Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00066 010071 20261738 na godz. na dobę w sumie
Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych - ebook/pdf
Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 234
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-903-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Dyskusja dotycząca problemu startu zawodowego osób z niepełnosprawnością  jest tematem istotnym dla prawidłowego funkcjonowania społeczeństwa i jakości życia poszczególnych jego uczestników.

„W myśl obecnie obowiązującej polityki społecznej osoby z niepełnosprawnością nie tylko mogą, ale są wręcz zachęcane do uczestnictwa w społeczeństwie obywatelskim. Wciąż jednak struktury samorządowe nie są wystarczająco przygotowane do wspierania tego typu inicjatyw” – pisze we wstępie autorka opracowania, wskazując równocześnie na sposoby i modele naprawcze tego wycinka społecznej rzeczywistości.

Autorka rozważa poszczególne elementy składające się jakość życia i udział i ich wpływ na funkcjonowanie osób z niepełnosprawnością. Głównym z nich jest edukacja, czyli „jeden, z pierwszych obszarów, w których może dojść do zniesienia barier różnicujących pozycję osoby w grupie, a tym samym dać wszystkim równe szanse dostępu”. Publikacja jest próba dopełnienia twierdzenia o niezwykle istotnej wadze prawidłowego diagnozowania rezultatów działań edukacyjnych podejmowanych wobec osób z niepełnosprawnością.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011 Recenzent: prof. zw. dr hab. Amadeusz Krause Redakcja wydawnicza: Beata Bednarz Adiustacja: Izabela Rutkowska Opracowanie typografi czne: Anna Bugaj-Janczarska Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska ISBN 978-83-7587-903-2 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2011 B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści Wstęp  ........................................................................................................   9 Rozdział 1 Uwarunkowania sytuacji zawodowej osób niepełnosprawnych społeczeństwie i gospodarce wolnego rynku .................................... �� 1.1. Praca w perspektywie zmian społecznych i cywilizacyjnych  ................   �� 1.2. Istota niepełnosprawności – implikacje dla zatrudnienia i pracy zawodowej  ................................................................................   �� Rozdział 2 Niepełnosprawni na rynku pracy – idee i konfrontacja z rzeczywistością  ....................................................................................   �� 2.1. Niepełnosprawny w sytuacji pracy – nadzieje, możliwości i oczekiwania  .......................................................................................   �� 2.2. Sytuacja społeczno-zawodowa osób niepełnosprawnych – współczesna perspektywa  .....................................................................   �� 2.3. Praca z perspektywy niepełnosprawnego pracownika  ..........................   �� 2.4. Praca niepełnosprawnych – perspektywa pracodawcy   .........................   �� Rozdział 3 Rehabilitacja jako podstawa nabywania kompetencji zawodowych  ....................................................................   �� 3.1. Rehabilitacja w ujęciu normalizacyjnym  ..............................................   �� 3.2. Rehabilitacja społeczna osób niepełnosprawnych – działania rzeczywiste i deklarowane  .....................................................   �� 3.3. Rehabilitacja zawodowa osób niepełnosprawnych – deklarowane i rzeczywiste ramy wsparcia  ............................................   �� B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 6 Spis treści Rozdział 4 Edukacja niepełnosprawnych w perspektywie możliwości podjęcia pracy  ....................................................................   �� 4.1. Kształcenie zawodowe na poziomie szkoły średniej i zasadniczej szkoły zawodowej w Polsce i w wybranych krajach Unii Europejskiej  .................................................................................   �� 4.2. Niepełnosprawność a wyższe wykształcenie  ........................................  ��� Rozdział 5 Założenia metodologiczne badań własnych nad edukacyjnymi uwarunkowaniami startu i aktywności zawodowej młodych osób niepełnosprawnych  ......................................................................  ��� 5.1. Uzasadnienie podjęcia problemu badawczego  .....................................  ��� 5.2. Co, dlaczego i jak było badane  ............................................................  ��� 5.3. Pytania problemowe  ............................................................................  ��� 5.4. Metody, techniki i narzędzia badawcze  ...............................................  ��� 5.5. Charakterystyka badanej grupy i zasady doboru próby  ........................  ��� Rozdział 6 Edukacyjne uwarunkowania startu i aktywizacji zawodowej młodych osób z niepełnosprawnością i pełnosprawnych kończących edukację na etapie szkoły zawodowej. Relacja z badań własnych  ......................................................................  ��� 6.1. Poziom podstawowych kompetencji osób niepełnosprawnych i pełnosprawnych kończących kształcenie w szkołach zawodowych. Relacja z badań własnych  ....................................................................  ��� 6.1.1. Analiza wariancji dla wyników testu kompetencyjnego w grupach osób niepełnosprawnych i pełnosprawnych  ..............  ��� 6.1.2. Korelacje zmiennych w teście kompetencji kluczowych w grupie osób z niepełnosprawnością i pełnosprawnych kończących kształcenie na etapie średniej i zasadniczej szkoły zawodowej  ...  ��� 6.2. Poziom motywacji do uczenia się i lęku szkolnego osób niepełnosprawnych i pełnosprawnych kończących kształcenie w średnich i zasadniczych szkołach zawodowych. Relacja z badań własnych  ....................................................................  ��� 6.2.1. Analiza wariancji w teście „Ja i moja szkoła” dla podskal motywacja do nauki szkolnej i lęk szkolny  ..............  ��� B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści 7 6.2.2. Korelacje zmiennych w teście „Ja i moja szkoła” dla podskal motywacja do nauki szkolnej i lęk szkolny oraz kompetencji kluczowych w grupie osób z niepełnosprawnością i pełnosprawnych kończących kształcenie na etapie średniej i zasadniczej szkoły zawodowej .......................................................................  ��� 6.3. Poziom samooceny osób niepełnosprawnych i pełnosprawnych kończących kształcenie w średnich i zasadniczych szkołach zawodowych. Relacja z badań własnych  ..............................................  ��� 6.3.1. Analiza wariancji dla skali samooceny  .......................................  ��� Rozdział 7 Praca w perspektywie oczekiwań, potrzeb i kompetencji badanych  .........................................................................  ��� 7.1. Wizja pracy młodych osób niepełnosprawnych 7.2. Wizja przyszłej pracy w zainteresowaniach i planach życiowych i pełnosprawnychkończących kształcenie na etapie średniej i zasadniczej szkoły zawodowej. Potrzeby i oczekiwania. Relacja z badań własnych  ....................................................................  ��� 7.1.1. Analiza wariancji dla wyników dotyczących potrzeb zawodowych  ..................................................................  ��� młodych osób niepełnosprawnych i pełnosprawnych kończących kształcenie na etapie średniej i zawodowej szkoły zawodowej. Relacja z badań własnych  ............................  ��� w planach życiowych  ..................................................................  ��� Zakończenie. Próba odpowiedzi na najważniejsze pytania  ............  ��� Bibliogra a  ...............................................................................................  ��� Netografi a   ...........................................................................................  ��� 7.2.1. Analiza wariancji dla zainteresowań zawodowych B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wstęp Jak wskazuje współczesna literatura�, obecnie istnieje ponad 100 defi - nicji jakości życia. Jakość życia można defi niować między innymi na podstawie obiektywnych wskaźników warunków życia. Do najczęściej wymienianych zali- cza się: sytuację ekonomiczną, status zawodowy, częstość uczestnictwa w życiu kulturalnym oraz aktywność w tej sferze życia. Jakość życia można również defi - niować przez pryzmat subiektywnego poczucia dobrostanu i zadowolenia z róż- nych obszarów życia: zawodowego, społecznego i prywatnego�. W defi nicjach przyjętych przez ICF� (International Classifi cation of Functioning) jakość życia można też postrzegać w kontekście partycypacji i stopnia zaangażowania człowie- ka w różne obszary życia dotyczących relacji interpersonalnych, udziału w spo- łeczności lokalnej, w edukacji, zatrudnieniu i kulturze oraz dbałości o zdrowie. Można uznać, że istotnym kryterium defi niowania jakości życia jest aktywność w obszarze życia społecznego – uczestniczenie w nim i jego współtworzenie. Humanistyczna koncepcja społeczeństwa obywatelskiego wskazuje na ko- nieczność pełnego w nim uczestnictwa opartego na zasadach partycypacji, inkluzji i niedyskryminacji. W koncepcji humanistycznej równość łączy się z różnorodnością. W myśl obecnie obowiązującej polityki społecznej osoby z niepełnospraw- nością nie tylko mogą, ale są wręcz zachęcane do uczestnictwa w społeczeń- stwie obywatelskim. Wciąż jednak struktury samorządowe nie są wystarczają- co przygotowane do wspierania tych inicjatyw. Zbigniew Woźniak�, opisując współczesną politykę społeczną, wskazuje na regułę 4 „d”, czyli: demokrację, � D. Wiszejko-Wierzbicka, Niewykorzystana sfera. Partycypacja społeczna i obywatelska osób z ograniczoną sprawnością, Scholar, Warszawa 2010, s. 20; J. Czapiński, Psychologia pozytyw- na. Nauka o szczęściu, zdrowiu, sile, cnotach człowieka, PWN, Warszawa 2005; Z. Woźniak, Niepełnosprawność i niepełnosprawni w polityce społecznej (seria Osoby niepełnosprawne, t. 4), Wyd. WSPS „Academica”, Europejski Fundusz Społeczny, Warszawa 2008. � S. Kowalik, Psychospołeczne podstawy rehabilitacji osób niepełnosprawnych, Wyd. Śląsk, Kato- wice 1999. � Za: D. Wiszejko-Wierzbicka, Niewykorzystana sfera..., dz. cyt., s. 20. � Z. Woźniak, Niepełnosprawność i niepełnosprawni..., dz. cyt. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 10 Wstęp decentralizację, deinstytucjonalizację i demopolizację. W odniesieniu do osób z niepełnosprawnością demokracja powinna być rozumiana jako dążenie do włą- czania ich w życie społeczności lokalnej, ale równocześnie w proces konsultacji społecznych zgodnie z zasadą: nic o na bez nas. Decentralizacja ma umożliwić przesunięcie procesu decyzyjnego z poziomu centralnego na lokalny z uwzględ- nieniem zasady subsydiarności (oddanie w ręce ludzi tego, co mogą zrobić sami). Deinstytucjonalizacja to proces, którego celem jest ograniczenie znaczenia agend państwowych i przekazania zadań dotąd przez nie wypełnianych organizacjom i zrzeszeniom lokalnym. Demonopolizacja natomiast ma przejawiać się we włą- czaniu możliwie najszerszych rzesz społeczeństwa do zarządzania i rozwiązywa- nia problemów społecznych. Partycypacja społeczna osób z niepełnosprawnością we wszystkich tych inicjatywach często jest ograniczana przez działania instytu- cjonalne powszechnie odczytywane jako pozytywne w stosunku do osób z ogra- niczeniem sprawności, np. w przypadku systemu rent i zapomóg, który stanowi swoistą pułapkę socjalną. Z jednej strony jest to forma wsparcia i wyrównywania szans, z drugiej jednak może być przeszkodą w drodze do osiągnięcia nieza- leżności i sprzyjać kształtowaniu się postawy bierności, szczególnie zawodowej. Ponadto ma znaczenie dla wizerunku osoby z niepełnosprawnością, kreując ją jako niesamodzielną. Na zagrożenia związane z funkcjonowaniem człowieka niepełnosprawnego we współczesnym społeczeństwie wskazywał również Amadeusz Krause, pod- kreślając konieczność systematycznego monitorowania ich sytuacji w celu wdra- żania efektywnego systemu wsparcia�. Aktywność społeczna silnie związana jest ze statusem społecznym i mate- rialnym człowieka. Sprzyja jej też wysoki status zawodowy i fi nansowy, aktyw- ność społeczną blokuje natomiast niskie wykształcenie, trudna sytuacja życiowa przejawiająca się na przykład bezrobociem, trwałym złym stanem zdrowia czy brakiem własnych dochodów. Oczywiście osoby z niepełnosprawnością są za- tem w trudniejszej sytuacji, dążąc do zaangażowania się w działania społeczne. Uczestnictwo w życiu społecznym stanowi wyznacznik pozycji człowieka w spo- łeczeństwie, stąd tak istotne jest, by dążyć do pełnej partycypacji we wszelkich jego przejawach. Bycie osobą niepełnosprawną nie przekreśla szans w tym za- kresie. Podstawą są jednak warunki, w których taka aktywność będzie mogła zaistnieć. Ich tworzenie rozpoczyna się już na etapie edukacji. Od dwóch dekad w Polsce uczniowie z niepełnosprawnością mogą realizo- wać kształcenie w każdym typie placówki edukacyjnej: specjalnej, ogólnodostęp- nej i integracyjnej. Niemniej jednak w przypadku zaburzeń globalnych, jakimi są dysfunkcja słuchu, wzroku czy intelektualna, zwłaszcza znacznego stopnia, w szkołach ogólnodostępnych nie zostały dla uczniów stworzone warunki uwzględniające sposoby ich komunikacji czy techniczne możliwości korzystania � A. Krause, Człowiek niepełnosprawny wobec przeobrażeń społecznych, Impuls, Kraków 2004. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wstęp 11 z propozycji programowej. Nauczyciele szkół ogólnodostępnych nie znają języka migowego, nie potrafi ą posługiwać się pismem Braille’a, w związku z tym w tych placówkach najprawdopodobniej nie znajdziemy uczniów z głębszym stopniem niepełnosprawności. Potwierdzają to rezultaty prowadzonych analiz. Z danych GUS� wynika, że w szkołach podstawowych niesegregacyjnych uczy się zaledwie 23,06 uczniów niesłyszących, w gimnazjach – 15,07 , a w szkołach średnich ogólnodostępnych – 21,22 . W przypadku osób niewidomych udział uczniów w kształceniu ogólnodostępnym wynosi odpowiednio: na etapie szkoły podsta- wowej – 28,72 , gimnazjum – 29,17 , szkoły średniej – 49,03 . W grupie osób z niepełnosprawnością intelektualną umiarkowanego i znacznego stopnia 33,33 uczniów kształci się w szkołach podstawowych ogólnodostępnych, 23,35 w gimnazjach i 8,43 w średnich niesegregacyjnych. Należy zaznaczyć, że szko- łami ogólnodostępnymi są, w myśl defi nicji GUS, dla prowadzonych tu analiz szkoła ogólnodostępna bez oddziałów integracyjnych oraz szkoła ogólnodostęp- na z oddziałami integracyjnymi lub w całości integracyjna. Wskazane wartości pokazują, że stopień niepełnosprawności istotnie implikuje preferencje wyboru formy kształcenia. W sytuacji gdy stopień niepełnosprawności jest niższy niż umiarkowany i znaczny, uczeń o rozwoju zaburzonym ma zdecydowanie większe szanse na realizację obowiązku edukacji w placówkach niesegregacyjnym. 90,41 uczniów słabosłyszących kształci się na etapie szkoły podstawowej w placów- kach ogólnodostępnych, na etapie gimnazjum to 84,69 , szkoły średniej zaś – 70,48 . W grupie uczniów słabowidzących to odpowiednio: 91,03 , 82,69 i 66,35 populacji. Najmniej liczną grupą osób z lekkim stopniem niepełno- sprawności w szkołach ogólnodostępnych są uczniowie z niepełnosprawnością intelektualną. W szkołach podstawowych jest tylko 57,09 z nich, w gimna- zjum – 43,59 , w szkołach ponadgimnazjalnych zaś – 12,32 . Należy również zauważyć, że w każdej z grup, niezależnie od rodzaju zaburzenia, im wyższy etap kształcenia, tym mniejszy jest procentowy udział uczniów z niepełnosprawnością w kształceniu ogólnodostępnym. W kontekście przedstawionych danych pojawiają się pytania o: jakość kształ- cenia uczniów z niepełnosprawnością na wcześniejszych etapach edukacji jako potencjalnej przyczyny nieradzenia sobie z wymaganiami programowymi szkoły ponadgimnazjalnej; poziom wsparcia i wspomagania ucznia z zaburzonym roz- wojem w wysiłku sprostania wymaganiom ponadgimnazjalnej szkoły ogólnodo- stępnej; szanse kontynuowania edukacji na poziomie wyższym, gdy nie ma już możliwości wyboru między formą ogólnodostępną a specjalną, ponieważ istnieją wyłącznie placówki ogólnodostępne; możliwości znalezienia zatrudnienia przez osoby z niepełnosprawnością na otwartym rynku pracy oraz uczestnictwa w życiu społecznym, na równych prawach ze sprawnymi obywatelami kraju. � Oświata i wychowanie w roku 2008, Wyd. GUS, Warszawa 2008. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 12 Wstęp Edukacja jest jednym z pierwszych obszarów, w których może dojść do znie- sienia barier różnicujących pozycję osoby w grupie, a tym samym dać wszystkim równe szanse dostępu, udziału bądź przy ich ustanowieniu doprowadzić do mar- ginalizacji i wykluczenia osób i grup – najpierw edukacyjnego, a w jego konse- kwencji społecznego. Dlatego tak istotne jest diagnozowanie rezultatów działań edukacyjnych podejmowanych wobec osób z niepełnosprawnością. Prowadzonym badaniom edukacyjnym na każdym z etapów kształcenia przy- pisuje się różny cel. Diagnoza skuteczności edukacji na początku kształcenia za- zwyczaj uzasadniana jest dążeniem do wskazania prawidłowości rozwojowych, ale również tego, co należy skorygować, poprawić, w jakich obszarach wesprzeć ucznia i nauczyciela, by przeciwdziałać pogłębianiu się problemów. Badania edu- kacyjne związane z wynikami kształcenia na kolejnych etapach (można je nazwać środkowymi – klasy IV–VI szkoły podstawowej i gimnazjum), szczególnie gdy odnoszą się do wyników badań prowadzonych na uczniach młodszych, uzasad- niane są zazwyczaj dążeniem do ukazania skutków ewentualnych zaniechań, ta- kich jak ujawnienie pogłębienia się trudności w uczeniu. Badania edukacyjne na końcowym etapie obowiązkowego kształcenia pokazują, z jakim poziomem kompetencji i umiejętności wchodzą w dorosłe życie badani. W tym przypadku są to osoby z niepełnosprawnością, a badania prowadzone są w perspektywie oceny ich szans na aktywność zawodową i możliwość uczestnictwa w rynku pra- cy. Diagnozie poddane zostaną nie tylko kompetencje i umiejętności wynikające z dydaktycznych zadań edukacji, ale również to, co było kształtowane pośrednio, czyli plany życiowe młodych osób z niepełnosprawnością. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Rozdział Uwarunkowania sytuacji zawodowej osób niepełnosprawnych społeczeństwie i gospodarce wolnego rynku Zdaniem Eugenii Potulickiej, na świecie i w Polsce mamy do czynienia z odchodzeniem od państwa opiekuńczego i tworzeniem wolnego rynku spo- łecznego�. Rynek, jak zauważa autorka, jest amoralny, nie kieruje się kryteriami dobra i zła, a jedynie zasadą zysku. Wymierne i policzalne wartości rynkowe umożliwiają ucieczkę od humanistycznej oceny ich rezultatów. Zimna kalku- lacja, oparta na pieniądzu, skutecznie radzi sobie z dylematem „mieć czy być”, szczególnie w kapitalizmie, gdzie „nie mieć” oznacza „nie być”. Potulicka za- uważa jednak, że taka wizja państwa demokratycznego trąci demokratycznym analfabetyzmem. Demokrację i kapitalizm dzieli wiele. Dla demokracji istot- ny jest przede wszystkim interes społeczny, ogólny, nie zaś prywatny, charak- terystyczny dla kapitalizmu. Inna jest logika kapitalizmu, a inna demokracji�. Eugenia Potulicka podkreśla, że pojęcie „demokracja” jest bardzo wieloznacz- ne. Dokonując próby jego naszkicowania, autorka przywołuje poglądy Wilfreda Carra, który współczesną formę demokracji określa mianem demokracji rynko- wej. Koncentruje się ona na zasadzie wolności indywidualnej; jej przeciwień- stwem jest demokracja liberalna, etyczna. Może ona rozkwitać tylko w społe- czeństwie wykształconych obywateli, zdolnych do uczestnictwa w publicznym podejmowaniu decyzji�. Mit wolnego rynku przekonuje, że gospodarka rynko- wa jest konkurencyjna, racjonalna, skuteczna i sprawiedliwa. W rzeczywistości główny jej krytyk, Noach Chomsky, dowodzi, że w zdecydowanej większości została ona zdominowana przez korporacje w pełni kontrolujące swoje rynki. � E. Potulicka, Wolny rynek edukacyjny a zagrożenie dla demokracji [w:] E. Potulicka, J. Rutko- wiak (red.), Neoliberalne uwikłania edukacji, Impuls, Kraków 2010, s. 99. � Tamże, s. 100. � Tamże, s. 100–101. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 14 Rozdział 1. Uwarunkowania sytuacji zawodowej osób niepełnosprawnych... Korporacje mają charakter totalitarny, ich idea działania zaś daleka jest od de- mokratycznej. Wybór na rynku wiąże się ponadto z określonymi kosztami – dla tych, którzy nie są w stanie ich pokryć, nie ma efektywnego rynku, rynku wyboru, a zatem rynku wolnego; stąd konstatacja, że rynek istnieje tylko dla nie- których. Warto sobie również uzmysłowić, że racjonalny wybór, jako podstawa funkcjonowania na rynku, wymaga określonych kompetencji związanych z wy- borem, a te z kolei wynikają z kapitału kulturowego�. Orientacja merkantylno-handlowa, charakterystyczna dla demokracji wolno- rynkowej, nakazuje postrzeganie rzeczywistości w kategorii towaru. Towarem jest produkt gospodarczy, ale i – dotąd nieujmowane w takich kategoriach – edu- kacja oraz człowiek jako produkt określonych działań i decyzji. W demokracji wolnorynkowej ideałem człowieka jest osoba przedsiębiorcza, łatwo adaptująca się, działająca zgodnie z prawami rynku, akceptująca je, gotowa do ponoszenia ryzyka, dynamiczna, umiejętnie prezentująca własne osiągnięcia, o mentalności indywidualistycznej i umiejętności konkurowania, współzawodniczenia na rynku pracy. Jacek Kochanowicz twierdzi, że perspektywa wolnorynkowa jest poten- cjalną groźbą pojawienia się postaw egoistycznych i aspołecznych, co uwidacznia się już w preferencjach młodego pokolenia, w nastawieniu na potrzebę posiada- nia i kult pieniądza�. Zgoła odmienna jest charakterystyka jednostki w perspek- tywie demokracji etycznej. Tu człowiek jest obywatelem i jako taki uwzględnia dobro innych ludzi i całego społeczeństwa. W tym przypadku ideałem jest osoba przygotowana do autonomii i odpowiedzialności umożliwiających osiągnięcie uczenie się i zdobywanie dóbr demokracji, samookreślająca się, dokonująca wła- snych wyborów, m.in. stylu życia. Drugi człowiek nie jest tu traktowany jako konkurent, ale jako osoba samookreślająca się, autonomiczna, dokonująca wła- snych wyborów i niepozwalająca innym na decydowanie za siebie�. W tym kontekście edukacja ma do zrealizowania bardzo ważną funkcję. Z jednej strony powinna wspierać indywidualny rozwój każdego ucznia, z dru- giej – urzeczywistnianie zadań konstruowanych z myślą o wspólnym dobru grup społecznych. Edukacja ma również, szczególnie współcześnie, niezwykle istotne zadanie w procesie socjalizacji politycznej młodego pokolenia. Potulicka, przy- wołując stanowisko Tadeusza Pilcha, wskazuje, że jednym z dylematów współ- czesnej pedagogiki jest pytanie, [...] [c]zy sukces i rywalizację uznać za zasadnicze składniki współczesnego wychowania, czy też należy zachować „swój pierwotny, przyrodzony cel wspomagania człowieka, rozwoju jego uzdolnień i emocji, budowania świata � E. Potulicka, Wolny rynek edukacyjny..., dz. cyt., s. 102. � J. Kochanowicz, Homo oeconomicus, „Res Publica Nowa” 1997, nr 1–2. � E. Potulicka, Wolny rynek edukacyjny..., dz. cyt., s. 103. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Rozdział 1. Uwarunkowania sytuacji zawodowej osób niepełnosprawnych... 15 humanitarnych wartości”, w którym spotykamy drugiego człowieka nie jako rywala, lecz partnera, z którym tworzymy wspólnotę�. Pojawia się też pytanie, jaki kształt i priorytety powinna mieć współczesna i przyszła edukacja, a zatem także szkoła, by przygotować człowieka do funk- cjonowania w neoliberalnym świecie, godząc się na tyle, na ile jest to możliwe, postulaty demokracji wolnorynkowej i etycznej. Edukacja stanowi obszar funkcjonowania człowieka, w którym bardzo wyraź- nie ujawniają się wszelkie mechanizmy reprodukcji społecznej. Zdaniem Iwony Chrzanowskiej�, szkoła jako instytucja utrwala mechanizm reprodukcji, a nawet może przyczyniać się do powiększania się nierówności. Samuel Bowles i Herbert Gintis� dokonali przesunięcia akcentów w teorii reprodukcji Pierre’a Bourdieu�� z kulturowych w kierunku determinizmu ekonomicznego. Badacze próbowali wyjaśnić, jaka jest rola szkoły w reprodukowaniu społecznego podziału pracy, i zrozumieć, dlaczego społecznie akceptowane są praktyki selekcyjne w tym za- kresie. W wyniku prowadzonych analiz uznali, że struktura relacji szkolnych koresponduje ze strukturą relacji w kapitalistycznej ekonomii. Uczniowie, po- dobnie jak później pracownicy, są klasyfi kowani ze względu na różnego rodzaju kryteria, zarówno w sytuacji szkolnej, jak i zawodowej, mogące być wskaźni- kiem ich kompetencji przewidywanej przydatności do realizacji przyszłej roli zawodowej. Powodów selekcji może być nieskończenie wiele i każdy z nich da się prawdopodobnie mniej lub bardziej racjonalnie uzasadnić. Niezależnie od tego rezultatem procesu selekcji będzie naznaczanie. W sytuacji szkolnej wśród uczniów wyodrębniona zostanie grupa potencjalnych zwycięzców i przegranych. Pierwsi staną się „materiałem” na pracowników przyszłości. Jak podkreśla Ry- szard Pachociński��: Społeczeństwo przyszłości będzie potrzebować ludzi szybciej i lepiej myślących, będących w stanie krytycznie przeanalizować i ocenić lawinę faktów i równocześnie racjonalnie działać. W ciągu najbliższych 20 lat po- wstanie wiedza większa niż w całej historii ludzkości. Drugą grupą będą „ludzie zbędni”. Potulicka, przywołując poglądy Hansa- -Petera Martina i Haralda Schumana, wskazuje, że ta grupa powstaje w wizji � T. Pilch, Spory o szkołę. Pomiędzy tradycją a wymaganiami współczesności, Żak, Warszawa 1999, s. 36 [za:] E. Potulicka, J. Rutkowiak (red.), Neoliberalne uwikłania edukacji, Impuls, Kraków 2010, s. 104. � I. Chrzanowska, Zaniedbane obszary edukacji – pomiędzy pedagogiką a pedagogiką specjalną. Wybrane zagadnienia, Impuls, Kraków 2009, s. 85. � M.G. McFadden, J.C. Walker, Resistance Th eory [w:] L.J. Saha (ed.), International Encyclo- pedia of the Sociology of Education, Pergamon Title, Canberra 1997. �� A. Sawisz, System oświaty jako system przemocy symbolicznej w koncepcji Pierre’a Bourdieu, „Studia Socjologiczne” 1978, nr 2. �� R. Pachociński, Oświata i praca w erze globalizacji, Wyd. IBE, Warszawa 2006, s. 39. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 16 Rozdział 1. Uwarunkowania sytuacji zawodowej osób niepełnosprawnych... społeczeństwa formuły 20:80, co znaczy, że 80 ludności świata to ludzie zbędni z punktu widzenia utrzymania gospodarki światowej na dotychczasowym po- ziomie��. W celu utrzymania spokoju społecznego owym 80 należy zapewnić minimum konieczne do egzystencji oraz rozrywkę na najniższym poziomie, któ- ra skutecznie odwróci ich uwagę od rzeczy istotnych – zagrożenia własnej eg- zystencji w perspektywie długoterminowej. Taki model nie jest niczym nowym w historii ludzkości („chleba i igrzysk”). Zbędność jest bardziej niebezpieczna niż stan bezrobocia. Z bezrobocia w założeniu można wyjść, również w założeniu jest to stan przejściowy, a celem jest powrót do pracy. Zbędność silniej sytuuje człowieka na marginesie struktur społecznych. Zdaniem Zygmunta Baumana, jak podaje E. Potulicka, zbędność milcząco zakłada trwałość i naturalność stanu. Uznać kogoś za zbędnego, znaczy wyrzucić go dlatego, że się do niczego nie nadaje. To zaś może mieć dużo silniej- szy niż stan bezrobocia wpływ na poczucie własnej wartości i sensu życia, a także motywację do pracy nad zmianą niekorzystnej sytuacji��. O wspomnianych tu zagrożeniach pisał ćwierć wieku temu Ulrich Beck. W swojej teorii społeczeństwa ryzyka odniósł się do konsekwencji procesów glo- balizacji dla funkcjonowania jednostek. Wskazywał, że współczesna produkcja bogactwa idzie w parze ze społeczną produkcją ryzyka. Odejście od logiki po- działu bogactwa ku logice podziału ryzyka jest dwojako uwarunkowane. Do- konuje się tam, gdzie dzięki osiągniętemu już poziomowi ludzkich i technolo- gicznych mocy produkcyjnych, prawnych i społecznych regulacji i zabezpieczeń prawdziwa bieda materialna może być zmniejszona i społecznie ograniczona. W wyniku wzrostu sił wytwórczych w konsekwencji procesu modernizacji w nie- znanym dotychczas natężeniu uwolnione zostały ryzyko i potencjał samozagro- żenia��. Modernizacja, o której pisze Beck, oznacza technologiczny postęp ra- cjonalizacji, zmian w pracy i organizacji. Obejmuje również zmianę charakterów społecznych, ludzkich biografi i, stylów życia, struktur wpływu i władzy, form ucisku i uczestnictwa, ujęć rzeczywistości i norm poznania. W jej konsekwencji dokonała się kulturowa ewolucja stylów życia. Podniósł się materialny standard życia dawnej klasy robotniczej przy wciąż jednak istniejących nierównościach społecznych. Wzrosła przeciętna długość życia, a jednocześnie dzięki rozwojowi technologii o około jedną czwartą skrócił się czas aktywności zawodowej; tym samym wzrosła ilość wolnego czasu. Dłuższe życie, mniej czasu poświęconego na pracę zarobkową, więcej czasu wolnego i potencjalnie wyższe dochody rodzą niebezpieczeństwo pokusy masowej konsumpcji. Wzrost siły nabywczej obywa- teli, możliwość dostępu do towarów i usług dotąd będących poza ich zasięgiem �� E. Potulicka, Wolny rynek edukacyjny..., dz. cyt., s. 108. �� Tamże, s. 109. �� U. Beck, Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności, Scholar, Warszawa 2004, s. 27. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Rozdział 1. Uwarunkowania sytuacji zawodowej osób niepełnosprawnych... 17 pozornie zbliża ich do siebie, zmniejsza niektóre różnice. W dalszym ciągu jed- nak nie przekłada się to na zniwelowanie wszystkich nierówności. Ciągle jeszcze, zdaniem U. Becka, są miejsca, gdzie pewni ludzie mogą „wejść”, inni nie. Autor nazywa to efektem windy, gdy przy stałych relacjach nierówności nastąpił prze- łom w związku między pracą a życiem��. Podobnie jest w przypadku wykształ- cenia. Od kilku dekad (w każdym z państw w nieco innym czasie) obserwować można zmianę połączoną z potencjalnie coraz wyższym poziomem wykształ- cenia wzrastającej liczby osób. W opisywanej sytuacji Niemiec, na przykładzie których Beck analizuje skutki przemian, rewolucja edukacyjna przyczyniła się nie tylko do wzrostu liczby studentów, których ojcowie byli robotnikami, ale również zwiększenia się udziału kobiet w wyższej edukacji. Nie przełożyło się to jednak na przykład na zmianę przypisanych kobietom ról gospodyń domowych czy też nie zniosło nierówności w dziedzinie aktywności zawodowej, pozycji za- wodowej kobiet na rynku pracy, choćby w sferze zarobków. Kobiety, mimo ana- logicznych kwalifi kacji, doświadczenia zawodowego, wieku i sytuacji rodzinnej, zarabiają mniej od mężczyzn i przegrywają konkurencję o wysokie stanowiska i awans. Dla kobiet zrównanie w poziomie wykształcenia z mężczyznami stano- wi potencjalnie trudną sytuację. Z uwagi na utrzymujące się bezrobocie awans zawodowy jest wątpliwy; Beck twierdzi, iż jest on zamknięty, natomiast powrót do małżeństwa i rodziny jest trudny, z uwagi na fakt, że kobiety, dążąc do wykształcenia, same usytuowały je na dalszych miejscach w swoich życiowych planach. Nawet gdyby hipotetycz- nie wykształcone kobiety dały się wypchnąć z rynku pracy z powrotem do rodzi- ny, powstałaby sytuacja, w której podobnie jak mężczyźni musiałyby one wyrazić zgodę na skrajnie nierówne układy i obciążenia i mając ich świadomość, znosić ową oczywistą sprzeczność, która tym samym odbiłaby się na ich sferze osobistej i prywatnej. Wykształcenie zatem niczego nie gwarantuje, nierówności pozo- stały, tyle tylko, że nabrały charakteru osobistego, codziennego i wyraźniej niż kiedyś nieuprawnionego. Nie można bowiem już powiedzieć: „one nie potrafi ą”, potrafi ą, tylko mężczyźni nie chcą ich dopuścić. Pozytywny objaw udostępnienia edukacji dla kobiet zmienił świat rodziny i pracy zawodowej, z wyjątkową siłą uświadomił nierówność i dodatkowo przekształcił ją w niesprawiedliwość��. Kształcenie umożliwia, zdaniem Becka, choć w zależności od czasu trwania procesu edukacji, osiągnięcie określonego poziomu zdolności samodefi niowania się i refl eksji. W jego trakcie krystalizuje się wyobrażenie własnej przyszłości, roli, jaką będzie można pełnić po jej zakończeniu. I to jednak jest w pewnym sen- sie iluzoryczne i uwarunkowane niezależnymi od jednostki czynnikami. Kształ- cenie niezmiennie związane jest z procesami selekcji, wymaga indywidualnych orientacji dotyczących wizji kariery zawodowej. Mają one wpływ na życie czło- �� Tamże, s. 119. �� Tamże, s. 122, 124. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 18 Rozdział 1. Uwarunkowania sytuacji zawodowej osób niepełnosprawnych... wieka, nawet wtedy, gdy „kariera przez wykształcenie” staje się mniej lub bardziej złudna, edukacja zaś jest koniecznością w przeciwdziałaniu degradacji społecznej i zawodowej, tracąc swoją podstawową wartość, jaką jest dzięki niej możliwość rozwoju. 1.1. Praca w perspektywie zmian społecznych i cywilizacyjnych Współcześnie w społeczeństwach gospodarki kapitalistycznej pracę po- strzega się coraz częściej w kategoriach sukcesu życiowego. Jedną z nadrzędnych idei liberalnego państwa jest wzrost ekonomiczny. Produkt globalny, wartość dochodu narodowego oraz bardziej niż trudna do zdefi niowana kategoria szczę- śliwych obywateli stanowią kryterium postępu. W interesie liberalnego państwa, jak podkreśla Tomasz Gmerek, wcale nie leży to, aby jednostki postrzegały swój sukces życiowy w kontekście wewnętrznego rozwoju i bogatego życia osobistego czy nawet szczęścia rodzinnego. Sukces życiowy ma być kojarzony z awansem na społecznej drabinie ekonomicznej i profesjonalnej��. Rolę pracy zawodowej w życiu człowieka można analizować na podstawie różnych koncepcji teoretycznych. Wśród nich szczególnie przydatne w rozpo- znaniu zmienności sytuacji pracy i jej uwarunkowań wydają się teoria kapitału ludzkiego, koncepcja merytokracji i koncepcja kredencjalizmu. Teoria ludzkiego kapitału kluczowe pojęcie – kapitał ludzki – defi niuje jako zasób wiedzy, umiejętności, zdrowia i energii witalnej zawartych w poszcze- gólnych osobach i społeczeństwie lub narodzie jako całości��. Cechą kapitału ludzkiego jest to, że stanowi on część człowieka. Zasób kapitału nie jest wa- runkowany genetycznie, zarówno w wymiarze jednostkowym, jak i w nacji, do której osoba należy. Można go akumulować i powiększać, ale nie można kupić, jak w przypadku innych aktywów na rynku. Musi zostać wytworzony. W owym procesie wytwarzania kapitału ludzkiego istotną rolę odgrywają czas inwestują- cego w siebie, wszelkie dobra rzeczowe i usługi świadczone na jego rzecz przez instytucje. Świadczenie tych usług wymaga założenia poniesienia określonych kosztów, najczęściej przybierają one postać nakładów na kształcenie, badania na- ukowe, zdrowie, poszukiwanie pracy, zbieranie i przetwarzanie informacji oraz koszty doskonalenia zawodowego. �� T. Gmerek, Młodzież i dyplom akademicki. Społeczne konstrukcje sukcesu życiowego [w:] A. Gromkowska-Melosik, T. Gmerek, Problemy nierówności społecznej w teorii i praktyce edukacyjnej, Impuls, Kraków 2008, s. 21. �� B. Liberska, Polska w procesie globalizacji gospodarki światowej [w:] J. Lipiński, W.M. Or- łowski (red.), Wzrost gospodarczy w Polsce, perspektywa średniookresowa, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2001, s. 142. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 1.1. Praca w perspektywie zmian społecznych i cywilizacyjnych 19 Twórcą teorii ludzkiego kapitału jest Gary Stanley Becker(cid:883)(cid:891), laureat Nagrody Nobla z 1992 r., ekonomista i socjolog z Uniwersytetu w Chicago. Becker, pró- bując wyjaśnić dochodowe różnice między ludźmi, stwierdził, że nie każdy rodzaj pracy ma tę samą wartość. Umiejętności i poziom wiedzy pracownika są częścią jego kapitału. Logiczne jest więc, że pracownicy o wysokim kapitale powinni zarabiać więcej niż ci o niższym kapitale. Prace Beckera wskazują tym samym na jedną z głównych przyczyn ubóstwa, jaką jest niski poziom kapitału ludzkiego. Autor prezentuje w nich sposoby wyjścia z tej sytuacji. Dostrzega je w edukacji. Jego teoria zaleca fi nansowanie edukacji dla poszczególnych osób i grup społecz- nych, zwiększanie nakładów na oświatę per capita, gdyż wówczas możliwe będzie uniknięcie wzrostu kosztów w przyszłości (m.in. na kursy, szkolenia, uzupełnia- nie wykształcenia). Większość krajów zapewnia lub stara się zapewnić każdej osobie pewien minimalny zasób kapitału przez wprowadzenie obowiązku szkolnego. Zatem dopiero po jej ukończeniu osoba może podjąć decyzję o jej kontynuowaniu lub niekontynuowaniu. Zazwyczaj ów wybór zależy od motywów inwestycyjnych lub konsumpcyjnych, pośrednio od wielu czynników ekonomicznych i pozaeko- nomicznych. Wśród tych drugich mamy z pewnością postawy wobec edukacji, wykształcenie rodziców i dostępność szkolnictwa, szczególnie na szczeblu śred- nim i wyższym. Badania Beckera(cid:884)(cid:882) potwierdzają tezę o znaczeniu czynników po- zaekonomicznych. W swoich rozważaniach nad indywidualnymi inwestycjami w kapitał ludzki analizował wpływ różnych czynników na poziom inwestycji oraz oszacował stopy zwrotu. Okazało się, że największe stopy zwrotu z edukacji w czteroletnim college’u uzyskiwali ludzie pochodzący z wyższych warstw spo- łeczeństwa. W przypadku przeciętnego absolwenta szkoły średniej stopa zwrotu nie zawsze pokrywała koszty kapitału zainwestowanego. Kategoria kapitału ludzkiego jest jedną z najistotniejszych kategorii we współ- czesnej teorii ekonomii. Dzięki niej dokonał się zwrot w myśleniu o gospodarce w co najmniej kilku aspektach: podziału produktu narodowego brutto, źródeł rozwoju gospodarczego, przesłanek teorii luki technologicznej i teorii innowacji, kryteriów i uwarunkowań zdolności konkurencyjnej poszczególnych krajów oraz możliwości zmniejszania dystansu rozwojowego i wreszcie ogólnej teorii alokacji zasobów i ich stopy zwrotu. Znaczenie kapitału ludzkiego zostało podkreślone w modelach wzrostu endogenicznego, m.in. w modelach Roberta Lucasa (1988) (cid:883)(cid:891) G.S. Becker, Ekonomiczna teoria zachowań ludzkich, PWN, Warszawa 2009. Teoria ludz- kiego kapitału powstała w latach 60. XX w. Jej podstawy zostały stworzone przez Th eodo- re’a W. Schultza, który na podstawie prac Beckera i Mincera doszukiwał się podobieństw między zdolnościami pracowników i właściwościami kapitału rzeczowego. W wielu źródłach teorię ludzkiego kapitału przypisuje się zatem nie tylko Beckerowi, ale również Schultzowi. (cid:884)(cid:882) G.S. Becker, Human Capital, NBER, New York 1975. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 20 Rozdział 1. Uwarunkowania sytuacji zawodowej osób niepełnosprawnych... i Paula Romera (1986 i 1990)��. Autorzy ci odchodzą od założenia stałych korzy- ści w gospodarce i próbują endogenizować zarówno proces postępu techniczne- go, jak i stopę oszczędności czy inwestycji w skali całej gospodarki. W modelach tych przyjmowana jest teza, że tempo akumulacji wiedzy naukowo-technicznej wynika z celowych inwestycji w te sfery, a stopa oszczędności/inwestycji kształ- tuje się tak, by maksymalizować sumę zdyskontowanej konsumpcji per capita ty- powego podmiotu w gospodarce lub gospodarki jako całości. Ponadto w teorii wzrostu endogenicznego uwzględnia się pozytywne rezultaty zewnętrzne zwią- zane z wykorzystaniem wiedzy, postępu technicznego czy kapitału. Inwestycje w kapitał ludzki znajdują swoje odzwierciedlenie we wzroście produktywności. W modelu Romera przyjmuje się, że zarówno wielkość zasobu kapitału ludz- kiego kierowanego do działalności naukowo-technicznej, jak i wzrost podstawo- wych zmiennych makroekonomicznych (produktu, kapitału rzeczowego i kon- sumpcji) będą tym wyższe, im wyższe będą łącznie zasoby kapitału ludzkiego w gospodarce i endogeniczny współczynnik efektywności nakładów kapitału ludzkiego w sferze wiedzy naukowo-technicznej. Długookresowe stopy wzrostu gospodarczego powinny być również tym większe, im bardziej podmioty w go- spodarce będą przedkładały konsumpcję przyszłą nad bieżącą. Współcześnie jednak zasadniczymi determinantami tempa wzrostu gospodarczego są zasób kapitału ludzkiego oraz podział na kapitał ludzki wykorzystywany w sferach pro- dukcji i akumulacji wiedzy naukowo-technicznej. Nie ulega wątpliwości, że go- spodarki o relatywnie niskim zasobie kapitału ludzkiego będą osiągały znacznie niższe stopy wzrostu gospodarczego��. Teoria kapitału ludzkiego stała się istotnym elementem wszechstronnej anali- zy roli jakości czynnika ludzkiego w procesach ekonomicznych. Podstawową ka- tegorią w tej teorii są szeroko rozumiane inwestycje w kapitał ludzki. Główne ro- dzaje tych inwestycji to wydatki na: ochronę zdrowia zwiększające długość życia i podnoszące poziom zdrowotności, kształcenie w ramach systemów edukacyj- nych (również dla osób dorosłych), przyuczanie do zawodu i nabywanie praktyki zawodowej, związane z migracją w celu przystosowania się do nowych możli- wości zatrudnienia, czy badania naukowe��. Schultz twierdził, że podnoszą one wartość nagromadzonych zdolności człowieka i prowadzą do zmiany jakości��. Można więc uznać, że w teorii ludzkiego kapitału priorytetem jest szeroko ro- zumiane kształcenie. Działanie w warunkach niepełnej informacji i dynamicznie zmieniającego się otoczenia powinno dodatkowo wzmagać chęć i przeświadcze- �� E. Lucas, On the Mechanisms of Development Planning, “Journal of Monetary Economics” 1988, Vol. 22; P.M. Romer, Increasing Returns and Long-run Growth, “Journal of Political Economy” 1986, Vol. 96. �� A. Wojtyna, Rola państwa we wzroście gospodarczym [w:] Współczesne teorie wzrostu gospodar- czego, PTE, Warszawa 1996, s. 6. �� S.R. Domański, Kapitał ludzki a wzrost gospodarczy, PWN, Warszawa 1993, s. 19–26. �� T.W. Schultz, Investment in Human Capital, Th e Free Press, New York 1976, s. 30. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 1.1. Praca w perspektywie zmian społecznych i cywilizacyjnych 21 nie o konieczności inwestowania w rozwój kapitału ludzkiego. Można bowiem przyjąć, że lepiej wykształcone i kompetentne osoby prędzej podejmą właściwe decyzje i lepiej zinterpretują informacje niż gorzej przygotowane. Wszelki postęp pojawia się jako rezultat podejmowanych działań i nakładów na nie przeznaczo- nych. Zdaniem Beckera, kapitał ludzki zawsze jest wytwarzany indywidualnie – przez wykorzystanie przez osobę części swojego czasu i dóbr przeznaczanych na kształcenie i podnoszenie kwalifi kacji zawodowych(cid:884)(cid:887). Autor ten podkreślał również, że alokację człowieka należy rozpoznawać łącznie z kontekstem spo- łecznym, uwzględniającym wzajemne oddziaływanie podejmowanych decyzji związanych z rozwojem własnym na pozostałych członków społeczeństwa(cid:884)(cid:888). Istotnym elementem inwestowania w kapitał ludzki jest uwzględnienie nie tylko jego aspektów twórczych, ale i tych, które wiążą się z zaspokajaniem pod- stawowych potrzeb człowieka. Nie sposób ich rozdzielać, gdyż potrzeby kształce- nia i rozwoju zawodowego są wtórne w stosunku do konieczności zabezpieczenia funkcjonowania w sensie biologicznym. Nie można zaprzeczyć temu, że lepsze wyżywienie zwiększa możliwości produkcyjne człowieka. Podobnie jak nakła- dy na zdrowie, kondycję fi zyczną i psychiczną, stanowią sensu stricto inwestycję w długość i jakość życia człowieka. Kolejnym ważnym obszarem inwestowania w kapitał ludzki jest uzyskiwanie informacji zawodowych. Wiążą się one z poszukiwaniem danych na temat sy- tuacji na rynku pracy, warunkach pracy i kondycji fi rm w kontekście indywidu- alnych planów zawodowych. Jest to ściśle związane z kształceniem i doskonale- niem zawodowym – im bowiem lepsze rozeznanie w warunkach rynkowych, tym trafniejsze będą wybory i skuteczniejsza lokacja. Inwestowanie w kapitał ludzki jest procesem złożonym i powiązanym z wieloma relacjami. Im jednak działanie to będzie bardziej przemyślane, mniej spontaniczne i przypadkowe, tym większa jego skuteczność, a tym samym bardziej spektakularny jego efekt, nie tylko w wy- miarze jednostkowym, ale i społecznym, globalnym. W kontekście ludzkiego kapitału istotna staje się odpowiedź na pytanie, w ja- kiej relacji w praktyce gospodarczej pozostaje kwestia kształcenia i potrzeb rynku(cid:884)(cid:889). Zdaniem Ryszarda Pachocińskiego(cid:884)(cid:890), rozwój wiedzy i technologii uzasadnia konieczność zmian w postawach człowieka wobec pracy. Istniejący system oświa- towy (nie tylko polski) charakteryzuje się jednorazowością kształcenia przypada- jącą na określony etap życia. Znaczy to, że raz zdobyte wiedza i umiejętności po- winny wystarczyć człowiekowi do końca jego pracy zawodowej. Istniejący system dokształcania i doskonalenia mający uzupełniać wiedzę i ją odświeżać nie zdaje, zdaniem Pachocińskiego, egzaminu. Jedynym rozwiązaniem wydaje się zaakcep- (cid:884)(cid:887) H.S. Becker, Human..., dz. cyt., s. 63. (cid:884)(cid:888) Tamże, s. 71. (cid:884)(cid:889) K. Denek, Poza ławą szkolną, Eruditus, Poznań 2002, s. 81. (cid:884)(cid:890) R. Pachociński, Oświata i praca..., dz. cyt., s. 135 i nast. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 22 Rozdział 1. Uwarunkowania sytuacji zawodowej osób niepełnosprawnych... towanie tezy o koniecznym kształceniu ciągłym, całożyciowym. W koncepcji tej istotne jest, by dzieci i młodzież wdrażać nie tylko do nauki, ale i pracy, czyli dwóch form działalności, które będą im towarzyszyć przez całe życie. Dlatego też równie ważne jak rozwijanie kompetencji intelektualnych jest kształtowanie określonych postaw społecznych, które przyczynią się do tego, że praca stanie się istotnym celem w perspektywie całożyciowej. Gotowość jej zdobycia, utrzymania, a w razie potrzeby jej skutecznej zmiany związanej z uzyskaniem nowych kwalifi - kacji będzie traktowana jako inwestowanie w swój rozwój, nie zaś jako utrudnienie czy porażka. Takie nastawienie wymaga jednak długotrwałego, a przede wszyst- kim wcześnie rozpoczętego procesu kształtowania postaw. Wartością wymierną może być zmniejszenie się przyszłych wskaźników bezrobocia, krótszy czas po- zostawania poza rynkiem zatrudnienia i wzrost konkurencyjności pracowników. Obecnie bezrobocie jest wciąż poważnym problemem, zwłaszcza gdy utrzy- muje się od lat oraz wówczas, kiedy duży jest w nim odsetek młodzieży. Przedłu- żające się bezrobocie, bez zapewnienia rekwalifi kacji i tworzenia nowych miejsc pracy, stanowi potencjalne zagrożenie dla gospodarki. Racjonalne planowanie zmiany niekorzystnych perspektyw możliwe jest jedynie przy uwzględnieniu potrzeb rynku pracy, przy stałym monitorowaniu zmian, szczególnie w sytuacji tak dynamicznych współcześnie tendencji. Jak podkreśla Kazimierz Denek��, rozważając problematykę zatrudnienia w dobie współczesnych zmian społecz- nych i cywilizacyjnych, konieczne jest uzupełnienie teorii ludzkiego kapitału choćby koncepcją ludzkiego rozwoju (human development), a zwłaszcza teorią Abrahama H. Maslowa. Niestety jest ona niedostrzegana, zbyt marginalnie traktowana w procesie kształcenia nauczycieli i pedagogów. Maslow wyróżnił pięć podstawowych potrzeb, które powinny być zaspokajane w życiu człowieka, aby można było mówić o prawidłowym jego rozwoju, zarówno w sensie biolo- gicznym, jak i psychicznym czy społecznym. Wśród nich są potrzeby: fi zjolo- giczne (pożywienia, schronienia i ubrania); bezpieczeństwa (ochrony, stałości, ładu, porządku i prawa); socjopsychologiczne (miłości i przynależności); uznania (osiągnięć, kompetencji, prestiżu, sławy, godności i szacunku); samorealizacji. Niezaspokojenie tych potrzeb w procesie edukacji lub nieprzygotowanie do ich zaspokajania w życiu dorosłym może doprowadzić do pojawienia się niezadowo- lenia czy niepokoju związanego z postrzeganiem siebie i swojej roli w społeczeń- stwie. Ma to miejsce nie tylko wówczas, gdy człowiek pozostaje bez pracy, ale także wtedy, kiedy nie realizuje się w obszarach, w których czuje się kompetent- ny. Zdaniem Maslowa, człowiek musi być tym, kim może być, ze względu na swoje predyspozycje, możliwości, wykształcenie itp. W Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 r.��, w artykule 23, paragrafi e 1 można przeczytać: �� K. Denek, Poza ławą..., dz. cyt., s. 85. �� Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, http://www.unesco.pl/fi leadmin/user_upload/pdf/ Powszechna_Deklaracja_Praw_Czlowieka.pdf. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 1.1. Praca w perspektywie zmian społecznych i cywilizacyjnych 23 Każdy ma prawo do pracy, wolnego wyboru zatrudnienia, sprawiedli- wych i godziwych warunków pracy oraz do ochrony przed bezrobociem. W kontekście teorii Maslowa można też analizować proces edukacji zawo- dowej w Polsce. Jest on często krytykowany za niedostosowanie do wymogów stawianych przez rynek pracy. Widoczne jest to w zróżnicowaniu wyników kształcenia i rezultatów pracy zawodowej. Dzieje się tak dlatego, że podstawę oceny w szkole stanowi wiedza, w pracy zaś – operatywność wiedzy. Stąd wnio- sek, że skuteczne kształcenie, którego celem jest przygotowanie do realizacji za- dań zawodowych, nie może być prowadzone ani nawet planowane bez udziału przyszłych pracodawców. Bez konsultacji z nimi w kwestii programów naucza- nia, uwzględniania ich preferencji w oczekiwaniach przyszłego pracownika, bez analizy rynku pracy, a szczególnie perspektyw jego rozwoju będziemy mieli do czynienia z kształceniem „dla przeszłości”, ewentualnie do jakiejś bliżej nieokre- ślonej przyszłości, jednakże z pominięciem teraźniejszości. Teoria ludzkiego kapitału nie uwzględnia humanistycznych (osobowościo- wych, społecznych, kulturowych) wymiarów funkcjonowania człowieka w sytuacji pracy, instrumentalizuje ludzi, ograniczając ich do roli pracowników. Koncepcję ludzkiego kapitału powinno się zatem wzbogacić o teorię kapitału społecznego. Odnosi się ona do kluczowej tezy teorii kapitału ludzkiego, zgodnie z którą pod- stawowymi czynnikami rozwoju są umiejętności i wiedza. Jednocześnie podkreśla ona społeczno-kulturowy kontekst ludzkich kompetencji��. Jednym z modeli teoretycznych opisujących mechanizm sprawiedliwego rozdziału społecznych nagród za pośrednictwem wykształcenia jest idea me- rytokratycznej równości szans��. Zadaniem edukacji jest tworzenie wstępnych warunków równości szans w dostępie do kształcenia. Z perspektywy zasady merytokracji system edukacyjny umieszcza jednostki w strukturze społecznej stosownie do ich zdolności i osiągnięć. Społeczeństwo merytokratyczne sank- cjonuje społeczną nierówność, ale zadaniem systemu edukacji jest wytworzenie mechanizmów stratyfi kacyjnych, które optymalnie będą umieszczać ludzi w pod- porządkowanych i dominujących pozycjach społecznych. Nierówność społeczna powinna być, zgodnie z koncepcją merytokracji, rezultatem występowania in- dywidualnych różnic w posiadanych kompetencjach, talencie, inteligencji. Ce- lem merytokracji jest wychwycenie najlepszych. Kształcenie występuje tu zatem w roli dobra ekonomicznego. Edukacja ma również za zadanie udostępnić naj- wyższe poziomy kształcenia niezależnie od pochodzenia społecznego i miejsca zamieszkania jej uczestników. Miarą skuteczności edukacji i pełnionej przez nią funkcji selekcyjnej jest efektywność kształcenia. Ta z kolei odnosi się do tego, na ile szkoła przygotowuje do pracy, oraz tego, czy wyniki i postępy ucznia w nauce znajdują odzwierciedlenie w rezultatach pracy zawodowej. �� K. Denek, Poza ławą..., dz. cyt., s. 87 �� Tamże, s. 87 i nast.; T. Gmerek, Młodzież i dyplom akademicki..., dz. cyt., s. 24 i nast. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 24 Rozdział 1. Uwarunkowania sytuacji zawodowej osób niepełnosprawnych... Koncepcja merytokracji, zdaniem jej zwolenników��, dobrze wpisuje się w teorię ludzkiego kapitału, ponieważ zawodowy status stanie się funkcją talentu i motywacji, wzrośnie dzięki niej również zawodowa ruchliwość pokoleniowa. Relacje między zawodowym statusem rodziców i ich dzieci (z niższych grup społecznych) zmniejszą się lub nawet będą mogły być wyeliminowane. Utalen- towana i silnie zmotywowana młodzież z niskich grup społecznych uzyska sta- tus proporcjonalny do ich zdolności i zaangażowania, a nieutalentowani i leniwi młodzi ludzie z grup uprzywilejowanych nie osiągną sukcesu. W ten sposób, przynajmniej teoretycznie, wszyscy mają równe szanse, a wygrają najlepsi. Krytyczna w stosunku do teorii ludzkiego kapitału i koncepcji merytokracji jest koncepcja kredencjalizmu��. Jej podstawę stanowi przekonanie, że szkoły odtwarzają społeczno-ekonomiczne nierówności powstające w wyniku zróżni- cowania w dostępie do wykształcenia związanego z przynależnością do określo- nych grup społecznych. W koncepcji kredencjalizmu wykształcenie jest mecha- nizmem selekcyjnym na rynku pracy. Świadomi tego młodzi ludzie będą dążyli do uzyskania dyplomu potwierdzającego wymagane na rynku pracy kwalifi kacje. Zdobycie dyplomu staje się zatem dla młodego człowieka wartością samą w so- bie. Zwiększony popyt, zgodnie z prawami rynkowymi, jest okazją do „produk- cji” towaru, na który jest zapotrzebowanie. W ten sposób pojawia się nadwyżka dyplomów, za którą jednak nie idą określone wartości w postaci umiejętności i wysokiego poziomu kompetencji. Pojawia się natomiast inna konsekwencja – większa liczba osób o wysokich formalnych kwalifi kacjach skutkuje bowiem zwiększeniem społecznych wymagań wobec wyższej edukacji, eskalacją żądań dotyczących zwiększenia dostępności do wyższej edukacji, a zatem jeszcze więk- szej liczby wykształconych absolwentów na rynku pracy, dla których z czasem może brakować miejsc pracy odpowiednich do poziomu wykształcenia. Pojawić się może natomiast luka w zawodach niewymagających tak wysokich kompeten- cji, a to paradoksalnie przyczyni się prawdopodobnie do zwolnienia tempa roz- woju ekonomicznego. Innymi konsekwencjami, których należy się spodziewać, są dehumanizacja relacji społecznych i ocenianie człowieka przez pryzmat jego wykształcenia, nie zaś wartości podmiotowych. System edukacji staje się w ten sposób elementem politycznych i ekonomicznych manipulacji, a młodzi ludzie produktem dla rynku pracy. Kredencjaliści uznają, że osiągnięcie życiowego sukcesu przez osoby z nie- uprzywilejowanych grup społecznych jest trudniejsze niż dla tych, które po- chodzą z grup sukcesu. System edukacyjny i zawodowy oparty na dyplomach, zdaniem Tomasza Gmerka, funkcjonuje jako układ barier, gdyż osoby z odmien- �� C.J. Hurn, Th e Limits and Possibilities of Schooling. An Introduction to the Sociology of Educa- tion, Allyn Bacon, Boston 1987; A.H. Halsey, A.F. Heath, J.M. Ridge, Origins and Desti- nations. Family, Class and Education in Modern Britain, Clarendon Press, Oxford 1980. �� D. Davis, Credentialism [w:] B.R. Clark, G. Neave, Encyclopedia of Higher Education, Perga- mon Press, Oxford 1992, s. 871. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 1.1. Praca w perspektywie zmian społecznych i cywilizacyjnych 25 nych grup społecznych różnią się pod względem możliwości zdobywania dyplo- mów. W konsekwencji odtworzeniu ulegają ekonomiczne nierówności oparte na niezmiennej pozycji danego zawodu oraz w dostępie do zawodów o wysokim prestiżu. Zatem edukacja (postrzegana jako produkcja dyplomów) jest czynni- kiem zwiększającym nie tyle społeczną ruchliwość, ile reprodukcję społecznego zróżnicowania(cid:885)(cid:887). Współcześnie, jak podkreśla Gmerek(cid:885)(cid:888), bardzo często procesy rozwoju i eks- pansji są postrzegane w kategoriach ekonomicznych (produktywność, wydajność, efektywność, funkcjonalność). Podobnie, z owej makroekonomicznej perspekty- wy, postrzegani są uczestnicy procesu kształcenia. Młodzi ludzie traktowani są przez ekonomistów i polityków w kategoriach społecznego bądź ekonomiczne- go kapitału. W takim kontekście zanika podmiot z całą jego autonomicznością, a pojawia się bliżej nieokreślona grupa, populacja już bezosobowa. W stosunku do niej łatwiej jest formułować hasła edukacji jako motoru ekonomicznego roz- woju i społecznej ruchliwości czy nieustannego wzrostu (kompetencji). O tym, na ile ważne jest monitorowanie zmian celem ich projektowania w obszarze edukacji, w tym zawodowej, świadczą wyniki badań prowadzonych w ramach dostosowywania kształcenia ponadgimnazjalnego do potrzeb rynku pracy(cid:885)(cid:889). Zapytani o potrzeby kształcenia ponadgimnazjalnego przedsiębiorcy wymienili 34 specjalności, które ich zdaniem będą tworzyły miejsca pracy w naj- bliższej dekadzie. Zgodnie z ich opiniami powstała następująca struktura rynku pracy: 56 zatrudnionych w usługach, 28 – w przemyśle, 16 – w rolnictwie i przetwórstwie rolno-spożywczym. W sferze usług do najbardziej perspekty- wicznych należą zawody związane z: obsługą komputera i świadczeniami usług z nim połączonych, handlem, obsługą rachunkową małych i średnich fi rm, do- radztwem podatkowym, znajomością języków obcych, marketingiem, usługami prawnymi, teleinformatyką, gastronomią czy budownictwem. W grupie zawo- dów przemysłowych wskazano na operatorów nowoczesnych maszyn i urządzeń oraz specjalistów od nowych technologii w przemyśle elektromaszynowym lub spożywczym. Współczesny pracodawca wymaga od pracownika nie tylko kom- petencji instrumentalnych, ale również kierunkowych. Niezależnie od wykony- wanego zawodu w kanonie oczekiwanych cech na pierwszych miejscach plasują się: wysoka kultura osobista i właściwa postawa pracownika, dobre wychowanie, uczciwość, sumienność, lojalność, pracowitość, odpowiedzialność, zdyscyplino- wanie, punktualność, umiejętność poszanowania powierzonego majątku i zacho- wania tajemnicy, predyspozycje do pracy w zespole. Najczęściej powtarzające się cechy pracownika w opiniach pracodawców to: przedsiębiorczość, zdecydowanie i samodzielność w podejmowaniu decyzji, inicjatywa, umiejętność adaptacji do (cid:885)(cid:887) T. Gmerek, Młodzież i dyplom akademicki..., dz. cyt., s. 28. (cid:885)(cid:888) Tamże, s. 22. (cid:885)(cid:889) M. Śledzińska, Kogo zatrudnią przedsiębiorcy, „Gazeta Szkolna” 2001, nr 6. B. Jachimczak, Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-903-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 26 Rozdział 1. Uwarunkowania sytuacji zawodowej osób niepełnosprawnych... nowych warunków, twórcze podejście do obowiązków, dynamizm, kreatywność, operatywność i łatwość uczenia się. Do listy należy dodać również podkreślane jako istotne: dobry stan zdrowia, odporność na stres oraz gotowość do podnosze- nia kwalifi kacji i samokształcenia. 1.2. Istota niepełnosprawności – implikacje dla zatrudnienia i pracy zawodowej Budowanie pełnoprawnej pozycji osób niepełnosprawnych w społe- czeństwie zaczęło się w XX wieku. Wówczas to, za sprawą Organizacji Narodów Zjednoczonych, zaczęto propagować hasła równości praw i szans osób niepełno- sprawnych. Podstawą tych działań był między innymi rozwój ruchów społecz- nych inicjowanych przez osoby z ograniczeniem sprawności oraz na ich rzecz, zwłaszcza organizowanych przez rodziców. Rezultatem tych działań jest szereg rozwiązań legislacyjnych chroniących status osoby niepełnosprawnej, gwarantu- jących równe szanse i przeciwdziałających dyskryminacji. Osoby niepełnospraw- ne poszukiwały i poszukują raczej roli konsumenta niż pacjenta, stąd domaganie się prawa do decydowania o sobie, ale również dotyczących tego, jakie świad- czenia, usługi i dobra chcą otrzymać, nawet wtedy, gdy uzyskują je w ramach wsparcia społecznego. Istotnym powodem zainteresowania organizacji między- narodowych problematyką niepełnosprawności były inicjatywy samopomoco- we. Liderzy ruchu na rzecz praw osób niepełnosprawnych wyszli z założenia, że najlepszymi rzecznikami własnych praw będą sami zainteresowani. To oni najlepiej wiedzą, czego potrz
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Społeczno-edukacyjne uwarunkowania startu zawodowego młodych osób niepełnosprawnych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: