federalnego ............................................. 5. Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki ............................................... 6. Ustanowienie sądowej kontroli konstytucyjności prawa ..................................... 7. Wyrok sądowy jako źródło prawa ........................................................................ 7 23 23 28 35 40 45 53 62 Rozdział II. Prawne i polityczne ograniczenia prawotwórczej roli Sądu Najwyższego . 1. (Samo)ograniczenia Sądu Najwyższego w procesie tworzenia prawa ................ 2. „Znoszenie” precedensów Sądu Najwyższego przez Kongres ............................ 3. Nierespektowanie orzecznictwa Sądu Najwyższego przez inne segmenty władzy .................................................................................................................. 106 4. Unieważnianie własnych precedensów przez Sąd Najwyższy ............................ 118 5. Judicial review w praktyce................................................................................... 125 71 71 87 Rozdział III. Prawne i polityczne aspekty mianowania sędziów Sądu Najwyższego ... 135 1. Kwestie formalne związane z procesem mianowania sędziów Sądu Najwyższego ........................................................................................................ 135 2. Rola prezydentów w praktyce: nominacje o zabarwieniu politycznym .............. 142 3. Rola Senatu w praktyce: upolitycznienie procesu zatwierdzania sędziów .......... 174 4. Rola innych podmiotów w procesie mianowania sędziów Sądu Najwyższego .. 188 5. Polityczna nieodpowiedzialność sędziów – rzeczywistość czy fi kcja? ............... 197 Rozdział IV. Wpływ prawa i polityki na proces podejmowania decyzji przez Sąd Najwyższy ................................................................................................................ 215 1. Sposoby interpretacji konstytucji przez sędziów Sądu Najwyższego ................. 215 2. Judicial activism v. judicial restraint ................................................................... 234 3. Formy zewnętrznego wpływu na działalność Sądu Najwyższego ...................... 246 4. Aktywność rządu amerykańskiego przed Sądem Najwyższym ........................... 255 5. Lobbing grup interesu przed Sądem Najwyższym .............................................. 271 1 łamanie.indd 5 1 łamanie.indd 5 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 6 Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki Rozdział V. Ewolucja Sądu Najwyższego w amerykańskim systemie władzy ............. 289 1. Przełomowe momenty w historii Sądu Najwyższego .......................................... 289 2. Sąd Najwyższy Anno Domini 2011 ..................................................................... 322 3. Sąd Najwyższy – reprezentant mniejszości czy adwokat rządu? ........................ 334 Podsumowanie. Supremacja prawa czy polityki? .......................................................... 341 Bibliografi a .................................................................................................................... 351 Wykaz orzeczeń sądowych ............................................................................................ 368 Wykaz tabel .................................................................................................................... 371 Wykaz rycin ................................................................................................................... 371 1 łamanie.indd 6 1 łamanie.indd 6 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 Wprowadzenie Nie sposób wręcz powiedzieć, jakie miejsce zajmują po- lityczne czynności w życiu obywatela Stanów Zjedno- czonych. Najważniejszą sprawą, i rzekłbyś, największą przyjemnością, jaką zna Amerykanin, jest mieszanie się do rządzenia oraz dyskutowanie na ten temat. (...) Ame- rykaninowi odebralibyśmy połowę życia, gdybyśmy go zmusili do zajmowania się wyłącznie własnymi sprawa- mi. Czułby wtedy, że wypełnia go wielka pustka, i byłby niewiarygodnie nieszczęśliwy1. OGÓLNE ROZWAŻANIA Współczesne społeczeństwa demokratyczne są zależne od instytucji legitymujących się zdolnością do tworzenia oraz interpretacji prawa, ponieważ to one określają moż- liwy obszar postępowania obywateli w wymiarze społecznym, gospodarczym i po- litycznym. W państwach demokratycznych, w których jedną z podstawowych zasad konstytucyjnych jest zasada rządów prawa, zakłada się, że ostatecznym odniesieniem społecznym są nie tylko instytucje tworzące prawo, ale również te, które mają zdol- ność do jego ostatecznej interpretacji. Oczywiście, każdy system prawno-polityczny ewoluuje, stąd zmieniające się okoliczności społeczno-gospodarcze mogą przenieść środek cieżkości z jednej zasady prawnej na drugą czy z danej instytucji władzy na inną. Zawsze jednak pozostaje ktoś, kto pełni funkcję dominującą w procesie wyzna- czania obywatelom, w jaki sposób mają postępować poprzez określanie wiążących granic prawnych. Bardzo często granice te powstają w wyniku działań o charakterze politycznym, co prowadzi do uproszczonego wniosku, że wiele przepisów prawnych jest skutkiem złożonych procesów politycznych inicjowanych przez instytucje wła- dzy publicznej. Społeczeństwo amerykańskie jest od ponad dwustu lat przywiązane do zasady rządów prawa, choć jej charakter, potwierdzany w konstytucji, działaniach legislacyj- nych oraz w orzecznictwie sądów pozostawiał historycznie wiele do życzenia. Idee demokracji oraz rządów prawa zdefi niowane przez pryzmat poglądów ojców założy- 1 A. de Tocqueville, O demokracji w Ameryce, tłum. B. Janicka, M. Król, Fundacja Aletheia, War- szawa 2005, s. 218. 1 łamanie.indd 7 1 łamanie.indd 7 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 8 Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki cieli (Founding Fathers) i wzbogacone myślą oświeceniową Johna Locke’a i Mon- teskiusza zostały inkorporowane do konstytucji federalnej przyjętej w 1787 roku na konwencji w Filadelfi i. Ich ograniczony charakter wynikający z ówczesnych realiów społeczno-politycznych usankcjonował na długie lata status quo, w ramach którego prawo było „odpowiednio” tworzone i interpretowane. Nie zmieniło tego nawet pa- tetyczne hasło otwierające preambułę do konstytucji: „My, Obywatele Stanów Zjed- noczonych”, a zasada równości wobec prawa oraz zasada (w pełni) powszechnych wyborów musiały długo czekać na wpisanie ich do kanonów amerykańskiego kon- stytucjonalizmu. Z biegiem czasu jednak, w miarę zmieniających się okoliczności społecznych, politycznych i gospodarczych, ewoluowały oczekiwania Amerykanów co do charakteru zasad demokracji i rządów prawa. Ewolucja ta dotknęła również instytucje władzy publicznej, prowadząc do przekształcenia wielu niemożliwych wcześniej do zastosowania idei w wiążące reguły prawne. Ten proces zmian zmuszał społeczeństwo amerykańskie do akceptacji nowego porządku prawnego i do podpo- rządkowania się instytucjom państwowym, których działalność nabierała w tym wy- miarze charakteru ostatecznego. Z czasem, gdy rosła świadomość społeczna, proces tworzenia i interpretacji prawa stawał się coraz częściej przedmiotem ogólnonarodo- wej debaty, w której podzielone politycznie społeczeństwo starało się znaleźć dla sie- bie jak najlepsze rozwiązania. W ukształtowanym systemie dwupartyjnym tego typu procesy najczęściej skutkowały wyborem jednego z dwóch możliwych kierunków interpretacyjnych – liberalnego lub konserwatywnego – co potęgowało ich politycz- ny charakter. W ten sposób działania prawne stawały się działaniami politycznymi. Powyższe ogólne rozważania mogą stanowić tło funkcjonowania wielu amery- kańskich instytucji prawnych, których działalność pośrednio lub bezpośrednio pod- lega kontroli politycznej. Specyfi ka amerykańskiego systemu prawno-politycznego powoduje, że wiele urzędów i instytucji, które wykonują działania o charakterze prawnym, jest w jakiś sposób powiązanych z działalnością polityczną. Jako przykład tego typu zjawiska można wskazać funkcjonowanie Prokuratora Generalnego, który od 1870 roku jest szefem Departamentu Sprawiedliwości podlegającego politycz- nie prezydentowi2. Wiele kontrowersji było również związanych z funkcjonowaniem urzędu oskarżyciela specjalnego (special prosecutor, independent counsel) w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku, ponieważ skupiał w sobie zarów- no kompetencje prawne, jak i polityczne3. Jeszcze bardziej wyraźne nachodzenie na siebie polityki i prawa jest widoczne w funkcjonowaniu urzędu doradcy prawne- go rządu (Solicitor General), który pełni funkcję pośrednika między administracją 2 Por. N.V. Baker, Confl icting Loyalities: Law and Politics in the Attorney General’s Offi ce 1789– –1990, University Press of Kansas, Kansas 1992; P. Laidler, Urząd Prokuratora Generalnego Stanów Zjednoczonych: Konfl ikt kompetencji, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004; J.H. Powell, The Constitution and the Attorneys General, Carolina Academic Press, Durham 1999. 3 Por. C.W. Clayton, Government Lawyers, University of Kansas Press, Kansas 1995; M. Grzy- bowski, Federalny aparat wykonawczy w Stanach Zjednoczonych Ameryki, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1992; K.J. Harriger, Independent Justice: Special Prosecutor in American Po- litics, University Press of Kansas, Kansas 2000; D. Brickman, Ch. Johnson, Independent Counsel: The Law and Investigations, CQ Press, Waszyngton D.C. 2001; R.N. Roberts, Ethics in the U.S. Government: Encyclopedia of Investigations, Scandals, Reforms and Legislation, Greenwood Press, Westport 2001. 1 łamanie.indd 8 1 łamanie.indd 8 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 Wprowadzenie 9 prezydencką a Sądem Najwyższym, reprezentując Stany Zjednoczone w postępowa- niach przed najwyższą instancją sądowniczą4. Natomiast jeśli chodzi o urzędy sę- dziowskie, to ciekawostką może być fakt, że na początku państwowości amerykań- skiej większość stanów zdecydowała się na konstrukcję władzy sądowniczej w taki sposób, że sędziowie pochodzili z wyborów powszechnych, a nie z mianowania, musieli zatem prowadzić polityczne kampanie wyborcze5. Z drugiej strony statystyki wyraźnie wskazują, że spośród urzędników publicznych zajmujących wysokie sta- nowiska polityczne w rządach federalnym i stanowym wielu, jeśli nie większość, ma wykształcenie prawnicze6. Niektórzy badacze zauważają, że rozdział polityki i pra- wa, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, nie jest do końca możliwy. Herbert Jacob sugeruje, że „nie można rozpatrywać kwestii związanych z prawem amerykańskim bez rozumienia jego korzeni w amerykańskiej polityce”7. Ten wpływ polityki na pro- cesy prawne jest wymagany z tego powodu, że zapewnia odpowiedzialność urzęd- ników prawnych i prowadzi do realizacji celów społecznych za pomocą wymiaru sprawiedliwości8. Alexis de Tocqueville podkreślał, że „ rządy demokracji sprzyjają politycznej potędze prawników” oraz że „prawnicy tworzą wyższą klasę politycz- ną” w Stanach Zjednoczonych9, natomiast Richard Wells twierdził, że „interakcja między zawodem prawniczym a polityką jest praktycznie dogmatem amerykańskiej ideologii politycznej”10. W tym kontekście analiza funkcjonowania instytucji, która w zamierzeniu jej twórców miała pełnić funkcję czysto prawną, a w wyniku różno- rodnych czynników ewoluowała w historii w instytucję o charakterze politycznym, wydaje się dla badacza interesującym wyzwaniem. Kilkuletnie badania autora nad specyfi ką amerykańskiego systemu prawno-politycznego utwierdziły go w przeko- 4 Por. R.M. Salokar, The Solicitor General. The Politics of Law, Temple University Press, Filadelfi a 1992; R.L. Pacelle, jr., Between Law and Politics. The Solicitor General and the Structuring of Race, Gender, and Reproductive Rights Litigation, College Station, Texas A M University Press, Teksas 2003; L. Caplan, The Tenth Justice: The Solicitor General and the Rule of Law, Vintage Books, Nowy Jork 1988. W polskiej literaturze przedmiotu funkcjonuje m.in. tłumaczenie tej instytucji zaproponowane przez Wacława Szyszkowskiego, „radca prawny rządu”. Por. W. Szyszkowski, Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych. Studium prawa konstytucyjnego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1969, s. 60. Wydaje się, że specyfi ka działań urzędnika, a także brak formalnego zawodu radcy prawnego w Stanach Zjednoczonych skłania do przyjęcia wersji „doradca prawny rządu”. 5 K.L. Hall, W.M. Wiecek, P. Finkelman (red.), American Legal History: Cases and Materials, Oxford University Press, Nowy Jork 1996, s. 326. 6 Spora liczba prawników jest zatrudniona na różnych szczeblach rządowych. Niektórzy pracują dla stanowych prokuratorów generalnych, prokuratorów i obrońców z urzędu. Na szczeblu federalnym wielu z nich jest zatrudnionych w Departamencie Sprawiedliwości i innych agencjach. Prawnicy rządowi przygotowują programy, projekty ustaw, procedury wdrażania przepisów prawa w życie i argumentują sprawy przed sądami w imieniu Stanów Zjednoczonych. Na podstawie statystyk Biura Statystyk Pracow- niczych Departamentu Pracy Stanów Zjednoczonych w 2008 roku prawie 16 wszystkich prawników w Stanach Zjednoczonych było zatrudnionych na stanowiskach rządowych. Por. Bureau of Labor Sta- tistics, Department of Labor, Occupational Outlook Handbook 2010–2011 Edition, ftp://ftp.bls.gov/pub/ special.requests/ep/ind-occ.matrix/occ_pdf/occ_23-1011.pdf (30.06.2011). 7 H. Jacob, Law and Politics in the United States, Little Brown, Boston 1986, s. 1. 8 Ibidem. 9 A. de Tocqueville, O demokracji…, s. 217, 219. 10 R.S. Wells, The Legal Profession and Politics, „Midwest Journal of Political Science” 1964, vol. 8, issue 2, s. 166. 1 łamanie.indd 9 1 łamanie.indd 9 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 10 Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki naniu, że jeśli gdzieś istnieje wyraźny konfl ikt prawa i polityki, to na pewno w Sądzie Najwyższym Stanów Zjednoczonych (United States Supreme Court). Na wstępie przychodzą na myśl podstawowe, ale bardzo istotne pytania: Skąd współcześnie obywatel Stanów Zjednoczonych czerpie wiedzę na temat prawnie usankcjonowanych granic postępowania w społeczeństwie? W jaki sposób zostają potwierdzone społecznie pożądane zasady konstytucyjne, stanowiące gwarancję po- szanowania przez władzę państwową wolności obywatelskich? Kto wyznacza ramy prawne związane z najważniejszymi kwestiami gospodarczymi i politycznymi dla funkcjonowania państwa? Z jednej strony odpowiedź nasuwa się sama – instytu- cje władzy publicznej, którym nadano kompetencje o charakterze prawotwórczym. Patrząc z perspektywy historycznej, na szczeblu federalnym jest to przede wszyst- kim Kongres Stanów Zjednoczonych, główny ustawodawca wyznaczony w artykule I konstytucji z 1787 roku, a na szczeblu stanowym są to ciała ustawodawcze, których geneza sięga jeszcze czasów kolonialnych. Z drugiej strony jednak trudno nie zauwa- żyć wyjątkowości amerykańskiego systemu prawnego, wywodzącego się jeszcze ze średniowiecznego angielskiego common law, która przejawia się w nadaniu kompe- tencji prawotwórczych władzy sądowniczej. W ten sposób amerykańscy sędziowie, zarówno na szczeblu federalnym, jak i stanowym, mają możliwość wydawania roz- strzygnięć, które uzyskują charakter norm prawnych. Ten „dualizm prawotwórczy” utrudnia jednoznaczną odpowiedź na pytanie o to, która z instytucji jest wiodąca w procesie określania granic postępowania obywateli w codziennym życiu publicz- nym i prywatnym. Skoro Kongres jest predestynowany do tworzenia prawa, które na drodze procesu legislacyjnego musi uzyskać aprobatę prezydenta, to na czym ma polegać rola władzy sądowniczej, której głównym obszarem działalności jest roz- strzyganie sporów bazujących na tym prawie? Czy amerykańskie sądy są w stanie wpływać na proces legislacyjny, lub choćby jego skutki, poprzez interpretację w od- powiedni sposób przepisów prawnych prowadzącą do usankcjonowania nowych za- sad i reguł postępowania instytucji władzy publicznej oraz członków społeczeństwa? Pobieżna analiza amerykańskiego systemu prawno-politycznego skłania do re- fl eksji, że w XXI wieku wpływ władzy sądowniczej, a szczególnie Sądu Najwyż- szego Stanów Zjednoczonych, na proces tworzenia prawa jest nie tylko widoczny, ale w wielu sferach życia publicznego wręcz dominujący. To sędziowie Sądu Naj- wyższego odpowiadają współcześnie za określenie teoretycznego i praktycznego znaczenia konkretnych unormowań amerykańskiej ustawy zasadniczej, objaśnianie charakteru poszczególnych norm prawnych konstruowanych na szczeblu federalnym i stanowym, wskazywanie właściwych i niewłaściwych kierunków działania egzeku- tywy i legislatywy, determinowanie zachowań społecznych w sferze życia publicz- nego i prywatnego, ochronę podstawowych wartości społecznych oraz praw i wol- ności jednostek, strzeżenie interesu państwa amerykańskiego w kwestiach polityki zagranicznej i wewnętrznej. Bez konkretnych decyzji Sądu Najwyższego podjętych w ostatnich kilkudziesięciu latach nie byłoby w Stanach Zjednoczonych dyskusji na temat granicy prawa do prywatności, prawa do noszenia broni i statusu kary śmierci, konstytucyjnej ochrony wolności słowa i wolności religijnej czy rozszerzania lub ograniczania kompetencji władzy federalnej kosztem władz stanowych i na odwrót. 1 łamanie.indd 10 1 łamanie.indd 10 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 Wprowadzenie 11 Zarówno różnorodność, jak i waga spraw rozstrzyganych przez Sąd Najwyższy jest ogromna. Przykładowo w latach pięćdziesiątych XX wieku sędziowie znieśli segre- gację rasową w szkołach publicznych, w 1963 roku potwierdzili prawo do obrońcy z urzędu w każdej sprawie karnej, rok później wprowadzili zasadę, że okręgi wy- borcze do obu izb legislatur stanowych powinny być wyznaczane na podstawie re- prezentacji społecznej, w myśl zasady „jeden człowiek, jeden głos”, w 1973 roku zezwolili na aborcję w I trymestrze ciąży, rok później zmusili prezydenta Stanów Zjednoczonych do uznania wyższości toczącego się postępowania karnego nad chro- niącym głowę państwa przywilejem egzekutywy, w latach osiemdziesiątych zakazali jakiejkolwiek formy modlitwy w szkołach, w 1997 roku zabronili przeprowadzania eutanazji, w 2000 roku zdecydowali, kto będzie 43. prezydentem Stanów Zjedno- czonych, trzy lata później przychylili się do programów akcji afi rmatywnej na uczel- niach, a w 2008 roku potwierdzili indywidualne prawo obywateli amerykańskich do noszenia broni na mocy interpretacji II poprawki do konstytucji11. Sędziowie decy- dują o fi nansowaniu kampanii wyborczych, o relacjach między osobami tej samej płci, charakterze fl agi amerykańskiej, dopuszczalności ingerencji Kongresu w handel między stanami, granicach wolności prasy czy treści praw odczytywanych osobom aresztowanym przez policję, czyli jednym słowem o wielu kwestiach konstytucyj- nych, fundamentalnych dla funkcjonowania państwa amerykańskiego. Kluczem do zrozumienia tak ważnej roli Sądu Najwyższego w życiu publicz- nym jest analiza kompetencji do badania zgodności z konstytucją aktów prawnych wydawanych przez inne władze, tzw. judicial review12, ofi cjalnie implementowanej do amerykańskiego systemu prawa w wyniku decyzji Sądu z 1803 roku13. Na jej mocy amerykańscy sędziowie mogą interpretować konstytucję w procesie ustalania zgodności z nią aktów prawnych niższego rzędu, co w praktyce najczęściej oznacza federalne i stanowe ustawodawstwo. Należy jednak zauważyć, że zdolność do in- terpretacji konstytucji jest niejako wypadkową działań prawotwórczych, które Sąd teoretycznie dzierżył od początku swego istnienia. Fakty są takie, że ze skromnej instytucji, której ojcowie założyciele poświęcili niewiele czasu podczas konwencji konstytucyjnej i niewiele miejsca w samej ustawie zasadniczej i która w założeniu miała być „trzecią” władzą, Sąd Najwyższy ewoluował, stając się jednym z najważ- niejszych elementów amerykańskiego systemu politycznego, wpływając współ- cześnie na niemal każdą sferę życia obywateli. Biorąc pod uwagę powyższą hipo- 11 Odpowiednio w sprawach: Brown v. Board of Education of Topeka 347 U.S. 483 (1954), Gideon v. Wainwright 372 U.S. 335 (1963), Reynolds v. Sims 377 U.S. 533 (1964), Roe v. Wade 410 U.S. 113 (1973), United States v. Nixon 418 U.S. 683 (1974), Wallace v. Jaffree 472 U.S. 38 (1985), Washington v. Glucksberg 521 U.S. 702 (1997), Bush v. Gore 531 U.S. 98 (2000), Grutter v. Bollinger 539 U.S. 306 (2003), District of Columbia v. Heller 554 U.S. 570 (2008). 12 W polskiej literaturze przedmiotu pojęcie judicial review jest najczęściej tłumaczone jako „kon- trola sądowa” (W. Szyszkowski), „rewizja sądowa” (R. Małajny), „zdekoncentrowana kontrola konstytu- cyjności ustaw” (P. Mikuli), „sądowa kontrola konstytucyjności prawa” (A. Ludwikowska) czy po prostu „kontrola konstytucyjności” (L. Garlicki). Wszystkie te pojęcia odpowiadają charakterowi analizowanej instytucji, choć w niniejszym opracowaniu autor będzie wymiennie korzystał z jej oryginalnego nazew- nictwa oraz pełnej lub skróconej wersji jej polskiej defi nicji. 13 Marbury v. Madison 5 U.S. 137 (1803). 1 łamanie.indd 11 1 łamanie.indd 11 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 12 Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki tezę, warto zastanowić się, na czym polega fenomen Sądu Najwyższego i jego roli w procesie tworzenia prawa, która to rola – w przekonaniu autora – zaprowadziła go w samo centrum działań politycznych. Już na początku rozważań należy podkreślić dwie istotne kwestie, które powinny stanowić tło dalszej analizy, a od których poniekąd zależy specyfi czna pozycja Sądu Najwyższego w amerykańskim systemie władzy – trójpodział oraz dwupodział wła- dzy. Trójpodział dotyczy płaszczyzny władzy centralnej, która w myśl teorii Monte- skiusza i zgodnie z założeniami ojców założycieli została rozdzielona na trzy odrębne części, realizujące wyznaczone im funkcje, tj. funkcję ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Z tej perspektywy umiejscowienie Sądu Najwyższego na czele amery- kańskiej judykatywy, jako równorzędnego (w teorii) partnera Kongresu i prezydenta, od początku implikowało „wyjątkowość” pozycji najwyższej instancji sądowniczej w państwie. Tymczasem dwupodział, wynikający ze złożoności ustroju terytorial- nego Stanów Zjednoczonych, na władzę federalną i władze stanowe spowodował konieczność spełniania przez Sąd roli instytucji rozstrzygającej ewentualne konfl ikty między wspomnianymi władzami, co zostało wzmocnione w chwili ustanowienia sądowej kontroli konstytucyjności prawa. Bez względu jednak na wagę powyższych kwestii należy je traktować jako punkt wyjścia, ale nie jedyne odniesienie w badaniu zjawiska upolitycznienia Sądu Najwyższego, które to zjawisko, zdaniem autora, mia- ło swoje źródło przede wszystkim w powierzeniu sędziom systemu common law roli prawotwórczej, wzbogaconej kompetencją judicial review. Celem niniejszej pracy jest zatem ukazanie znaczenia prawotwórczej roli Sądu Najwyższego w Stanach Zjednoczonych poprzez analizę teoretycznych i praktycz- nych możliwości tworzenia precedensów wiążących amerykańskie sądy, władzę fe- deralną, władze stanowe i wszystkich obywateli. W literaturze często można dostrzec rywalizujące z sobą poglądy dotyczące rzeczywistego charakteru orzecznictwa Sądu Najwyższego, które zdaniem jednych ma charakter ostateczny, a według innych może być ograniczane przez bezpośrednie lub pośrednie działania członków Kon- gresu czy prezydentów. Do tych działań najczęściej zalicza się unieważnianie prece- densów Sądu przez władzę ustawodawczą czy nierespektowanie orzeczeń trybunału przez władzę wykonawczą14. Należy zatem zbadać teoretyczną pozycję precedensów tworzonych przez najwyższą instancję sądowniczą w Stanach Zjednoczonych w hie- rarchii źródeł prawa amerykańskiego oraz przeanalizować faktyczne relacje między decyzjami podejmowanymi przez sędziów a reakcjami Kongresu i prezydenta w pro- cesie ich respektowania czy implementacji. Badanie takie może doprowadzić do istotnych wniosków na temat wpływu Sądu Najwyższego na proces tworzenia pra- wa, ale także na procesy polityczne, w teorii przynależne innym segmentom władzy. Z drugiej strony warto dokonać analizy wpływu działań organów ściśle poli- tycznych na funkcjonowanie Sądu Najwyższego, co wymaga szczegółowych badań procesu mianowania sędziów, zarówno z perspektywy czynników, jakie wpływają 14 Zwolennicy teorii o ostatecznym charakterze precedensów Sądu Najwyższego to m.in. Alexan- der M. Bickel, Jesse Choper, Ronald Dworkin, Louis Lusky, Kenneth Starr czy Christopher Wolfe. Do przeciwników tej tezy należą m.in. Howard Ball, Neal Devins, Christopher C. Faille, Mathew J. Franck, Robert A. Levy czy Keith E. Whittington. 1 łamanie.indd 12 1 łamanie.indd 12 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 Wprowadzenie 13 na prezydenta i członków Kongresu przy wyborze i zatwierdzaniu „odpowiednich” kandydatów, jak i pod kątem skutków konkretnych nominacji sędziowskich w histo- rii. Wpływy prawa i polityki mogą być ponadto widoczne w procesie rozstrzygania sporów przez sędziów Sądu Najwyższego, którzy podejmując decyzję, powinni się kierować przede wszystkim literą prawa, a dopiero później swoimi preferencjami ideologicznymi. Takie założenie wymaga teoretycznej i praktycznej analizy procesu interpretacji prawa przez sędziów w konkretnych sprawach oraz zbadania aktywno- ści i skuteczności aktorów politycznych występujących przez Sądem jako jedna ze stron sporu lub tzw. strona trzecia (procedura amicus curiae15). Wnioski płynące z powyższej analizy mogą doprowadzić do ukazania skali zja- wiska nachodzenia na siebie prawa i polityki w działalności instytucji, która w za- mierzeniu miała pełnić funkcję ściśle prawną i (przez to) ograniczoną politycznie. W historii Stanów Zjednoczonych można dostrzec kilka istotnych momentów, które stały się kamieniem milowym w procesie ewolucji Sądu Najwyższego z instytucji prawnej w instytucję polityczną. W tym celu należy dokonać dogłębnej analizy czyn- ników zewnętrznych i wewnętrznych, jakie doprowadziły do zaburzenia pierwotnej struktury systemu kontroli i równowagi zaproponowanego jako podstawowa zasada konstytucyjna nowo powstałego państwa. Najważniejszą w tym wymiarze kwestią wydaje się poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, czy prawotwórcza rola sędziów Sądu Najwyższego pozwala na uniknięcie ich uczestnictwa w procesach politycz- nych i czy jest to współcześnie konieczne. STAN BADAŃ Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych skupia w ostatnich kilku dekadach uwa- gę wielu badaczy, zarówno reprezentujących nauki prawne, jak i nauki o polityce. W znaczącej większości przypadków mamy tu do czynienia z literaturą w języku angielskim tworzoną przede wszystkim przez amerykańskich naukowców zajmu- jących się badaniem pozycji Sądu w amerykańskim systemie władzy lub analizu- jących szczegółowe kwestie związane z funkcjonowaniem najwyższego trybunału sądowego w systemie prawa amerykańskiego. Prace te w dużej mierze zajmują się wyciąganiem wniosków płynących z orzecznictwa Sądu Najwyższego lub konstru- owaniem teoretycznych zasad, jakie oddziałują na sędziów w ich codziennej pracy. Niektórzy autorzy zastanawiają się nad charakterem zasady precedensów w codzien- nym orzecznictwie Sądu Najwyższego, inni rozkładają na czynniki pierwsze proces mianowania sędziów federalnych, jeszcze inni próbują dociec, jakie są przyczyny podejmowania przez Sąd konkretnych decyzji w historii. 15 Tzw. przyjaciel sądu, procedura umożliwiająca stronie trzeciej (niebędącej bezpośrednio stroną sporu) wystąpienie do Sądu Najwyższego z dokumentem prawnym, który wskazuje możliwe i pożądane przez tę stronę sposoby rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. Szerzej na ten temat patrz rozdział IV. 1 łamanie.indd 13 1 łamanie.indd 13 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 14 Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki Głębsza analiza literatury anglojęzycznej poświęconej Sądowi Najwyższemu Sta- nów Zjednoczonych prowadzi do wniosku, że niektóre zagadnienia związane z jego funkcjonowaniem są bardziej atrakcyjne niż inne. I tak wiele prac powstało na temat roli prezydentów i senatorów w procesie mianowania sędziów Sądu Najwyższego, historycznych i współczesnych relacji między trzema pionami władzy federalnej czy też konkretnych orzeczeń Sądu uznawanych za przełomowe lub kontrowersyjne. Spośród setek ciekawych opracowań niektóre odegrały niebagatelną rolę w procesie kształtowania opinii publicznej na temat znaczenia sędziów federalnych w amery- kańskim systemie władzy, stanowiąc również istotne źródło niniejszej analizy. Do historii przeszły rozważania teoretyczne na temat pozycji Sądu w amerykańskim systemie władzy autorstwa Roberta Dahla (Decision-Making in a Democracy: The Supreme Court as a National Policy-Maker, „Journal of Public Law” 1957, vol. 6, s. 279–295), Alexandra M. Bickela (The Least Dangerous Branch: The Supreme Court at the Bar of Politics, Bobbs-Merrill, Indianapolis 1962), Martina Shapiro (Law and Politics in the Supreme Court, New Approaches to Political Jurisprudence, Collier-MacMillan, Nowy Jork 1964), Ronalda Dworkina (The Forum of Principle, „New York University Law Review” 1981, vol. 89, s. 469–518 oraz Law’s Empire, Harvard University Press, Cambridge 1985), Christophera Wolfe’a (The Rise of Mod- ern Judicial Review: From Constitutional Interpretation to Judge-Made Law, Basic Books, Nowy Jork 1986) czy praca pod redakcją Ronalda Kahna (The Supreme Court and American Political Development, University Press of Kansas, Lawrence 2006). Duże znaczenie miały opracowania ukazujące praktyczny charakter funkcjonowania Sądu, a wśród nich książki Roberta Scigliano (The Supreme Court and Presidency, Free Press, Nowy Jork 1971), Henry’ego J. Abrahama (Judicial Process. An Intro- ductory Analysis of the Courts of the United States, England and France, Oxford University Press, Nowy Jork 1980), Richarda Hoddera-Williamsa (The Politics of the U.S. Supreme Court, Allen Unwin, Londyn 1980), Arthura S. Millera (Poli- tics, Democracy and the Supreme Court: Essays on the Frontier of Constitutional Theory, Greenwood Press, Westport 1985), Carolyn Goldinger (The Supreme Court at Work, Congressional Quarterly, Waszyngton D.C. 1990), Roberta J. MacKeevera (The U.S. Supreme Court: A Political and Legal Analysis, Manchester University Press, Manchester 1997), Charlesa Frieda (Saying What the Law Is: The Constitu- tion in the Supreme Court, Harvard University Press, Nowy Jork 2004), Jeffreya Segala, Harolda J. Spaetha i Sary Benesh (The Supreme Court in American Legal System, Cambridge University Press, Nowy Jork 2005), Neala Devinsa i Keitha Whittingtona (Congress and the Constitution, Duke University Press, Durham 2005), Michaela J. Gerhardta (The Power of Precedent, Oxford University Press, Nowy Jork 2008), a także Lawrence’a Bauma (The Supreme Court, CQ Press, Waszyngton D.C. 2009). Niektórzy autorzy skupiali się na pewnych elementach funkcjonowania Sądu Najwyższego, czego wynikiem były między innymi opracowania dotyczące procesu mianowania sędziów i procesu podejmowania przez nich decyzji, w tym najważniejsze: Laurence’a Tribe’a (God Save This Honorable Court: How Choice of Supreme Court Justices Shapes Our History, Random House, Nowy Jork 1985), Marka Silversteina (Judicious Choices: The New Politics of Supreme Court Confi r- 1 łamanie.indd 14 1 łamanie.indd 14 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 Wprowadzenie 15 mations, Norton, Nowy Jork 1994), George’a Watsona i Johna Stookeya (Shaping America: The Politics of Supreme Court Appointments, Harpers Collins College Pub- lications, Nowy Jork 1995), Cornella W. Claytona (Supreme Court Decision-Mak- ing. New Institutionalist Approaches, University of Chicago Press, Chicago 1999), Henry’ego J. Abrahama (Justices, Presidents, Senators, Revised: The History of U.S. Supreme Court Appointments from Washington to Bush II, Rowman Littlefi eld Publishers, Lanham 2007), Christine Nemacheck (Strategic Selection: Presiden- tial Nomination of Supreme Court Justices from Herbert Hoover through George W. Bush, University of Virginia Press, Charlottesville 2008) czy Paula M. Collinsa (Friends of the Supreme Court: Interest Groups and Judicial Decision Making, Ox- ford University Press, Nowy Jork 2008). Ważną rolę w analizowaniu funkcjonowania Sądu Najwyższego Stanów Zjedno- czonych odegrali również wybitni praktycy prawa oraz sędziowie, którzy stworzyli dzieła mające niebagatelny wpływ na poznanie rzeczywistego charakteru tej niezwy- kle interesującej instytucji. Warto wśród nich wymienić: Olivera Wendella Holmesa (The Common Law, Little Brown Co., Boston 1881), Benjamina N. Cardozo (The Nature of the Judicial Process, Yale University Press, New Haven 1921), Roberta H. Jacksona (Supreme Court in American System of Government, Harvard Univer- sity Press, Cambridge 1955), Warrena E. Burgera (It Is so Ordered: A Constitution Unfolds, Willam Morrow Co., Nowy Jork 1985) czy Williama H. Rehnquista (The Supreme Court, Vintage Books, Nowy Jork 2002)16. Literatura anglojęzyczna na temat Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych dominuje ilościowo w niniejszej pracy, ale znaczący wpływ jakościowy na anali- zy dokonywane przez autora mają również polskie opracowania naukowe poświę- cone bezpośrednio lub pośrednio amerykańskiej władzy sądowniczej. Są to przede wszystkim dzieła autorstwa Wacława Szyszkowskiego (Sąd Najwyższy Stanów Zjed- noczonych. Studium prawa konstytucyjnego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1969), Leszka Garlickiego (Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ame- ryki: konstytucja, polityka, prawa obywatelskie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1982), Ryszarda M. Małajnego (Doktryna podziału władzy „Ojców Kon- stytucji” USA, Katowice 1985 oraz trzytomowe dzieło Pozycja ustrojowa Kongresu USA, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, wyd. w latach 1991, 1992 i 1995), Andrzeja Pułły (System konstytucyjny Stanów Zjednoczonych, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1997), Anny M. Ludwikowskiej (System prawa Stanów Zjedno- czonych, Dom Organizatora, Toruń 1999), Andrzeja Bryka (The Origins of Constitu- tional Government: Higher Law and the Sources of Judicial Review, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1999), Grzegorza Górskiego (Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych do 1930 roku, Wydawnictwo Naukowe KUL, Lublin 2006), Romana Tokarczyka (Prawo amerykańskie, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2007), Piotra Mikuli (Zdekoncentrowana sądowa kontrola konstytucyjności pra- 16 Tak naprawdę większość z obecnych członków Sądu Najwyższego stało się autorami artyku- łów czy monografi i na temat funkcjonowania instytucji, której są częścią. Jednak wymienieni sędziowie zaznaczyli się w historii w sposób szczególny, tworząc dzieła, które odegrały ważną rolę w literaturze przedmiotu. 1 łamanie.indd 15 1 łamanie.indd 15 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 16 Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki wa. Stany Zjednoczone i państwa europejskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiel- lońskiego, Kraków 2007) Tadeusza J. Zielińskiego (Państwo wobec religii w szkole publicznej według orzecznictwa Sądu Najwyższego USA, Wydawnictwo Adam Mar- szałek, Toruń 2008) oraz Anny M. Ludwikowskiej i Retta R. Ludwikowskiego (Sądy w Stanach Zjednoczonych: struktura i jurysdykcja, Dom Organizatora, Toruń 2008). KWESTIE METODOLOGICZNE Warto podkreślić, że mimo ogromnej wartości naukowej polsko- i anglojęzycznych opracowań żadne z nich nie prezentuje problemu badawczego w taki sposób, w jaki stara się ująć go autor niniejszej książki. Większość monografi i czy artykułów nauko- wych przyjmuje chronologię jako klucz do prowadzenia badań i skupia się w dużej mierze na konkretnym obszarze tematycznym. Pojawiają się co prawda prace ukazu- jące polityczny charakter Sądu Najwyższego w amerykańskim systemie władzy, co stanowi jeden z celów niniejszego opracowania, ale najczęściej skupiają się albo na kwestiach teoretycznych, albo na praktyce orzecznictwa sędziowskiego. Tymczasem autor proponuje podejście badawcze w trochę szerszym kontekście, to znaczy oprócz klasycznej analizy podstawowych teorii dotyczących działalności Sądu Najwyższe- go oraz zwykłego podążania za konkretnymi decyzjami sędziów w poszukiwaniu ich skutków prawnych i politycznych zostaje zastosowana analiza instytucjonalna ukazująca najwyższy trybunał sądowy Stanów Zjednoczonych z perspektywy funk- cjonowania innych segmentów władzy, przede wszystkim prezydenta i Kongresu. Ponadto badanie orzecznictwa Sądu, stanowiące istotny element pracy, polega nie tylko na wydobyciu podstawowych założeń prawnych decyzji i odniesieniu ich do konkretnego kontekstu politycznego, ale na szczegółowej analizie treści opinii sę- dziów (często kilku opinii w jednej sprawie) w celu odkrycia możliwych czynników wpływających na proces podejmowania decyzji przez Sąd oraz dotarcia do pośred- nich skutków tych decyzji. Odmienny charakter pracy wynika jednak przede wszyst- kim z próby ukazania roli prawotwórczej Sądu Najwyższego jako głównej przyczyny nachodzenia na siebie czynników prawnych i politycznych w jego działalności. Na polskim rynku wydawniczym nie ma jednej pracy poświęconej podobnemu ujęciu tematu, natomiast w literaturze anglojęzycznej podobne analizy nie stanowią głów- nego przedmiotu badań, a jedynie tło innych, bardziej szczegółowych analiz. Niniejsza praca nie jest kolejną książką na temat instytucji judicial review, mimo że kwestie badania przez Sąd Najwyższy zgodności działań innych segmentów wła- dzy z konstytucją są niejednokrotnie poruszone w tle przeprowadzanych analiz. Nie jest to klasyczne opracowanie dotyczące teorii interpretacji konstytucji przez sędziów federalnych, choć elementy takich teorii stanowią ważny punkt odniesienia w prowadzonych badaniach. I wreszcie rozprawa ta, w zamierzeniu autora, ma nie być zwykłym opisem działalności instytucji, od momentu jej powstania aż po dzień dzisiejszy, ale próbą ukazania jej ewolucji, przez pryzmat zmian instytucjonalnych 1 łamanie.indd 16 1 łamanie.indd 16 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 Wprowadzenie 17 przejawiających się w rosnącym wpływie politycznym ze strony najważniejszych instytucji amerykańskiego życia publicznego. Podtytuł Od prawa do polityki może zatem z jednej strony stanowić określenie rzeczywistych granic działalności Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych, z drugiej zaś – i przede wszystkim – ma uka- zywać proces przemiany charakteru instytucji prawnej w instytucję o coraz większym znaczeniu politycznym. W rezultacie pełna analiza powinna dotyczyć nie tylko ba- dania najważniejszych decyzji Sądu (zarówno historycznych, jak i współczesnych), ale również okoliczności społecznych i politycznych, których te decyzje dotyczyły. Znaczna część badań prowadzonych w celu przygotowania niniejszego opraco- wania została dokonana osobiście przez autora, który w procesie studiowania orzecz- nictwa Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych przeanalizował kilka tysięcy opinii sędziowskich, kilkaset dokumentów amicus curiae, a także niezliczoną ilość dokumentów prawnych, wypowiedzi sędziów, ich współpracowników, opinii prezy- dentów i członków Kongresu, jak również opracowań związanych z szeroko pojętą tematyką pracy oraz stron internetowych organizacji wpływających bezpośrednio lub pośrednio na funkcjonowanie Sądu. Głównym źródłem, z którego autor korzy- stał w celu analizy orzecznictwa Sądu Najwyższego, były internetowe bazy danych Westlaw, Findlaw, Thomas, Lexis czy Oyez, a także ofi cjalna strona Sądu17, na któ- rych zamieszczone zostały dokumenty prawne w ich oryginalnej, pełnej treści. Ocena wpływu polityki i prawa na działalność sędziów została sporządzona z uwzględnie- niem czynników zewnętrznych (działalność prawotwórcza Kongresu, implementacja orzeczeń Sądu przez władzę wykonawczą szczebla federalnego i stanowego, udział egzekutywy i legislatywy w procesie mianowania sędziów oraz zaangażowanie in- stytucji politycznych w proces podejmowania decyzji przez sędziów) oraz wewnętrz- nych (przyczyny podejmowania konkretnych decyzji przez sędziów, ich stosunek do doktryny stare decisis, analiza ideologii poszczególnych sędziów, samoograniczanie prawotwórczej roli przez Sąd Najwyższy). Jeżeli badania, na których autor się opiera w poszczególnych fragmentach pracy, nie zostały wykonane przez niego samego, najczęściej wynikało to z braku możliwości ich przeprowadzenia (brak dostępu do źródeł archiwalnych) lub z możliwości skorzystania z profesjonalnych opracowań instytucji do tego przeznaczonych, takich jak Pew Global Research Center, Instytut Gallupa, Brennan Center for Justice czy American Bar Association. Należy podkreślić, że niniejsza książka jest rezultatem kilkuletnich badań nad strukturą, charakterem i pozycją Sądu Najwyższego w amerykańskim systemie wła- dzy, co zaowocowało kilkudziesięcioma opracowaniami w formie monografi i, ko- mentarzy do zbiorów dokumentów źródłowych, artykułów naukowych i referatów konferencyjnych, jakie autor popełnił w latach 2004–2011. Niektóre z tych opracowań stanowią początek badań dotyczących kwestii, które zostają szczegółowo przeanali- zowane w poszczególnych rozdziałach niniejszej książki. Część badań była możliwa dzięki dwukrotnej kilkutygodniowej kwerendzie bibliotecznej dokonanej w JFK-In- stitut für Nordamerikastudien Freie Universität w Berlinie, a także dzięki dostępowi 17 Dane dostępne za pośrednictwem stron internetowych: www.westlaw.com, www.fi ndlaw.com, www.thomas.loc.gov, www.lexis.com, www.oyez.org oraz www.supremecourt.gov (30.06.2011). 1 łamanie.indd 17 1 łamanie.indd 17 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 18 Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki do licznych amerykańskich baz danych za pośrednictwem Uniwersytetu Jagielloń- skiego oraz Konsulatu Generalnego Stanów Zjednoczonych w Krakowie. Nie bez znaczenia były także badania wykonane w 2001 roku w Catholic Univer-sity of Ame- rica School of Law w Waszyngtonie, które autor mógł przeprowadzić dzięki stypen- dium SYLFF (The Ryoichi Sasakawa Young Leaders Fellowship Fund) The Tokyo Foundation. Niektóre rezultaty badań zostały przedstawione na międzynarodowych konferencjach naukowych (m.in. w Rothermere American Institute w Oksfordzie, Heidelberg Center for American Studies, Universitá degli Studi di Firenze czy Clin- ton Institute for American Studies Uniwersytetu Dublińskiego), dzięki czemu zostały skonfrontowane z wieloma specjalistami z zakresu nauk politycznych oraz amery- kańskiego prawa konstytucyjnego. UKŁAD PRACY Książka Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki. Od prawa do polityki składa się z pięciu rozdziałów. W pierwszym rozdziale, zatytułowanym Prawotwórcza rola amerykańskiej władzy sądowniczej, autor dokonuje analizy podstawowych zasad funkcjonowania angielskiego systemu prawa common law, a więc przede wszyst- kim zasady precedensów opartej na doktrynie stare decisis oraz prawotwórczej roli sędziów. Rozwój common law na terenie kolonii angielskich w Ameryce Północnej nie osłabił znaczenia podstawowych założeń angielskiego systemu prawnego, który w dużej mierze został recypowany przez późniejsze państwo amerykańskie. Ważnym elementem rozdziału pierwszego jest zatem analiza przebiegu konwencji konstytu- cyjnej, jaka odbyła się w 1787 roku w Filadelfi i, szczególnie pod kątem dyskusji ojców założycieli na temat przyszłego charakteru i konstrukcji federalnej władzy sądowniczej. Ukazanie ostatecznych decyzji w tym zakresie pozwoli bowiem na za- prezentowanie struktury sądownictwa federalnego z Sądem Najwyższym na czele i jego pozycji w stosunku do innych pionów władzy, tj. egzekutywy i legislatywy. Jak się okazuje, pierwsze lata państwowości amerykańskiej przyniosły istotną zmia- nę co do charakteru kompetencji Sądu Najwyższego, który w 1803 roku nadał sobie uprawnienie do kontroli konstytucyjności prawa, co staje się przedmiotem analizy autora w rozdziale pierwszym. Analiza ta ma za zadanie jedynie uzupełnienie wie- dzy w zakresie prawotwórczej roli Sądu, ponieważ najważniejszą częścią tego roz- działu jest ukazanie rzeczywistej pozycji wyroków sądowych jako norm prawnych z perspektywy hierarchii źródeł prawa. Określenie formalnej pozycji precedensów Sądu Najwyższego wśród źródeł prawa stanowionego może stać się jednym z fun- damentów późniejszej analizy wpływów politycznych na prawotwórczą działalność tej instytucji. Rozdział drugi, Prawne i polityczne ograniczenia prawotwórczej roli Sądu Naj- wyższego, składa się z dwóch głównych części: tej, w której zbadane zostają te ogra- niczenia działalności Sądu Najwyższego, które sędziowie nałożyli na siebie sami 1 łamanie.indd 18 1 łamanie.indd 18 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 Wprowadzenie 19 w procesie orzekania, oraz tej, w której zostają przeanalizowane ograniczenia funk- cjonowania Sądu przez konkretne zachowania Kongresu oraz prezydenta. Pierwsza część dotyczy takich form ograniczeń jak niemożność rozpoznania sprawy na dro- dze sądowej ze względu na brak legitymacji procesowej (standing), brak istnienia stron o przeciwstawnych interesach (mootness) czy brak dojrzałości prawnej spra- wy (ripeness), a także ograniczeń nakładanych przez sędziów w procesie interpre- tacji konstytucji, jak doktryna kwestii politycznych (political question) czy reguły Ashwander. Druga część rozdziału drugiego będzie poświęcona działalności Kon- gresu i prezydenta, mającej na celu zmianę prawa tworzonego przez Sąd Najwyższy lub nierespektowanie reguł określonych w konkretnych orzeczeniach sędziowskich. Analiza będzie miała charakter teoretyczny i praktyczny, ponieważ jej celem jest udowodnienie rzeczywistej pozycji precedensów Sądu Najwyższego w stosunku do funkcjonowania innych segmentów władzy. Należy zadać istotne pytanie: która z in- stytucji ma największy i ostateczny wpływ na określanie reguł prawnych wiążących obywateli amerykańskich? W rozdziale trzecim, zatytułowanym Prawne i polityczne aspekty procesu miano- wania sędziów Sądu Najwyższego, autor zajmie się szczegółową analizą historii no- minacji sędziowskich na najwyższe urzędy sądowe w państwie, ale wyznacznikiem badań nie będzie klasyczna dla wielu opracowań chronologia, lecz poszukiwanie powtarzalnych wzorów, za pomocą których można określić główne przyczyny wy- boru konkretnych kandydatów przez prezydentów oraz ich zatwierdzania (lub braku zatwierdzania) przez członków Senatu. Poszukiwanie to ma doprowadzić do osta- tecznego wniosku dotyczącego skali wpływu prawa i polityki na wybór członków amerykańskiego Sądu Najwyższego. Ze względu na niezliczoną ilość monografi i i artykułów poświęconych procesowi nominacji sędziów analiza nie ograniczy się jedynie do ukazania roli egzekutywy i legislatywy w zapełnianiu wakatów sędziow- skich, ale skupi się również na udziale innych podmiotów w tym procesie, takich jak organizacje publiczne i grupy interesu. Jednym z celów niniejszego rozdziału jest również odpowiedź na pytanie o charakter politycznej nieodpowiedzialności sę- dziów, który to argument często jest podnoszony przez badaczy sprzeciwiających się uznaniu polityki za najważniejszy czynnik decydujący o wyborze konkretnego kandydata przez prezydenta i Senat. Jeżeli bowiem zakłada się, że proces mianowa- nia sędziów jest upolityczniony, to należy sprawdzić, czy ci, którzy dokonali wyboru kandydata na sędziego w konkretnym politycznym celu, odnieśli pożądany skutek. Wpływ prawa i polityki na proces podejmowania decyzji przez Sąd Najwyższy to tytuł kolejnego, czwartego rozdziału. Aby podstawowe założenie pracy mogło być udowodnione, nie wystarczy skupić się na wpływie polityki na proces wyboru członków Sądu Najwyższego, ale trzeba przeanalizować czynniki, jakie oddziałują na sędziów w rozstrzyganiu sporów. Tłem analizy będą najpowszechniejsze teorie interpretacji konstytucji przez sędziów i modele teoretyczne dotyczące ich proce- su decyzyjnego, z podejściem legalistycznym (legal approach) oraz pozaprawnym (extralegal approach) na czele, wśród których można zaobserwować różne czynni- ki wpływające na proces podejmowania decyzji przez sędziów Sądu Najwyższego, takie jak tekst, struktura i charakter konstytucji, albo czynniki ideologiczne i racjo- 1 łamanie.indd 19 1 łamanie.indd 19 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 20 Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki nalne kierujące sędziami18. Rozważania te będą przyczynkiem do analizy na temat dwóch wiodących nurtów sędziowskich związanych z aktywnością interpretacji konstytucji: nurtu zwiększonej aktywności (judicial activism) oraz nurtu powścią- gliwości (judicial restraint). Właściwe badania będą jednak dotyczyć praktycznego wpływu rządu amerykańskiego na konkretne decyzje podejmowane przez sędziów. Zostanie przybliżony urząd doradcy prawnego rządu i jego bezpośredni wpływ na działalność Sądu Najwyższego. Urzędnik ten, nazywany często dziesiątym sędzią Sądu Najwyższego19, ma bezpośredni kontakt z sędziami, argumentując wszystkie sprawy w imieniu Stanów Zjednoczonych, zarówno jeśli państwo amerykańskie jest stroną sporu, jak i jeśli nią nie jest. Ta druga okoliczność następuje w przypadku wy- stąpienia w roli „przyjaciela sądu” (amicus curiae), kiedy to doradca prawny w imie- niu rządu przedstawia argumenty za którąś ze stron sporu, ze względu na ważny interes państwa w osiągnięciu konkretnego rozstrzygnięcia. Autor dokona zatem ana- lizy licznych dokumentów amicus curiae, wpływających do Sądu w imieniu Stanów Zjednoczonych oraz grup interesu i organizacji publicznych, w celu zbadania, na ile ich argumenty, często o charakterze politycznym, wpływają na proces podejmowania decyzji przez sędziów. Ostatni rozdział, Ewolucja Sądu Najwyższego w amerykańskim systemie władzy, jest z jednej strony podsumowaniem wniosków wynikających z badań przeprowa- dzonych we wcześniejszych rozdziałach, ale z drugiej strony ma on ukazać proces ewolucji pozycji Sądu Najwyższego w amerykańskim systemie kontroli i równowa- gi. W historii Sądu Najwyższego można bowiem dostrzec kilka istotnych przeło- mowych momentów, które wpłynęły na rozwój tej instytucji i jej większy wpływ na relacje społeczne, gospodarcze i polityczne w państwie. Celem autora jest określe- nie, jakie to były momenty i czy ich nastąpienie było wynikiem działalności samych sędziów, czy może skutkiem działań czynników zewnętrznych, takich jak przemia- ny społeczne lub zwiększone wpływy instytucji politycznych. Dodatkowo, poprzez określenie współczesnej pozycji Sądu Najwyższego w amerykańskim systemie wła- dzy, autor ma nadzieję na wyznaczenie możliwych kierunków przemian tej instytucji w przyszłości. Odpowiedź na to i inne pytania wynikające z analizy sprowadza się do ostatecznego ustalenia, czy prawotwórcza rola sędziów Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych pozwala na uniknięcie ich uczestnictwa w procesach politycznych. 18 Szerzej na ten temat por. J.A. Segal, H.J. Spaeth, S.C. Benesh, The Supreme Court in Ameri- can Legal System, Cambridge University Press, Nowy Jork 2005, s. 19–40; Ch. Wolfe, How to Read the Constitution: Originalism, Constitutional Interpretation and Judicial Power, Rowman Littlefi eld Publishers, Lanham 1996. Największe znaczenie dla analizy będą miały popularne obecnie teoretyczne modele podejmowania decyzji przez sędziów, jak model ideologiczny (attitudinal), oparty na rozsądku (reasonable), czy modele sięgające do zamiaru ojców założycieli (oryginalizm, tekstualizm). 19 Określenie to pojawia się m.in. w opracowaniu Lincolna Caplana The Tenth Justice... 1 łamanie.indd 20 1 łamanie.indd 20 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08 Wprowadzenie * 21 W tym miejscu chciałbym złożyć gorące podziękowania mojemu wieloletniemu mentorowi i nauczycielowi, Prof. dr. hab. Andrzejowi Mani, bez którego meryto- rycznej pomocy oraz wielu uwag formalnych ukończenie niniejszej książki byłoby niemożliwe. Dziękuje również wszystkim współpracownikom z Instytutu Ameryka- nistyki i Studiów Polonijnych UJ, a także z Katedry Konstytucjonalizmu i Ustrojów Państwowych Instytutu Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych UJ kie- rowanej przez Prof. dr. hab. Andrzeja Ziębę, za cenne wskazówki i wsparcie, któ- rego doświadczam od wielu lat. Wyrazy wdzięczności należą się także wszystkim osobom, które bezpośrednio lub pośrednio wpłynęły na proces przygotowywania pracy, służąc pomocą formalną lub merytoryczną. Wśród nich należy wyróżnić Prof. George’a Garveya z Catholic University of America School of Law w Waszyngto- nie, Prof. dr Margit Mayer z JFK-Institut für Nordamerikastudien Freie Universität w Berlinie oraz dr. Wilfrieda Mausbacha i dr. Mischę Honecka z Heidelberg Center for American Studies. Last but not least dziękuję moim najbliższym, którzy musieli znosić wyrzeczenia związane z moimi licznymi podróżami w świat prawa i polityki otaczający Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki. Kraków, czerwiec 2011 Paweł Laidler 1 łamanie.indd 21 1 łamanie.indd 21 2012-02-16 12:15:08 2012-02-16 12:15:08
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych Ameryki od prawa do polityki
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: