Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00210 002183 20849524 na godz. na dobę w sumie
Symbole pożarły rzeczywistość - ebook/pdf
Symbole pożarły rzeczywistość - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 373
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1453-2 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> obyczajowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Oddajemy czytelnikowi już drugi w Bibliotece Kuźnicy tom rozważań Bronisława Łagowskiego. Były pisane w okresie od żałoby po śmierci papieża do katastrofy smoleńskiej. Autor rozprawia się z poglądami na wydarzenia, jakie zachodziły w tym okresie i wcześniej, przeciwstawia się fałszywej polityce historycznej, a przede wszystkim dąży do odnowienia tradycji realizmu politycznego w Polsce. Posługuje się nieraz pojęciami filozofii polityki, stroniąc jednak od teoretycznego żargonu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Bronisław Łagowski SYMBOLE POŻARŁY RZECZYWISTOŚĆ universitas SYMBOLE POŻARŁY RZECZYWISTOŚĆ Bronisław Łagowski SYMBOLE POŻARŁY RZECZYWISTOŚĆ Kraków © Copyright by Bronisław Łagowski and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2011 ISBN 97883-242-1453-2 TAiWPN UNIVERSITAS Redakcja Jerzy Lohman Projekt okładki i stron tytułowych Ewa Gray www.universitas.com.pl SpiS rzeczy Od redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Symbole pożarły rzeczywistość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Prawda nas wyzwala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Zachód – ziemia obiecana i zadeptana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Niespolegliwość lewicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Do czego Polska doszła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 Główny konflikt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Wskrzeszenie kołtuna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 Obraza boska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 Co się dzieje? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Nieznośna lekkość polityki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 Procesy polityczne po polsku i po białorusku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Polska dyplomacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 Społeczeństwo zwykłe i obywatelskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 Rozłam w antykomunizmie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 Niezbędne sprostowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Zinowiew . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 Sakrament lustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Czarna utopia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 Ważne i ważniejsze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 Historia, która niczego nie nauczyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Postkomunistyczny antykomunizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Patriotyczne branie za twarz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 Raporty z Kresów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 Niebezpieczne fikcje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 Lewicy coś się śni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 Po co wiedzieć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Mściwość szaleje w Warszawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 „Kłębowisko żmij” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 Pięćdziesiąty klient Ameryki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 Pokaz przemocy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 Nostalgia za rewolucją . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 Malaryczne powietrze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 Umarło w życiu, żyje w polityce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 Od heroizmu do bandytyzmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Samozatrucie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 Posłuchajcie doradcy waszego Reagana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 Porównania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 Nie przyzwyczajać się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 Cep na komunę bije gdzie popadnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 Weto mocarstwowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 Ludzie roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 Kołakowski w telewizji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 Strach przed prawdą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 Odepchnięte dziecięcą nóżką . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 Po wyborach w Rosji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Gest Kozakiewicza pokazać politykom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Krótka pamięć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 Polacy jak z Dostojowskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 Sam tego chciałeś, Grzegorzu Dyndało . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 Polska racja stanu: być pionkiem w wielkiej grze . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 Odbywa się osobliwy sąd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 Krokiem spacerowym w stronę wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Społeczeństwo pracujące i antyspołeczeństwo panujące . . . . . . . . . . . . 219 Nasz bliski wschód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 Uroczyste polskie bagienko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Nieprawda Bandyci i polityka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 Polska hegemonia psychologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 Dziadkowie i wnuki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 Żałoba i święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 Warto się opamiętać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 Dlaczego Wanda Wasilewska nas nie chciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 Papuga opowiada tragedie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Eksportujemy mit najlepszej jakości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Święto Kiszczaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Jak szewczyk zgładził smoka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 Święto kłamstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 Klerk, który „zdradził” i przeprosił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 Jaki to wszystko miało sens? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 Klamra Zdrojewskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 Największy wojownik po Sobieskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 Kac w pałacu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 Oczy na wschód, na zachód marsz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 POPiS-owa racja stanu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 Rozum czysty i niepraktyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 Pisarz, który za dużo wie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 Co nas wzmacnia – wróg czy przyjaciel? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317 Bohaterskie państwo kwitnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 Czy Rakowski był przeciwnikiem Okrągłego Stołu . . . . . . . . . . . . . . . . 325 Bitwa pod Iwieńcem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 Jak dogodzić nieprzyjaciołom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 Historia alternatywna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337 Polska na fundamencie mitu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 Jednoczenie i dzielenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345 Wschodni balast . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349 Jednomyślność po katastrofie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353 Upadek hegemonii szyderców. Rozmowę prowadzi Cezary Michalski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357 Od redakcji Oddajemy czytelnikowi już drugi w „Bibliotece Kuźnicy” tom rozważań Bronisława Łagowskiego. Były pisane w okresie od żało- by po śmierci papieża do katastrofy smoleńskiej. Autor rozprawia się z poglądami na wydarzenia, jakie zachodzi- ły w tym okresie i wcześniej, przeciwstawia się fałszywej polityce historycznej, a przede wszystkim dąży do odnowienia tradycji reali- zmu politycznego w Polsce. Posługuje się nieraz pojęciami filozofii polityki, stroniąc jednak od teoretycznego żargonu. Teksty w przeważającej większości były publikowane w tygo- dniku „Przegląd”. Styczeń 2011 Instytut Badań Społecznych ,,Kuźnicy” Symbole pożarły rzeczywiStość Spotykam coraz więcej osób, które sądzą, że Polacy od pewnego czasu coraz bardziej odlatują od ziemi. W skali życia jednostkowe- go są większymi realistami, niż byli w socjalizmie, bo kapitalizm to twarda szkoła życia, nie to co socjalizm, zdejmujący z jednostki dużą część odpowiedzialności za siebie. Ten realizm życia prywat- nego nie przenosi się jednak na świadomość społeczną i doskonale współistnieje z fantastycznymi wyobrażeniami o sprawach pań- stwowych, narodowych i międzynarodowych. Epokowe przesunięcie Niektórzy mówią, że w polityce jest tak, jak ludziom się wydaje, że jest. Nie sposób się z tym zgodzić. Wprawdzie to, co się ludziom wydaje, ma ogromny wpływ na politykę, rzeczywistością jednak nie jest. Ta się odsłania w wielkich skandalach, w czasach kryzysów, a zwłaszcza podczas wojny. Któryś z nowszych filozofów napisał, że człowiek jest istotą ma- rzącą, ucieka w marzenia zawsze, gdy może, a zasadom rzeczywi- stości podporządkowuje się, gdy musi. Odnosi się to do jednostek i społeczeństw, z tym ograniczeniem, że zarówno jedne, jak drugie bardzo są zróżnicowane pod względem poczucia rzeczywistości oraz skłonności do żywienia się iluzjami. Patrząc na samą tylko politykę kolejnych polskich rządów, nie można by z niej wywnioskować, że Polska leży o godzinę jazdy samochodem od Berlina, czyli swoją zachodnią rubieżą należy do historycznego, a nie tylko geometrycznego środka Europy. Tak daleko na zachód Polska nigdy – poza efemerycznymi podbojami średniowiecznego króla – nie sięgała. Jaki cud sprawił, że Polska tak korzystnie zmieniła swoje położenie geograficzne? Nie cud, lecz 11 podbój. Jakiej potęgi było trzeba, aby wyprzeć z tych terytoriów po- tężny naród? Sama Polska nigdy by tego dokonać nie zdołała. Stało się to możliwe dzięki temu, że w wielkiej wojnie była częścią (ma- lutką, co prawda) koalicji, która zwyciężyła. Pierwszą mistyfikacją, jaką Polacy sobie chętnie przyswoili, była negacja faktu, że Polska w wyniku tej wojny odniosła zwycięstwo i posiadła największą zdo- bycz, przekraczającą zdobycze pozostałych aliantów. Mimo to Polacy podtrzymują w sobie gorzkie poczucie klęski i krzywdy. Niespodziewane znalezienie się w środku Europy stawia przed Polakami pewne zadania i obowiązki. Przez wiele wieków podróżni- cy przekraczający z zachodu granicę Polski byli przekonani (i wielu z nich o tym pisało), że opuścili Europę i znaleźli się w jakimś kraju barbarzyńskim. Gdy przekraczali tę granicę ze wschodu, cieszyli się, że znaleźli się znowu w cywilizowanej Europie. Czy dziś ta różnica zatarła się całkowicie? Oczywiście, że nie. Trzeba się zgodzić z prof. Zdzisławem Krasnodębskim, gdy pisze: ,,Od razu po przekroczeniu granicy (...) uderza bieda, brzydota i prostactwo. Polska to ciągle jeden z najbiedniejszych krajów Unii”. I w innym miejscu: ,,Polska jest ciągle krajem zacofanym, (...) krajem nieszanowanym przez samych Polaków i przez zagranicę”. Cywilizacja na ziemiach zachodnich cofnęła się nie wskutek komunizmu, bo to nie komunizm utrzymywał przez wiele stu- leci różnicę cywilizacyjną między Polską a Europą Zachodnią. Ten temat powinien być głównym przedmiotem zainteresowań rządu i całego społeczeństwa, a czy jest? Cała polityka wewnętrzna i zagraniczna powinna być wywiedziona z obecnego położenia geo- graficznego Polski i nastawiona na okcydentalizację, uzachodnienie Polski! Zdrowy rozsądek mówi, że to zadanie można podjąć tylko pod warunkiem skierowania wyobraźni rządzących i rządzonych na Eu- ropę Zachodnią. Jest to warunek natury psychologicznej, ale wszelka zmiana w postępowaniu ludzi zaczyna się w psychice. Klasa polityczna postępuje dokładnie odwrotnie, niż trzeba. Wyob- raźnię społeczeństwa zakaża swoją chorobą orientalizmu. W centrum uwagi znajduje się Rosja; pod swoją obronę przed Rosją Polska bie- rze Ukrainę i Gruzję; tworzy jakieś programy polityki wschodniej dla państw Unii, zamiast uczyć się polityki od tych państw. Kultywuje się nostalgię do Kresów Wschodnich, do Wielkiego Księstwa rzeko- 12 mo Litewskiego i Rusi, mimo że stamtąd przyszła choroba, na którą umarła pierwsza Rzeczpospolita. Jaki stosunek do potrzeb rozwojowych Polski mają politycy, świadczą wydatki. Kilkadziesiąt miliardów dolarów na amerykańskie samoloty F-16, jeśli potrzebne, to tylko Amerykanom; kilkadziesiąt miliardów dolarów (w planie) na rakiety Patriot (Amerykanom uda- ło się je Polsce sprzedać przy okazji tarczy, którą chcieli tu zainsta- lować); prawdopodobnie sto miliardów dolarów na reprywatyzację, która będzie sto razy bardziej złodziejska, niż była prywatyzacja. Setki milionów złotych na demaskowanie tajnych współpracowni- ków od dawna nieistniejącej Służby Bezpieczeństwa, tyleż samo na prowokacje policyjne, filmowanie sprowokowanych łapowników i wykrywanie sfingowanych aktów korupcji. Miliardy złotych na ni- komu niepotrzebne rozmnażanie stadionów przy braku dróg, nędznie wyposażonym szkolnictwie i zacofanej służbie zdrowia. Przesunięcie Polski do środka Europy nie było widziane w aspek- cie zbliżenia do Zachodu, dopóki Polska znajdowała się w strefie panowania radzieckiego. Wówczas za zachodnią granicą także pa- nował Związek Radziecki. Dopiero od 1989 r. Polacy odkrywają swoją geografię, ale robią to tylko praktycznie; intelektualnie jesz- cze tego epokowego, najważniejszego od czasów unii z tzw. Litwą (która w rzeczywistości była księstwem ruskim) zdarzenia w dzie- jach narodu polskiego sobie w pełni nie przyswoili i dalekosiężnych jak należy wniosków nie wyciągnęli. Polityka, która nie bierze za podstawę tego faktu i nie obejmu- je wszystkich jego implikacji, nie utrafi w najważniejsze cele, jakie stoją przed Polską. Bezkrwiste symbole Zagraniczni pisarze polityczni w swoich wzmiankach o Polsce podkreślają nieraz polski brak poczucia rzeczywistości, rozmaicie tę wadę nazywając. Nic w tym osobliwego. Widział to Dmowski, widzieli krakowscy Stańczycy, a także Aleksander Bocheński, Ksa- 13 wery Pruszyński, Stanisław Stomma czy Stefan Kisielewski, żeby nie sięgać dalej, w głąb historii. Ten stereotyp jest prawdziwy, ale trzeba dodać dwa słowa, na czym polega. Najogólniej powiedziałbym, że jest to stawianie wyżej w ontolo- gicznej hierarchii uświęconych symboli i mitów niż rzeczywistości. Heglowska apologia rzeczywistości nigdy nie była w Polsce rozumia- na, nawet XIX-wieczni zwolennicy tego myśliciela przypisali mu po- glądy odwrotne w stosunku do tego, co głosił. W Polsce prawie każdy kierunek filozoficzny był przekształcany w doktrynę postulatywną – w utylitaryzm lub ,,filozofię czynu”; pra- wie każda dyskusja przekształca się w dywagowanie o tym, co być powinno, zanim spróbuje się ustalić, co jest. Tylko to drugie pytanie jest prawdziwie trudne, bo co być powinno – każdy się sam domyśli. Można powiedzieć, że polskie myślenie polityczne cierpi na symbo- lizm i mitotwórstwo, chorobę, która w III, a jeszcze bardziej w IV RP przeszła w stadium ostrego zapalenia. Objaśnianie przyczynowe faktów i zjawisk prawie zniknęło z pub- licznych debat, co spowodowało, że publiczne naradzanie się – nie ma bez tego demokracji – do niczego nie prowadzi. Traktowanie mitów i symboli jak rzeczywistości doprowadziło do tego, że realności – re- alne fakty, realni ludzie – są traktowane jak byty symboliczne, a więc mimo wszystko fikcyjne. Gdy tak się dzieje (a w Polsce przecież już do tego doszło), oderwane na pozór zagadnienie politycznego symbolizmu dotyczy każdego człowieka. Jest on zagrożony, ponieważ i władze, i współobywatele mogą go traktować jako nie w pełni rzeczywistego, w pewnym aspekcie fikcyjnego... Jako istotę, w której nie płynie krew, która nie cierpi i z którą można postąpić tak jak z symbolem. Kto kocha Powstanie Warszawskie jako symbol i mit, ten z pew- nością nie kocha tych 700 tysięcy ludzi wypędzonych z miasta. Or- gana ścigania są powołane do tego, aby wykrywać i aresztować rze- czywistych przestępców, ale w atmosferze symbolizmu na przestępcę można sobie upatrzyć dowolnego człowieka, skusić go do czynu po- dobnego do działania przestępczego i ukarać jako symbol korupcji. Coraz więcej kar nakłada się na ludzi nie za to, co realnie zrobili, lecz za to, co symbolizują. Interpretatorzy symboli politycznych zdobyli w Polsce niebywałą władzę. Cała Polska Ludowa stała się symbolem 14 do interpretacji, a nie rzeczywistością do poznania. Jaruzelski broni się jak realny człowiek, ale jasne jest, że został postawiony przed sądem jako symbol i jego argumentacja jest odbierana jak monolog postaci scenicznej. W obecnej chwili najwięcej szkody ten symbolizm, ten brak po- czucia rzeczywistości wyrządza w polityce zagranicznej, która jest prowadzona według figury retorycznej o nazwie ,,Powstanie War- szawskie”. Parodia Schmitta rządzi W zamierzchłych czasach IV RP natknąłem się w gazecie na zdanie mówiące, że „Kaczyńscy egzystencjalizują politykę w duchu Carla Schmitta”. Co znaczy egzystencjalizować politykę lub cokol- wiek innego? O Schmitta się nie pytam, bo parę lat temu po gazetach rozeszła się wieść, że źródłem natchnień prawicowych rządów miał być ten zaciekawiający myśliciel polityczny i teoretyk prawa. Ni- gdzie nie znajdziemy lepszych argumentów przeciw symbolizmowi w polityce niż w jego pracach. Kaczyńscy natomiast doprowadzili symbolizm do skrajności i inaczej nie potrafią myśleć. Są to ludzie złośliwej zabawy, którzy trafem dostali władzę nad realnym krajem. Herbert Marcuse nazwał filozofię Schmitta politycznym egzy- stencjalizmem. Moim zdaniem to trafne określenie. Słowo „egzy- stencja” nie jest w pismach Schmitta kluczowe. U Schmitta termin „egzystencjalny” został wprowadzony w celu określenia ontolo- gicznego statusu wroga politycznego. Otóż w języku Schmitta to słowo ma znaczenie stosunkowo ścisłe i zgodne z długą tradycją; można je zdefiniować przez opozycję: egzystencjalny to tyle co nie- symboliczny, nie-normatywny, nie-aksjologiczny, nie-metaforycz- ny. Franciszek Ryszka, znakomity znawca dzieł Schmitta (mówił z przekąsem, że otrzymał od niego przywilej interpretatio authen- tica), pomylił się w jednym miejscu, pisząc, że egzystencjalizm miałby być zaprzeczeniem ontologii, ale trafnie pisze w innym, że znaczy: konkretny, naprawdę istniejący, sprawdzalny. Jest więc eg- 15 zystencjalizm najdobitniej sformułowanym realizmem, przyznaniem rzeczywistości wyższej wartości niż mają symbole, mity czy normy. Gdy na początku lat 90. powiedziałem przybyłemu z zagranicy przenikliwszemu ode mnie uczonemu, że wśród ambitnej intelektu- alnie młodzieży istnieje zainteresowanie poglądami Carla Schmitta, on się zmartwił. Przewidywał to, co się rzeczywiście stało, a czego ja nie przypuszczałem, że mianowicie wpływ Schmitta przyczyni się do podważenia i tak już nikłej kultury prawnej, ośmielania zwycięz- ców do pozaprawnego zwalczania pokonanych i ogólnego zatrucia atmosfery złymi uczuciami. Schmittiański decyzjonizm i krytyka nor- matywizmu prawnego składają się, można powiedzieć, z samych niu- ansów, które poza wąskim gronem znawców są nieuchwytne; jedyny wniosek, jaki politycy mogą z nich wyciągnąć, to prymat woluntarnej decyzji partyjnej w stosunku do uzasadnień prawniczych. Przyznam się do naiwności: możliwość takiego odczytania poglą- dów Schmitta nie przyszła mi do głowy. Aż takiego prostactwa umysło- wego ludzi zajmujących się polityką nie spodziewałem się. Kryterium wróg–przyjaciel, które przecież ma objaśniać stosunki międzynarodo- we oraz rozpad państwa i wojnę domową, zastosowano do rywalizacji i kłótni międzypartyjnych. Trzeba rozróżnić – mówi gdzieś Schmitt – między relacją polityczną a karykaturalną, zdegradowaną formą tej relacji, jaką jest polityka partyjna. ,,Z pierwotnego rozróżnienia mię- dzy przyjacielem a wrogiem – pisał – pozostaje jedynie jakiś cień an- tagonizmu politycznego, wyrażający się w taktycznych rozgrywkach, intrygach, konkurencji i wszelkiego rodzaju podobnych praktykach. Najdziwniejsze układy i manipulacje traktuje się jako »politykę«”. ,,Polityka”, jaką uprawiają nasze partie, tak się ma do rzeczywistej polityki, jak burdy na stadionie do lądowania aliantów w Normandii. Gdy w roku bodajże 1987 publikowałem w antologii myśli spo- łecznej XX w. (miesięcznik ,,Zdanie”) najważniejsze fragmenty głów- nego dzieła Schmitta ,,Pojęcie polityczności”, chciałem wprowadzić do publicystyki trochę nowych argumentów na rzecz politycznego realizmu i przeciw ,,romantyzmowi”, który doprowadził, jak dziś wi- dzimy, do pożerania rzeczywistości przez żarłoczny symbolizm. Mój niewielki na szczęście trud okazał się gorzej niż daremny. Pierwodruk: „Tygodnik Powszechny” 12 października 2008 16 prawda naS wyzwala Wkrótce po zawieszeniu stanu wojennego, a może to było w roku 1983, jeden z partyjnych prominentów na Uniwersytecie Jagielloń- skim zaproponował mi, abym został pierwszym sekretarzem partii na uniwersytecie. Jest to stanowisko nomenklaturowe – dodał – ale załatwimy rzecz w wyższych instancjach. Wiesz, jaka jest sytuacja, trzeba wybrać kogoś, kto będzie osłaniał „Solidarność”. Na zewnątrz zdziwiłem się, a w środku chciało mi się śmiać. Ja bardzo nie lubię urzędować i „działać”, a gdy już muszę kierować czymkolwiek, po- padam w skrajne znudzenie. Bardzo sobie chwaliłem karę wymie- rzoną mi kiedyś przez Centralną Komisję Kontroli Partii zakazującą pełnienia funkcji kierowniczych. Jednak nie kontrast między moją naturą a proponowaną rolą mnie rozśmieszał. Rozweselające było, że sekretarz partii miał osłaniać „Solidarność”, na co też nie mia- łem zbyt wielkiej ochoty. Nawiasem, zabijcie mnie, nie pamiętam, czy byłem członkiem „Solidarności”. Między osłanianym a osłania- jącym zachodzi taki stosunek, że ten drugi jest jeśli nie silniejszy, to w lepszym położeniu. Tymczasem dla mnie było oczywiste, że na UJ w lepszym położeniu i silniejsza jest „Solidarność”. I to pod wieloma względami. Miała więcej zwolenników, więcej środków oddziaływania, więcej pieniędzy i więcej możliwości nagradzania. Wbrew woli „Solidarności” nie można było wybrać rektora, dzieka- na, delegata do senatu i miała tu i ówdzie wpływ na wybór partyj- nych sekretarzy. Weto partii było znacznie słabsze niż weto „Soli- darności”. Przynależność do PZPR już od końca lat 70. nie ułatwiała awansów, a poparcie „Solidarności” w latach 80. ułatwiało. Gdy „Solidarność” chciała obwieścić krajowi, że ktoś został zatrzyma- ny, zrewidowany czy uderzony pałką milicyjną, Leszek Maleszka dzwonił natychmiast do Kuronia, Kuroń do Wolnej Europy i na- stępnego dnia mieliśmy o jednego bohatera więcej. Partia miała do dyspozycji tylko media ocenzurowane i niewiarygodne, w których 17 być pochwalonym przynosiło większą szkodę niż dawniej zostać uka- ranym przez centralną komisję. „Solidarność” była postrzegana jako siła przyszłościowa, partia jako byt wycieńczony, którego dni są po- liczone. Zasadę rotacji pracowników naukowych (usuwanie tych, co nie spełniali warunków merytorycznych) na niektórych wydziałach de facto zawieszono, na innych zliberalizowano, żeby przypadkiem nie musieć zwolnić kogoś z „Solidarności”. Partyjni chodzili smutni i zawstydzeni, solidarnościowi gniewni, zadowoleni z siebie i pełni najlepszych nadziei. W kraju stosunek sił był inny, ale na Uniwersyte- cie Jagiellońskim właśnie taki. I jak tu było nie śmiać się w duchu, gdy do roli sekretarza partii dodano osłanianie „Solidarności”. Przypomniało mi się to wszystko i wiele innych szczegółów w związku z głośną na całą Polskę aferą lustracyjną na Uniwersyte- cie Jagiellońskim. Donos opublikowany w gazecie specjalizującej się w takich doniesieniach pobudził do energicznego działania rektora, kolegia rektorskie i dziekańskie, niektóre rady wydziału, a wkrótce ma nad tym obradować senat uniwersytetu. Co zrobić z profesora- mi, których niedoszła posłanka LPR pomówiła o to, że byli współ- pracownikami nieistniejącej od 15 lat służby bezpieczeństwa? Że coś koniecznie trzeba zrobić, co do tego rektor UJ nie miał żadnej wątpli- wości. („Zareagowanie na publikację w „Gazecie Polskiej” uważam za rektorski obowiązek” – oświadczył). Awanse, wszelkie zaszczytne nagrody zależą od osiągnięć naukowych. Niech się jednak taki wysoko nagradzany uczony znajdzie na liście agentów, okaże się, że cały jego dorobek nic nie znaczy. Oto akademicka hierarchia wartości dzisiaj, widziana od podszewki, potwierdzana przez rektorów, dziekanów, ich doradców. Jeżeli któryś z polskich uczonych otrzyma Nagrodę Nobla (a o paru się mówi), to jeszcze nie da mu pewnej pozycji na polskim uniwersytecie: archiwista w IPN może upublicznić papier, który ze- pchnie noblistę na margines społeczeństwa. Postawi go w stan wiecz- nego podejrzenia, jak zrobiono z Wałęsą, laureatem Nobla, nawiasem mówiąc. Nieodczuwający żadnego oporu, nienapotykający na żadną opo- zycję ludzie „Solidarności”, mający w swoich rękach najważniejsze instrumenty władzy i wpływu, nasilają kampanie zemsty nie wiadomo za co. Oficjalnie to się nazywa szukaniem prawdy, która nas wyzwoli, 18 czy jakoś podobnie. Wykrywanie agentów czy rzekomych agentów ma teoretycznie tę samą rangę co odkrycia naukowe, a faktycznie wyższą. Oświadcza rektor w związku z donosem działaczki LPR: „Mówimy, iż pracownicy uniwersytetu winni poszukiwać praw- dy i ją odkrywać. Moim zdaniem również taką, która jest bolesna i nieprzyjemna”. Trudno dyskutować z uczonymi, którzy nie mają własnego zdania. Politycy i księża narzucili im swoją hierarchię problemów i swoje pojęcia. Zadziwiające, jak głęboko w umysły akademickie wniknął wpływ politycznej propagandy. Takiego znie- wolenia umysłów (umysłów, mówię, a nie czynów) w PRL w środo- wisku akademickim za mojej pamięci jednak nie było. Profesorowie powinni zadać sobie pytanie: co robimy z autonomią uniwersytetu, którą poprzednie pokolenie wywalczyło? A raczej wypracowało, bo walka przychodzi przeważnie na gotowe. Pierwodruk: „Przegląd” 18 grudnia 2005 19 zachód – ziemia obiecana i zadeptana Świat się dzieli na Północ i Południe; Północ dzieli się na Wschód i Zachód. Południe się nie dzieli, w każdym razie gazety nie piszą, żeby się dzieliło. Wszędzie coś się dzieje, ale to, co się dzieje w za- chodniej części Północy, co najmniej od Renesansu, jest najważniej- sze i wpływa na cały pozostały świat. Zachód dzieli się na Europę Zachodnią i Amerykę Północną. Część Zachodu jest archipelagiem rozrzuconym po całej kuli ziemskiej i składa się z Australii, Nowej Zelandii i Izraela. I może z czegoś jeszcze, co mi w tej chwili nie przychodzi na myśl. Wiele narodów niezachodnich uważa Zachód za siłę opiekuńczą całego globu i gdy się gdzieś źle dzieje, nie żadna inna część świata, lecz Zachód jest wzywany na pomoc i obwiniany zarówno wtedy, gdy nie pomoże, jak i gdy pomoże. Polacy, gdy tylko wyszli ze swojej sarmackiej ciemnoty, od razu domyślili się, że jest taki Zachód, który powinien mieć nas w swojej opiece. Już Kościuszko na to liczył. Po każdej klęsce rozlegał się lament, że Zachód nas zdradził, a powinien był wyzwolić. Zdradził nas w Jałcie, nie przyszedł z pomocą we wrześniu 1939 roku ani pod- czas powstania warszawskiego, o czym samokrytycznie powiadamia nas w grubym dziele profesor Norman Davies, Brytyjczyk. Dziwi- łem się, skąd Polacy w XIX wieku brali pewność, że obowiązkiem Zachodu jest wyzwalać naród polski lub chronić go przed klęską. Teraz, gdy każdego dnia otrzymujemy wiadomości ze wszystkich zakątków świata, już się dziwić nie można. Zbuntowani Czeczeni skarżą się, że Zachód pozwala Rosjanom ich uciskać, co jest ohydną zdradą. Zachód przecież ma oczywisty obowiązek wziąć Czecze- nię pod swoje skrzydła opiekuńcze i niezrozumiałe jest, dlaczego tego nie robi. Moskiewscy liberałowie pytają retorycznie, dlaczego Zachód nie wprowadza w Rosji liberalnej demokracji, dlaczego po- zwala Putinowi samowolnie mianować gubernatorów i dopuszczać 21 się innych aktów despotyzmu. Podobnie tybetański Dalajlama: kiedyż w duszy Zachodu odezwie się sumienie, a z oczu jego spadnie bielmo niewiedzy? Tybet czeka na wyzwolenie przez Zachód. I tak z całego niezachodniego świata dochodzą apele, wezwania i prośby: Zachodzie pomóż, Zachodzie wyzwól, Zachodzie ocal, Za- chodzie nakarm. I mniejsza o to, czy Zachód wyzwala i karmi, zna- mienne jest, że świat wyznaje wiarę w Zachód, że w tej części globu widzi najwięcej moralności i siły, a także siedlisko najwyższego sensu, nawet jeśli tego zachodniego sensu nienawidzi. Zachód, kochany czy nienawidzony, przyciąga ludzi zewsząd. Przenikają przez jego granice legalnie i nielegalnie, lądem przez zieloną granicę, morzem na dziura- wych statkach, duszą się w kontenerach, na rozmaite sposoby ryzyku- ją życiem, aby żyć na Zachodzie. Oszukują konsulaty, kupują fałszy- we dokumenty lub – po przekroczeniu granicy hiszpańskiej – czym prędzej niszczą prawdziwe. Jedni liczą na azyl polityczny, drudzy na czarną robotę; jedni wciskają się pojedynczo, drudzy całymi rodzina- mi, grupami. Wreszcie my, Polacy i inni wschodni Europejczycy, ko- rzystając z geograficznego sąsiedztwa, weszliśmy w granice Zachodu całymi państwami. To jedna strona medalu. Drugą jest pesymizm samego Zachodu co do swojej przyszłości. Tym nastrojem w większym stopniu dotknię- ta jest europejska część Zachodu. Ameryka Północna ma mniej po- wodów do złych przeczuć, chociaż nie wszyscy są tego zdania (np. Rifkin, Emmanuel Todd, Patrick Buchanan, także Lester C. Thurow). Europejski system społeczny i polityczny nie radzi sobie z integracją napływającej ludności. Zachowuje ona swoje obyczaje, religie, poczu- cie etnicznej tożsamości. To pozostawanie „sobą” w drugim, trzecim pokoleniu nabiera charakteru czysto negatywnego: kultura przodków zostaje porzucona, żadna nowa nienabyta, a „tożsamość” polega na wrogości wobec zachodniego społeczeństwa. Jest to populacja żyjąca poza systemem i pod tym względem (ale porównania nie wolno po- suwać za daleko) przypomina zjawisko „buntu mas”, jakie pojawiło się w Europie po pierwszej wojnie światowej, gdy wskutek rozpadu przedwojennych, tradycyjnych struktur szerokie rzesze znalazły się poza integrującym porządkiem. Dyktatury i ustroje totalitarne, jakie zapanowały wówczas na kontynencie, były reakcją na to zjawisko. 22 Zastosowanie tego rodzaju metod jest dzisiaj nie do pomyślenia, a problem do rozwiązania jest trudniejszy. Europa Zachodnia przy- ciąga obfitością i łatwą dostępnością dóbr konsumpcyjnych, ale już nie kulturą i nie swoimi „wartościami”. Również narody, które w granice Zachodu weszły w zwartym szyku państwowym, nie bardzo skwapliwie przyswajają sobie za- chodnie wzory współżycia i współpracy. Polska jest najlepiej zna- nym nam przykładem. Nigdy regres do „sarmatyzmu”, do polityki będącej mieszaniną anarchii i tyranii, do dominacji religii w kul- turze, a kleru w polityce nie był tak widowiskowy jak właśnie po wejściu do Unii Europejskiej. Imigranci z Maroka, Algierii czy Cejlonu przedostawszy się szczęśliwie do Europy Zachodniej, myślą tylko o jednym: stać się pełnoprawnymi beneficjentami państwa socjalnego; od narodów, które nas przyjęły, żądamy solidarności, a poza tym nie chcemy ich znać. Czy Polska jako państwo zachowuje się inaczej? Świat zadusi Europę Zachodnią swoim wymaganiem solidarności. Pierwodruk: „Przegląd” 31 grudnia 2005 23 nieSpolegliwość lewicy Przed polskim wymiarem sprawiedliwości toczą się procesy polityczne. Jedne z oskarżenia Instytutu Pamięci Narodowej, który jest instytucją polityczną. Drugie z oskarżenia sejmowych komisji śledczych, które przez partie bardziej przedsiębiorcze zostały prze- kształcone w narzędzie zwalczania niemrawej partii „postkomuni- stycznej”. Z inicjatywą procesów politycznych występują organi- zacje kombatanckie. Oskarżani i już skazywani są ludzie za czyny popełnione 60 lat temu. Niezależnie od jakości tych czynów już samo wydobywanie ich z tak odległej przeszłości jest motywowa- ne niskimi emocjami politycznymi. Nie wierzę, żeby osoby, że się tak brutalnie wyrażę, stojące nad grobem budziły w normalnych lu- dziach, choćby fanatykach partyjnych, chęć zemsty. W tych starcach sądzi się historię, a ułomnych ludzi tylko przy okazji, jako wióry od rąbanych drew. Sądzone są z powodów politycznych nie tylko czyny według ludzkiego sumienia przedawnione, ale także dzisiejsze. Prokurato- rzy, wykorzystując niekiedy nieodpowiedzialną paplaninę głupców, konstruują fantastyczne hipotezy, a sądy pod psychicznym naciskiem mediów wydają na tej podstawie skazujące wyroki. Wyrokowanie w oparciu o poszlaki wymaga szczególnych kwalifikacji intelektu- alnych, o które wśród polskich sądowników, jak wśród wielu innych profesji umysłowych, już nie jest łatwo, a widoczne obniżenie po- ziomu kształcenia sprawi, że w pokoleniu wchodzącym do zawodu będzie jeszcze trudniej. W Polsce w ogóle nastąpiło takie rozluź- nienie rygorów myślowych (z powodu szerokiego wpływu religii i przewagi politycznego chciejścia nad obserwacją), że w procesach poszlakowych można każdemu wszystko „udowodnić”. Właśnie udowodniono wiceministrowi do spraw policji, że świadomie na- raził policjantów na niechybną śmierć. W przenośnym, lecz komu- nikatywnym języku „nowa” władza zapowiada, że takich procesów 25 będzie dużo. Chyba nikt nie jest taki naiwny, aby roić, że wszczęty już przez IPN nowy proces polityczny przeciw generałowi Jaruzelskiemu kończy okres takich procesów. Raczej zaczyna się bardziej otwarte kryminalizowanie polityki. Zastanawiające jest, dlaczego tak skore do podpisywania listów protestacyjnych osobistości znane z tego, że są znane, nie zabierają głosu w sprawie procesów politycznych w Polsce. Może dlatego, że nie widzą w tym nic złego. Jeszcze ciekawsze jest zachowanie się Sojuszu Lewicy Demokratycznej. Nie tylko nie protestuje, ale wprost stara się dopasować do kryminalizacji polityki, mając nadzieję, że wy- wikła się w ten sposób z zarzutu, iż jest partią skorumpowaną. Moim zdaniem, nie wywikła się, lecz ściągnie na siebie jeszcze większą po- gardę przeciwników i utraci następną grupę swoich wyborców. Czytam w prasie, że Zbigniew Siemiątkowski opuścił SLD, po- nieważ kodeks partyjny zmusza do rezygnacji z członkostwa osoby, przeciw którym toczy się śledztwo. Prokuratura podejmuje zarzut pra- wicowych członków sejmowej komisji śledczej i oskarża Siemiątkow- skiego, byłego szefa Agencji Wywiadu, o niezachowanie w tajemnicy swoich notatek z rozmowy z Janem Kulczykiem. Oskarżenie naciąga- ne, a jeśli wziąć pod uwagę, jakimi strażnikami tajemnic państwowych są oskarżyciele z sejmowej komisji, wprost bezczelne. I co w tej sytu- acji robi SLD? Odmawia solidarności swojemu do niedawna promi- nentnemu działaczowi, zdaje się, że nawet współzałożycielowi partii. Siemiątkowski nie jest ostatnim politycznym oskarżonym, po nim taki los czeka wielu innych. Po niepowodzeniu pierwszej weryfikacji SLD czeka druga prokuratorska i sądowa, po której w partii zostaną tylko obdarzeni łaską późnego urodzenia. Ci, jeżeli będą mieli czas poczekać na wyborców, którzy się jeszcze nie urodzili, to założą z nimi partię niewinną i czystą jak Marek Borowski w dniu pierwszej komunii. Zbigniew Siemiątkowski nie jest politykiem, którego mógłbym uznać za reprezentanta moich poglądów czy życzeń, ale to nie ma znaczenia, gdy staje się on jedną z ofiar represji ze strony silniejszych w tej chwili przeciwników. Co do SLD zaś, to, jak świadczy stosunek do swego prześladowanego działacza, po wszystkich odnowach, we- ryfikacjach i odmłodzeniach popada w coraz rozpaczliwszą dezorien- tację moralną i polityczną. 26 Józef Oleksy lubi ozdabiać swoje wypowiedzi wyszukanymi słówkami i nieraz sięga po rzadkie słowo „spolegliwy”, niestety w błędnym znaczeniu. Spolegliwy jest ten, na kim można polegać, a nie ktoś uległy. Myślałem sobie: oby przyczyną tego uporczywe- go błędu nie był brak cnoty spolegliwości w środowisku, w którym mówca ciągle się obraca. Obawa, niestety, się potwierdziła. Działa- cze SLD okazali się niespolegliwi wobec siebie i wobec wyborców. I mimo że stało się to najważniejszą może przyczyną klęski, wcale się nie zmienili, a co gorsza, dobrali sobie młodych z tą samą wadą. Podnieśli ją nawet do wysokości kodeksu partyjnego. Pierwodruk: „Przegląd” 8 stycznia 2006 27 do czego polSka doSzła Zgadało się o polityce gdzieś podczas Okrągłego Stołu ze zna- nym opozycjonistą, liberalnym katolikiem, późniejszym ministrem w rządzie solidarnościowym. Jedną z możliwości wówczas rozwa- żanych było przejęcie rządów przez chrześcijańskich demokratów. „Jeżeli mieliby rządzić chadecy, to ja już wolę PZPR”, powiedział ów liberalny katolik. Wówczas mnie to tylko lekko zdziwiło, do- piero teraz trudno w to uwierzyć. W środowiskach liberalnych, także katolickich, istniała obawa przed rządami ugrupowań blisko związanych z Kościołem. Jerzy Turowicz miał więcej zaufania i sympatii do „lewicy laickiej” niż do takich skądinąd godnych sza- cunku współwyznawców, jak Andrzej Micewski czy profesorowie Wiesław Chrzanowski, Andrzej Stelmachowski, nie mówiąc już o Ryszardzie Benderze. Widząc naturalny niejako napór politycz- nego katolicyzmu, inteligencja liberalna pocieszała się, że w Polsce partia chadecka nigdy nie była dominująca, nie ma się więc czego obawiać; liberalne siły wypełnią błogosławioną pustkę po PZPR. Gdy jednak tę pustkę zaczęły z czasem wypełniać różne kościel- ne emanacje partyjne, pocieszano się, że przynajmniej nie są one nacjonalistyczne. Prędko okazało się, że są. Dalejże więc się po- cieszać, że nie ośmielą się być antysemickie. Jednak się ośmieliły. Wszystko to przebiegało w cieniu walki z „postkomunizmem” i kto nie chciał, mógł nie widzieć, co się dzieje. Na niebezpieczeństwo nacjonalistycznego (w domyśle też: katolickiego) skrzywienia pol- skich przemian zwracał zawczasu uwagę Adam Michnik, ale został zakrzyczany i nawet dziś, gdy smutne przepowiednie się spełniły, odmawia mu się racji i to tak zaciekle, że on sam, zdaje się, zwątpił w to, co dobrze wiedział. Cofnijmy się do czasów PRL. Inteligencja liberalna, chociaż nie mówiła swoim językiem, to jednak po swojemu myślała. Miała ona dwóch wrogów: realnego, któremu nie mogła dać rady i ideowe- 29 go, który mógł się urealnić w nieznanym dniu i nieznanej godzinie. Pierwszym było totalne państwo, drugim nacjonalizm. Dziś mało kto pamięta, ile wnikliwości wkładano w śledzenie podtekstów nacjonali- stycznych w różnych publikacjach politycznych i literackich, a także w filmach. Antoni Słonimski bardzo sarkał nawet na „Krzyżaków” Aleksandra Forda. Spór „szyderców” z „bohaterszczyzną” miał sens polityczny. Gdy pojawiły się ugrupowania opozycyjne, inteligencja liberalna bardzo podejrzliwie podchodziła do tych, które rozpozna- ła jako nacjonalistyczne. Potrafiła rzucać podejrzenia prawdziwe i nieprawdziwe ograniczające zasięg oddziaływania tych ugrupowań. W pozacenzuralnym, nielegalnym czasopiśmie „Krytyka” Jacek Ku- roń pisał w 1978 r., że komunizm jako ideologia już nie istnieje, teraz głównym wrogiem jest nacjonalizm. Antyklerykalna i antynacjonali- styczna była również paryska „Kultura”. To stanowisko najdobitniej- szy wyraz znalazło w esejach Czesława Miłosza. Oto co się teraz dzieje: radiostacja kierowana przez brutalnego mnicha, pełne wcielenie tego, co inteligencja liberalna nazywała kie- dyś nacjonalistycznym i katolickim ciemnogrodem, staje się prawie oficjalnym organem, a już bez „prawie” uprzywilejowanym środkiem przekazu premiera i jego ministrów. Co na to inteligencja liberalna? Żadnej oceny pryncypialnej z tej strony nie słyszymy. Jedni, którzy uwewnętrznili sobie pluralizm i wielokulturowość, mówią, że Radio Maryja i Telewizja Trwam „wzbogacają horyzont ideowy”, drudzy, liberałowie wyznania bardziej gdańskiego, powiedzą, że o. Rydzyk zwiększa ofertę medialną. Większość poprzestaje na kpinkach i kąśli- wych uwagach. Nie można powiedzieć, że inteligencja liberalna w całości, jak je- den mąż, opuściła swoje stanowisko, porzuciła swoją tradycję i prze- szła na stronę zwycięskich politycznie przeciwników. Kilka wybitnych jednostek, jak np. Barbara Skarga, Jerzy Jedlicki czy Wiktor Osiatyń- ski zaświadczają przy różnych okazjach, że ta formacja jeszcze nie zginęła i może odwojować utracone wpływy. Nic jednak nie zapowia- da, żeby mogło nastąpić to wkrótce. (Mówiąc tu o liberalizmie, mam na uwadze jego odmianę oświe- ceniową, a nie kontrkulturową, która kwitnie i ułatwia działanie kon- serwatywnej rewolucji). 30 Platforma Obywatelska jest partią odrzuconą przez Radio Ma- ryja nie ze swojej winy. Robi ona wszystko, aby zyskać wyraźne poparcie ze strony Kościoła. Szukała swojego Rydzyka i myśli, że znalazła go w osobie arcybiskupa Dziwisza. Platforma obiecuje, że w razie dojścia do władzy zwiększy nakłady na rozwój nauki. Ale nie jakiejkolwiek nauki, lecz nauki najwyższej, królowej nauk, mianowicie teologii. „Politycy Platformy zgromadzili wokół siebie duchownych intelektualistów, m.in. rektorów katolickich uczelni, którym obiecali walkę o dofinansowanie. (...) Takim działaniem są już projekty ustaw zgłoszonych przez PO. Chodzi o dotacje z budże- tu państwa dla Papieskich Wydziałów Teologicznych w Warszawie i Wrocławiu...” („Gazeta Wyborcza”, 9.01.) Pod światłymi ewen- tualnymi rządami PO nauka polska bardzo się rozwinie, doścignie i prześcignie amerykańską agencję NASA, bo teologia sięga dalej, zna się na całym wszechświecie, Bogu i niebie. Oprócz pieniędzy na rozwój teologii liderzy PO obiecali arcybiskupowi Dziwiszowi pierwsze miejsce w Episkopacie („Bo przyszła głowa Kościoła ka- tolickiego w Polsce – powiedział Rokita o abp. Dziwiszu – mówi do nas: Nie zostaniecie sami” („Gazeta Wyborcza”)). Doktryna nacjonalistyczna to jedno i jeszcze nie najgorsze. Do nieszczęścia dochodzi, gdy naród zostaje poddany takiemu praniu mózgów, że staje się dziwadłem w Europie. W tym praniu mózgów partia uchodząca za liberalną nie daje się wyprzedzić Radiu Maryja. Gdyby Platformie Obywatelskiej udało się wykreować jakiś „koś- ciół łagiewnicki”, byłby on w swoich złych cechach jeszcze gorszy od toruńskiego pierwowzoru. Pierwodruk: „Przegląd” 29 stycznia 2006 31 główny konflikt Ciągle trwające spory między dwiema zwycięskimi partiami postsolidarnościowymi o powyborczy podział władzy przesłaniają główny konflikt polityczny, który zaostrza się w szczegółach, ale co do istoty od kilkunastu lat jest ten sam. Platforma Obywatelska oraz Prawo i Sprawiedliwość należą do panującego w kraju obozu solidarnościowego i w głównym konflikcie zajmują miejsce po tej samej stronie barykady. Mają te partie taki sam pogląd na zwalcza- nie „postkomunistów” i jeśli w tej kwestii ze sobą rywalizują, to tylko o to, która z nich jest bardziej radykalna i w swym antypost- komunizmie bardziej wiarygodna. Przed wyborami obie głosiły, że różnią je programy gospodarcze (coś przecież musiało je różnić), zastrzegając się, że rozbieżności nie są tak znaczne, żeby mogły stać się przeszkodą dla zawarcia koalicji. Okazało się po wyborach, że rozbieżności były pozorne, a malowniczo wolnorynkowa eksliderka Platformy znakomicie figuruje dziś w rządzie PiS-u jako caryca od finansów. Publiczność przyglądająca się konfliktowi jest już przygotowana do tego, żeby Platformę Obywatelską uznać za opozycję i w ten spo- sób prawie całą przestrzeń polityczną oddać jednemu obozowi. Słusznie się mówi, że konflikt PO-PiS nie ma charakteru poli- tycznego. Przypomina zwadę w rodzinie, gdzie może nawet polać się krew, ale postronni nie powinni się do tego mieszać, bo rodzina może też nagle się zjednoczyć i boleśnie poturbować nieproszonych apostołów świętej zgody. Podczas gdy główna uwaga mediów jest skierowana na zwadę panów Kaczyńskich z panami Tuskiem i Rokitą, Polskę rozdziera realna dezintegrująca naród walka obozu postsolidarnościowego z „postkomunistycznym”. Głównymi narzędziami w tej walce są lu- stracje, ustawowe i dzikie, dyfamacyjne kampanie telewizyjne i ga- zetowe, a przede wszystkim Instytut Pamięci Narodowej, instytucja 33 całkiem oryginalna, którą można określić jako służbę bezpieczeństwa skierowaną na zwalczanie przeszłości. Zastanawiającą cechą tego konfliktu jest, że strona zwalczana nie tylko się nie broni, ale nie śmie nawet głośno mówić, że jest prześla- dowana. SLD w niektórych przypadkach politycznych prześladowań swoich członków przyłącza się do prześladowców, usuwając prześla- dowanych ze swoich szeregów. Pisałem o tym w związku z przypad- kiem ministra Siemiątkowskiego. Jeżeli w ten sposób zachowuje się główna partia lewicy, to jakim prawem moglibyśmy domagać się od liberalnej inteligencji, żeby zainteresowała się procesami wytaczany- mi z powodów politycznych. SLD protestuje przeciw zakazowi takich zabawowych imprez jak „parada równości”, ale nie dostrzega nic god- nego uwagi w przygotowywanym drugim już procesie politycznym przeciw generałowi Jaruzelskiemu. Różnice zachodzące między obozem postsolidarnościowym a obo- zem „postkomunistycznym” (reprezentowanym przez SLD i frakcję Borowskiego) omawiam obszerniej na innym miejscu, tu wypowiem się w konspektowym skrócie. Obóz postsolidarnościowy działa we- dług logiki restauracji: jego dążenia od początku zmierzały do od- tworzenia ustroju, jaki panował w Polsce przedwojennej, w czasach przedkomunistycznych. Z tego okresu czerpie wzory stosunków spo- łecznych i gospodarczych, formy władzy politycznej, treści wycho- wania patriotycznego itp. Okres Polski Ludowej wykreśla z historii państwa polskiego, a swoje rządy uznaje za bezpośrednią kontynuację rządu londyńskiego, co zaakcentował Lech Wałęsa, przejmując insyg- nia władzy prezydenckiej od niejakiego pana inż. Kaczorowskiego, o którym przy tej okazji Polacy dowiedzieli się, że był ich legalnym prezydentem na emigracji. Na tym polega „paradygmat” inspirujący politykę obozu postsolidarnościowego z jej delegitymizacją i krymi- nalizacją PRL. Jeśli chodzi o obóz „postkomunistyczny”, to Aleksan- der Kwaśniewski wraz ze swym otoczeniem ten „paradygmat” raczej przyjmuje, reszta nie wie, co o tym myśleć. Obóz postsolidarnościowy silnie akcentuje swoją tożsamość – strona postkomunistyczna (a zwłaszcza SLD wraz z „borówka- mi”) neguje swoją tożsamość; istnieje, bo istnieje, nie szuka i nie bada swojej racji trwania. Postsolidarność heroizuje swoją przeszłość, 34 SLD odwartościowuje swoją; ucieka od niej i „wybiera przyszłość”. Borowski wybiera na patrona Kuronia, z którym nic go nie łączy- ło. Postsolidarność zakorzeniła się symbolicznie w kulturze pa- triotycznej, w mitologii narodowej, ogłosiła się spadkobierczynią powstań narodowych, a pogłos tych powstań, zwłaszcza warszaw- skiego, wplotła w swoją propagandę i wykorzystuje do autoheroiza- cji. Postkomunizm nie demonstruje namiętności patriotycznych, żadnej szczególnej tradycji narodowej nie uznaje za swoją; niekiedy oportunistycznie „podłącza się” do fragmentów tradycji przeciwni- ka, i to tych najbardziej wątpliwych (powstanie warszawskie), co jest powszechnie i słusznie postrzegane jako przebieranie się w nie swoje szaty. Brakuje mu zupełnie świadomości genealogicznej. Lu- dzie SLD, a zwłaszcza ci młodzi, którzy wysunęli się na czoło, cał- kiem dobrze się czują ze świadomością, że ich partia wypadła sroce spod ogona. Postsolidarność uprawia „politykę historyczną” tak w sto- sunkach międzynarodowych, jak w kraju. „Postkomunizm” tego nie rozumie i sądzi, rzekomo trzeźwo, realistycznie, że to nie przy- nosi żadnych skutków. W stosunkach międzynarodowych istotnie nie przynosi, a w kraju jej ofiarami są tylko dzieci w szkołach. Jed- nak dzieci za kilka lat będą wyborcami i oddadzą głosy na te partie, które się najbardziej przekonująco podszyją pod powstańców war- szawskich. Ogólną filozofią działania postsolidarności jest polityczny romantyzm; postkomunizm może mu przeciwstawić tylko mgliste „lewicowe wartości”. Etyką postsolidarności jest etyka zemsty, odwetu, wpisana we wszystkie transformacje o charakterze rewolucyjnym i restau- racyjnym. P o s t s o l i d a r n o ś ć nie jest jednak w najmniejszym stopniu zjawiskiem rewolucyjnym; brakuje jej projektu utopijnego, brakuje patosu wielkiej przemiany; jej ideałem są, jak wspomniałem wyżej, stosunki poprzedzające komunizm. Głosi chwałę II Rzeczy- pospolitej, idealizuje ziemiaństwo itp. Epitety „jakobini” czy „bol- szewicy”, jakimi się czasem oznacza radykałów postsolidarności, są jak najgorzej dobrane. Jeżeli już szukać analogii historycznej, to III Rzeczpospolita stanowi odpowiednik Restauracji, jaka za- 35 panowała we Francji po wypaleniu się wielkiej rewolucji i upadku Napoleona. Artykuł prof. Jana Baszkiewicza drukowany kiedyś w „Przeglądzie” znakomicie tę analogię pokazuje. Przejście od III RP do IV, które się właśnie dokonuje, odpowiada z grubsza przejściu od liberalnej Restauracji Ludwika XVIII do rządów ultrasów pod pano- waniem Karola X. Ultrasi przesadzili i Francuzi w końcu mieli ich dość. Objęcie tronu przez Ludwika Filipa Orleańskiego kończy cykl: Ancien Régime, Rewolucja, Restauracja. Nastają czasy normalności, czyli polityki ukierunkowanej na teraźniejszość. Polityka restauracyjna jest w większym stopniu uzależniona od kultury niżeli polityka teraźniejszości. Partia, która się z kultury wyłą- czyła, musi przegrać z partią restauracyjną. Pierwodruk: „Przegląd” 5 lutego 2006 36
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Symbole pożarły rzeczywistość
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: