Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00127 007937 20648527 na godz. na dobę w sumie
Teoria pracy - ebook/pdf
Teoria pracy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 526
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-085-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> słowniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W związku z coraz bardziej złożonym procesem pracy, ze stale wzrastającymi wymaganiami wobec pracowników, koniecznością trafnego przewidywania ich zachowań oraz zmian dokonujących się w tym procesie pojawia się zapotrzebowanie na interdyscyplinarną teorię pracy, pozwalającą skutecznie rozwiązywać problemy w procesie pracy.
W książce wątki natury psychologicznej i pedagogicznej dotyczące tego procesu zintegrowane są z ujęciem charakterystycznym dla analizy systemowej. W rozdziale I omówione zostało pojęcie pracy, wieloaspektowość jej procesu, implikacje dla człowieka i pracy wynikające z teraźniejszości i przyszłości, oczekiwania wobec pracowników oraz problemy i kierunki rozwoju pedagogiki pracy.
Rozdział II zawiera uwagi krytyczne na temat dotychczasowego stanu teorii, rygory metodologiczne teorii, przyjętą koncepcję człowieka i jego cech, omówienie jej w aspekcie rozwoju człowieka oraz podstawowe założenia teoretyczne. W ośmiu kolejnych rozdziałach zaprezentowane zostały najważniejsze dla procesu pracy zagadnienia: relacje występujące w procesie pracy, rozwiązywanie problemów i podejmowanie decyzji przez pracowników, ich potrzeby, funkcjonowanie zawodowe, aktywność i przedsiębiorczość, przystosowanie zawodowe, komunikowanie się oraz wypalenie zawodowe. Zamieszczone w pracy rezultaty badań empirycznych przeprowadzone w odniesieniu do niektórych koncepcji teoretycznych opracowanych przez autorkę potwierdziły ich słuszność.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

TEORIA PRACY Implikacje dla pedagogiki pracy Jolanta Wilsz TEORIA PRACY Implikacje dla pedagogiki pracy Kraków 2009 © Copyright by O cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2009 Recenzenci: prof. zw. dr hab. Stefan M. Kwiatkowski prof. zw. dr Tadeusz W. Nowacki Redakcja wydawnicza: Beata Bednarz Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Publikacja  nansowana przez Akademi(cid:266) im. Jana Długosza w Cz(cid:266)stochowie ISBN 978-83-7587-085-5 O cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (012) 422-41-80, fax (012) 422-59-47 www.impulso cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulso cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2009 Spis tre(cid:262)ci Wstęp ........................................................................................................ 11 Rozdział I Problemy pracy w pedagogice pracy 1. Poj(cid:266)cie pracy .......................................................................................... 15 2. Wieloaspektowo(cid:286)ć procesu pracy .......................................................... 22 3. Tera(cid:296)niejszo(cid:286)ć i przyszło(cid:286)ć – implikacje dla człowieka i pracy ............ 33 4. Oczekiwania wobec pracowników ........................................................ 42 5. Problemy i kierunki rozwoju pedagogiki pracy ..................................... 49 Rozdział II Podstawy teorii pracy 1. Dotychczasowy stan teorii – uwagi krytyczne ....................................... 67 2. Rygory metodologiczne teorii ................................................................ 78 3. Przyj(cid:266)ta koncepcja człowieka i jego cech .............................................. 82 4. Rozwój jako funkcja mechanizmu samoregulacji ................................. 93 5. Podstawowe zało(cid:298)enia teoretyczne ........................................................ 111 Rozdział III Relacje w procesie pracy 1. Relacje człowieka z otoczeniem – aspekty zachodz(cid:261)cych zmian .......... 119 2. Relacja pracownik – pracownik ............................................................. 130 3. Struktura i funkcje obiektów technicznych ............................................ 137 4. Relacja człowieka z obiektami technicznymi ........................................ 143 Rozdział IV Rozwiązywanie problemów i podejmowanie decyzji przez pracowników 1. Rozwi(cid:261)zywanie problemów i podejmowanie decyzji – zagadnienia teoretyczne ...................................................................... 159 2. Podejmowanie decyzji oparte na strukturze systemu steruj(cid:261)cego ......... 172 6 Spis tre(cid:262)ci 3. Warunki i style podejmowania decyzji .................................................. 178 4. Podejmowanie decyzji przez pracowników w kontek(cid:286)cie przyj(cid:266)tej koncepcji człowieka i jego cech ............................................. 186 Rozdział V Teoretyczna analiza pracy z punktu widzenia potrzeb człowieka 1. Potrzeby w koncepcjach psychologicznych ........................................... 193 2. Koncepcja potrzeb sterowniczych człowieka ........................................ 210 3. Zaspokajanie potrzeb sterowniczych w procesie pracy ......................... 225 Rozdział VI Funkcjonowanie zawodowe człowieka 1. Wybór zawodu i działalno(cid:286)ć zawodowa ze wzgl(cid:266)du na stałe indywidualne cechy osobowo(cid:286)ci ............................................................ 235 2. Stałe indywidualne cechy osobowo(cid:286)ci jako predyspozycje zawodowe ....... 261 3. Znaczenie samosterowno(cid:286)ci człowieka w działalno(cid:286)ci zawodowej ...... 285 4. Funkcjonowanie człowieka w kontek(cid:286)cie procesów samoregulacji i organizacji .................................................................... 297 5. Role pełnione przez pracowników ......................................................... 310 6. Podmiotowo(cid:286)ć człowieka w procesie pracy .......................................... 320 Rozdział VII Aktywno(cid:262)ć i przedsiębiorczo(cid:262)ć człowieka w procesie pracy 1. Aktywno(cid:286)ć i jej mechanizmy ................................................................. 333 2. Przedsi(cid:266)biorczo(cid:286)ć jako cecha działa(cid:276) człowieka i jej twórcze aspekty ............................................................................... 343 3. Wpływ stałych indywidualnych cech osobowo(cid:286)ci na aktywno(cid:286)ć i przedsi(cid:266)biorczo(cid:286)ć człowieka ......................................... 355 4. Aktywno(cid:286)ć zawodowa człowieka w kontek(cid:286)cie doznawanych emocji ........................................................ 359 Rozdział VIII Przystosowanie zawodowe 1. Teoretyczne uj(cid:266)cie przystosowania ....................................................... 373 2. Przystosowanie w sytuacjach zawodowych ........................................... 383 3. Przystosowanie zawodowe w kontek(cid:286)cie przyj(cid:266)tej koncepcji człowieka i jego cech ............................................................................. 390 Spis tre(cid:262)ci 7 Rozdział IX Komunikowanie się w procesie pracy 1. Teoretyczne aspekty komunikowania si(cid:266) .............................................. 401 2. Funkcje i formy komunikowania si(cid:266) interpersonalnego ........................ 407 3. Przebieg i determinanty procesu komunikowania si(cid:266) w pracy .............. 420 4. Umiej(cid:266)tno(cid:286)ci komunikowania si(cid:266) w kontek(cid:286)cie koncepcji stałych indywidualnych cech osobowo(cid:286)ci ............................................. 428 Rozdział X Wypalenie zawodowe 1. Syndrom wypalenia zawodowego – przegl(cid:261)d bada(cid:276) i opinii ................. 439 2. Wypalenie zawodowe w kontek(cid:286)cie przyj(cid:266)tej koncepcji człowieka i jego cech .............................................................................................. 458 Uwagi końcowe ...................................................................................... 467 Literatura ................................................................................................... 471 Indeks nazwisk ........................................................................................ 501 „Nigdy nie mo(cid:298)na wprowadzać do teorii wielko(cid:286)ci tylko obserwowalnych. Przeciwnie, to wła(cid:286)nie teoria rozstrzyga o tym, co mo(cid:298)na i co nale(cid:298)y obserwować”. Albert Einstein Wstęp Du(cid:298)e tempo zmian dokonuj(cid:261)cych si(cid:266) we współczesnej rzeczywisto(cid:286)ci oraz ich zło(cid:298)ono(cid:286)ć komplikuj(cid:261) (cid:298)ycie codzienne i utrudniaj(cid:261) skuteczne funkcjono- wanie zawodowe. Dynamiczne, bezustanne przeobra(cid:298)enia zachodz(cid:261)ce wokół człowieka wpływaj(cid:261) na niego, a on cz(cid:266)sto nie rozumie ich i nie zawsze jest w stanie im sprostać, porusza si(cid:266) „po omacku”. Nie jest te(cid:298) (cid:286)wiadomy tego, jakie procesy pod wpływem tych zmian zachodz(cid:261) w nim samym, jaki jest ich przebieg i jakie wywołuj(cid:261) skutki. Ma wi(cid:266)c problemy ze sterowaniem sob(cid:261) oraz otoczeniem, w tym innymi lud(cid:296)mi. Zbyt cz(cid:266)sto do(cid:286)wiadczane niepowodzenia uruchamiaj(cid:261) w nim mechanizmy destrukcyjne, utrudniaj(cid:261)ce, a nawet całkowi- cie uniemo(cid:298)liwiaj(cid:261)ce efektywne funkcjonowanie. Wymagania stawiane pracownikom w dzisiejszych czasach rosn(cid:261); oczekuje si(cid:266) od nich coraz wi(cid:266)kszej aktywno(cid:286)ci, skuteczno(cid:286)ci, przedsi(cid:266)biorczo(cid:286)ci, kre- atywno(cid:286)ci, coraz wy(cid:298)szego poziomu wielu ró(cid:298)nych umiej(cid:266)tno(cid:286)ci, mi(cid:266)dzy in- nymi: operowania informacjami, komunikacji interpersonalnej, podejmowania decyzji, kierowania zmianami. Czy wszyscy ludzie mog(cid:261) sprostać tym wyma- ganiom oraz jakie czynniki i mechanizmy o tym decyduj(cid:261)? – to pytania, na które nie mo(cid:298)na udzielić jednoznacznej odpowiedzi, opieraj(cid:261)c si(cid:266) wył(cid:261)cznie na wiedzy empirycznej i do(cid:286)wiadczeniach zawodowych nabytych w przeszło- (cid:286)ci. Prawidłowe odpowiedzi stanowi(cid:261) bowiem prognozy pozwalaj(cid:261)ce przewi- dywać, jak poszczególne jednostki b(cid:266)d(cid:261) zachowywały si(cid:266) w ró(cid:298)nego rodzaju sytuacjach zawodowych w przyszło(cid:286)ci. W przewidywaniu zjawisk, które mog(cid:261) si(cid:266) pojawić, nic tak skutecznie nie pomaga, jak wiedza teoretyczna. Dzi(cid:266)ki regułom zawartym w teorii mo(cid:298)na z du(cid:298)(cid:261) trafno(cid:286)ci(cid:261) okre(cid:286)lić przyszłe wydarze- nia i w por(cid:266) wpłyn(cid:261)ć na ich przebieg, zapobiegaj(cid:261)c zdarzeniom szkodliwym. Przy opracowywaniu teorii pracy, która jest równie(cid:298) teori(cid:261) funkcjonowania człowieka, uwzgl(cid:266)dniłam paradygmat systemowy stosowany od wielu lat z po- wodzeniem przy rozwi(cid:261)zywaniu problemów w technice, w zarz(cid:261)dzaniu w naj- bardziej rozwini(cid:266)tych krajach (cid:286)wiata, na przykład na Dalekim Wschodzie, gdzie dzi(cid:266)ki czwartej generacji zarz(cid:261)dzania, czyli zarz(cid:261)dzaniu systemowemu, dokonuje si(cid:266) niezwykle dynamiczny rozwój, nie wspominaj(cid:261)c ju(cid:298) o zawrotnym rozwoju informatyki, niemo(cid:298)liwym przy zignorowaniu tego paradygmatu. Niestety, w naukach humanistycznych widoczna jest, delikatnie mówi(cid:261)c, oboj(cid:266)tno(cid:286)ć wobec tego paradygmatu. Z niezrozumiałych przyczyn bardzo 12 Wstęp wielu przedstawicieli nauk humanistycznych uchyla si(cid:266) od korzystania z jego dobrodziejstw. Chocia(cid:298) przynale(cid:298)(cid:266) do grona humanistów, widz(cid:266) szereg korzy(cid:286)ci wynikaj(cid:261)cych z tego paradygmatu, być mo(cid:298)e ze wzgl(cid:266)du na wy- kształcenie techniczne oraz obronion(cid:261) dysertacj(cid:266) doktorsk(cid:261) w dziedzinie nauk technicznych. Ksi(cid:261)(cid:298)k(cid:266) sw(cid:261) kieruj(cid:266) do odbiorców interdyscyplinarnych, gdy(cid:298) człowiek, jego funkcjonowanie i działalno(cid:286)ć zawodowa interesuj(cid:261) specjalistów z ró(cid:298)- nych dziedzin, mi(cid:266)dzy innymi z: psychologii, pedagogiki, socjologii, prakse- ologii, zarz(cid:261)dzania, ekonomii, a tak(cid:298)e techników, którzy mimo post(cid:266)pu w ich dyscyplinach nie s(cid:261) w stanie skutecznie rozwi(cid:261)zywać problem niezawodno(cid:286)ci systemu człowiek – urz(cid:261)dzenie techniczne, ze wzgl(cid:266)du na niewystarczaj(cid:261)c(cid:261) wiedz(cid:266) o człowieku. Zacytowałam tu wielu specjalistów z ró(cid:298)nych dziedzin zajmuj(cid:261)cych si(cid:266) prac(cid:261) i funkcjonowaniem człowieka (w spisie literatury zamie(cid:286)ciłam ponad 500 cytowanych przeze mnie pozycji). Starałam si(cid:266) pokazać, jak przedsta- wiciele ró(cid:298)nych dziedzin rozumiej(cid:261) i ujmuj(cid:261) problemy zwi(cid:261)zane z tematyk(cid:261) ksi(cid:261)(cid:298)ki. Przy du(cid:298)ej liczbie cytowanej literatury mogłam zrezygnować z pozycji starszych, pozostawiłam tylko najcenniejsze z nich, gdy(cid:298) stanowi(cid:261) aktualn(cid:261) do dzi(cid:286) klasyk(cid:266), a wiele dzisiejszych publikacji mówi o tych samych problemach w bardzo podobny sposób, u(cid:298)ywaj(cid:261)c tylko nieco innych sformułowa(cid:276). Za oryginalny, własny wkład do teorii pracy uwa(cid:298)am opracowane rygory metodologiczne teorii oraz podstawowe zało(cid:298)enia teoretyczne. Całkowite no- vum stanowi kompletna koncepcja potrzeb sterowniczych człowieka, uwzgl(cid:266)d- niaj(cid:261)ca wszystkie aspekty jego funkcjonowania. Opieraj(cid:261)c si(cid:266) na zaproponowanej ju(cid:298) wcze(cid:286)niej koncepcji człowieka i jego cech, opracowałam własne uj(cid:266)cia teoretyczne dotycz(cid:261)ce najwa(cid:298)niejszych dla procesu pracy zagadnie(cid:276): – wyboru zawodu i działalno(cid:286)ci zawodowej ze wzgl(cid:266)du na predyspozycje zawodowe; – aktywno(cid:286)ci i przedsi(cid:266)biorczo(cid:286)ci w procesie pracy; – potrzeb sterowniczych zaspokajanych w procesie pracy; – przystosowania zawodowego; – komunikowania si(cid:266) w procesie pracy; – podejmowania decyzji przez pracownika; – wypalenia zawodowego; – relacji w procesie pracy; – emocji w procesie pracy; – rozwoju b(cid:266)d(cid:261)cego funkcj(cid:261) mechanizmu samoregulacji; – podmiotowo(cid:286)ci w procesie pracy. Wstęp 13 Wymienione zagadnienia, w celu wyja(cid:286)nienia ich mechanizmów, przeana- lizowałam teoretycznie, postawiłam wiele hipotez, a niektóre zaproponowane koncepcje zwery kowałam praktycznie. Je(cid:286)li człowiek nie radzi sobie z wymienionymi problemami, w jego funk- cjonowaniu zawodowym pojawia si(cid:266) wiele kon iktów, a tak(cid:298)e wypalenie za- wodowe, którego intensywno(cid:286)ć jest tym wi(cid:266)ksza, im wi(cid:266)cej popełnia bł(cid:266)dów. Starałam si(cid:266) jasno przekazywać my(cid:286)li innych autorów oraz formułować po- gl(cid:261)dy własne tak, by były one całkowicie zrozumiałe dla wszystkich Czytel- ników (bez wzgl(cid:266)du na ich rodzaj i poziom wykształcenia) zainteresowanych skuteczniejszym rozwi(cid:261)zywaniem własnych problemów w pracy i w (cid:298)yciu. Musz(cid:266) wyznać, (cid:298)e szczególnie blisk(cid:261) memu sercu grup(cid:261) Czytelników s(cid:261) studenci, z uwagi na ich otwarto(cid:286)ć, my(cid:286)lenie o swej przyszło(cid:286)ci w kategoriach sukcesu i skuteczno(cid:286)ci. Mam nie tylko nadziej(cid:266), ale jestem gł(cid:266)boko przeko- nana, (cid:298)e przetworzona przez ich umysły zawarto(cid:286)ć ksi(cid:261)(cid:298)ki pomo(cid:298)e im w ka- rierze zawodowej i w osi(cid:261)gni(cid:266)ciu sukcesu, pozwoli szerzej ogarn(cid:261)ć problemy otaczaj(cid:261)cej rzeczywisto(cid:286)ci, lepiej zrozumieć siebie i innych ludzi, własne oraz ich potrzeby, d(cid:261)(cid:298)enia, preferencje, predyspozycje, emocje, ambicje, a tak(cid:298)e przyczyny pojawiaj(cid:261)cych si(cid:266) trudno(cid:286)ci, aby skuteczniej sobie z nimi radzili zarówno w pracy zawodowej, jak i poza ni(cid:261). Wierz(cid:266), (cid:298)e działalno(cid:286)ć osób po- siadaj(cid:261)cych takie kompetencje zagwarantuje im samorealizacj(cid:266), zadowolenie oraz satysfakcj(cid:266) i pozwoli, by czuły si(cid:266) osobami szcz(cid:266)(cid:286)liwymi i spełnionymi. Rozdział I Problemy pracy w pedagogice pracy 1. Pojęcie pracy Praca ludzka jest zjawiskiem i procesem bardzo (cid:286)ci(cid:286)le powi(cid:261)zanym z egzy- stencj(cid:261) człowieka. Rola, jak(cid:261) odgrywa w jego (cid:298)yciu, jest ró(cid:298)nie postrzegana i odmiennie okre(cid:286)lana, w zale(cid:298)no(cid:286)ci od dyscypliny podejmuj(cid:261)cej t(cid:266) problema- tyk(cid:266), zarówno „de niowanie, jak i warto(cid:286)ciowanie pracy pozostaje w (cid:286)cisłym zwi(cid:261)zku z przyjmowan(cid:261) koncepcj(cid:261) człowieka i wizj(cid:261) jego ludzkiego powo- łania”1. Poszczególne dyscypliny, opieraj(cid:261)c si(cid:266) na własnej de nicji – a nawet na kilku – czasami le(cid:298)(cid:261)cych na przeciwległych biegunach, ujmuj(cid:261) prac(cid:266) w anali- zowanym przez nie aspekcie. Według Tadeusza Pszczołowskiego2, o pracy mo(cid:298)na mówić w sensie:  - zykalnym, biologicznym, psychologicznym, ekonomicznym, socjologicznym, prawnym,  lozo cznym i prakseologicznym. W zwi(cid:261)zku z funkcjonuj(cid:261)cymi znaczeniami pracy jest ona kategori(cid:261), któr(cid:261) zajmuje si(cid:266) wiele dyscyplin na- ukowych, mi(cid:266)dzy innymi: pedagogika, psychologia, socjologia, prakseologia,  lozo a, ekonomia, medycyna, organizacja i zarz(cid:261)dzanie, cybernetyka, nauki techniczne, ergonomia, teologia, a tak(cid:298)e prawo. Na przestrzeni wieków3, w zale(cid:298)no(cid:286)ci od systemów  lozo cznych i religij- nych oraz uwarunkowa(cid:276) społeczno-kulturowych, przeobra(cid:298)eniom uległy po- 1 Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, t. IV, red. E. Ró(cid:298)ycka, Wydawnictwo Akademickie „(cid:297)ak”, Warszawa 2005, s. 782. 2 T. Pszczołowski, Prakseologiczne sposoby usprawniania pracy, Pa(cid:276)stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1969, s. 9–15. 3 Przemiany, jakie dokonywały si(cid:266) w pojmowaniu ludzkiej pracy na przestrzeni historii, przed- stawiono w wielu publikacjach. Zwa(cid:298)ywszy na wnikliw(cid:261) i wyczerpuj(cid:261)c(cid:261) analiz(cid:266) tego zagad- nienia, uwa(cid:298)am, (cid:298)e na szczególn(cid:261) uwag(cid:266) zasługuj(cid:261) tu opracowania m.in.: M. Michalskiego, 16 Teoria pracy gl(cid:261)dy na temat roli, jak(cid:261) w (cid:298)yciu człowieka odgrywa praca. Zastanawiano si(cid:266) w szczególno(cid:286)ci nad jej sensem. Tak(cid:298)e współcze(cid:286)nie w literaturze przedmiotu spotykamy si(cid:266) z ró(cid:298)norodnymi sposobami jej interpretacji. Aby przybli(cid:298)yć za- kres problemów zwi(cid:261)zanych z prac(cid:261), ich zło(cid:298)ono(cid:286)ć i jej wpływ na jednostk(cid:266) społeczn(cid:261), przytocz(cid:266) tylko niektóre z nich. Jak zauwa(cid:298)a Tadeusz W. Nowacki, autor Leksykonu pedagogiki pracy4, „poj(cid:266)cie pracy cieszy si(cid:266) wieloma de nicjami, formułowanymi z ró(cid:298)nych sta- nowisk. Poszczególne nauki posługuj(cid:261) si(cid:266) własnymi de nicjami. W ró(cid:298)nych naukach ukształtowały si(cid:266) inne poj(cid:266)cia pracy, choć przecie(cid:298) wszystkie s(cid:261) ozna- czone tym samym terminem”5. W leksykonie tym pod hasłem p r a c a mo(cid:298)na przeczytać, (cid:298)e jest to: „wg okre(cid:286)lenia T. Kotarbi(cid:276)skiego, działalno(cid:286)ć wykonywana dla uczynienia zado(cid:286)ć czyim(cid:286) potrzebom istotnym, za(cid:286) wg J. Szczepa(cid:276)skiego: ka(cid:298)da celowa czyn- no(cid:286)ć społecznie u(cid:298)yteczna lub społecznie doniosła i zapewniaj(cid:261)ca okre(cid:286)lon(cid:261) pozycj(cid:266) w społecze(cid:276)stwie. P. jest działalno(cid:286)ci(cid:261) tak ró(cid:298)norodn(cid:261), (cid:298)e przyjmuje rozmaite postacie, ujawniaj(cid:261)ce du(cid:298)e ró(cid:298)nice. Według T. W. Nowackiego, praca jest zbiorem w y s i ł k ó w l u d z k i c h w y k o n y w a n y c h dla utrzymania egzystencji człowieka i podwy(cid:298)szenia jej poziomu, a zawiera dostosowane do zada(cid:276) pracowniczych układy i struktury czynno(cid:286)ci sensomotorycznych i inte- lektualnych, prowadz(cid:261)cych do produkcji dóbr materialnych, usług i wytworów kultury”6. Poza zacytowan(cid:261) de nicj(cid:261) pracy w leksykonie zde niowanych jest 39 rodzajów pracy ze wzgl(cid:266)du na ró(cid:298)ne jej aspekty. Słownik pedagogiki pracy podaje inne wyja(cid:286)nienie tego poj(cid:266)cia: „prac(cid:261) nazywamy ka(cid:298)d(cid:261) działalno(cid:286)ć, której wynikiem jest wytwór kulturowy, dobro materialne lub usługa”7. Zgodnie z de nicj(cid:261) podan(cid:261) w Encyklopedii Powszechnej praca jest to „ce- lowa działalno(cid:286)ć człowieka, która polega na przekształcaniu ró(cid:298)nego typu dóbr i przystosowywaniu ich do zaspokajania potrzeb ludzkich”8. Człowiek, praca, kultura. O kulturowym wymiarze pracy ludzkiej, Wydawnictwo Pozna(cid:276)skie, Pozna(cid:276) 2005 oraz J. W. Gałkowskiego, Praca i człowiek. Próba  lozo cznej analizy pracy, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 1980. 4 T. W. Nowacki, Leksykon pedagogiki pracy, Instytut Technologii Eksploatacji, Wy(cid:298)sza Szkoła Pedagogiczna TWP, Wy(cid:298)sza Szkoła Pedagogiczna ZNP, Wydawnictwo Instytutu Technologii Eksploatacji w Radomiu, Radom 2004. 5 T. W. Nowacki, U. Jeruszka, Podstawy dydaktyki pracy, Wydawnictwo Wy(cid:298)szej Szkoły Peda- gogicznej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, Warszawa 2004, s. 11. 6 T. W. Nowacki, Leksykon pedagogiki..., dz. cyt., s. 189–190. 7 Słownik pedagogiki pracy, red. L. Koczniewska-Zagórska, T. W. Nowacki, Z. Wiatrowski, Zakład Narodowy im. Ossoli(cid:276)skich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław – War- szawa – Kraków – Gda(cid:276)sk – Łód(cid:296) 1986, s. 252. 8 Encyklopedia Powszechna PWN, red. nacz. W. Kryszewski, R. Marcinkowski, wyd. 2, Pa(cid:276)- stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985, s. 729. Rozdział I. Problemy pracy w pedagogice pracy 17 Z kolei w Encyklopedii pedagogicznej XXI wieku wymienione s(cid:261) trzy ele- menty składaj(cid:261)ce si(cid:266) na tre(cid:286)ć poj(cid:266)cia praca. S(cid:261) to: – „(cid:286)wiadome działanie maj(cid:261)ce na celu zaspokojenie potrzeb przez tworze- nie dóbr; – podejmowany przez pracuj(cid:261)cego trud, ci(cid:266)(cid:298)ar towarzysz(cid:261)cy wysiłkowi  - zycznemu wzgl(cid:266)dnie umysłowemu pracuj(cid:261)cego człowieka; – nieodł(cid:261)cznie zwi(cid:261)zany z prac(cid:261) rozwój  zyczny, psychiczny, duchowy i moralny pracuj(cid:261)cego podmiotu”9. Encyklopedia organizacji i zarz(cid:261)dzania podaje, (cid:298)e praca ludzka to: „celowa działalno(cid:286)ć człowieka, polegaj(cid:261)ca na przekształcaniu dóbr przyrody i przysto- sowaniu ich do zaspokajania potrzeb ludzkich. Ze wzgl(cid:266)du na stopie(cid:276) organi- zacyjnego zespolenia wykonawców pracy w celu zrealizowania okre(cid:286)lonych zada(cid:276) rozró(cid:298)nia si(cid:266) prac(cid:266) indywidualn(cid:261) (wykonywan(cid:261) przez jednego wyko- nawc(cid:266)) i zespołow(cid:261) (wykonywan(cid:261) przez grup(cid:266) wykonawców, mi(cid:266)dzy którymi powstaj(cid:261) wi(cid:266)zy kooperacyjne). Ze wzgl(cid:266)du na stosunek wykonywanej pracy do jej celu rozró(cid:298)nia si(cid:266) prac(cid:266) podstawow(cid:261) (prowadz(cid:261)c(cid:261) bezpo(cid:286)rednio do rea- lizacji celu) i pomocnicz(cid:261) (która wspiera prac(cid:266) podstawow(cid:261)). Prac(cid:266) dzieli si(cid:266) ponadto na wykonawcz(cid:261), twórcz(cid:261) i kierownicz(cid:261)”10. Perspektywa nauk o zarz(cid:261)dzaniu i ekonomii skłania do okre(cid:286)lenia proce- su pracy „jako celowo zorganizowanej działalno(cid:286)ci, b(cid:266)d(cid:261)cej splotem, a jed- nocze(cid:286)nie ci(cid:261)giem czynów ludzkich, zmierzaj(cid:261)cej do uzyskania okre(cid:286)lonych rezultatów, aby uczynić zado(cid:286)ć czyim(cid:286) istotnym interesom”11. W Encyklopedii biznesu praca de niowana jest jako „celowa działalno(cid:286)ć człowieka, w której procesie przekształca on z pomoc(cid:261) narz(cid:266)dzi pracy (ma- szyn, urz(cid:261)dze(cid:276), (cid:286)rodków technicznych) przedmioty pracy i przystosowuje je do potrzeb oraz (cid:286)wiadczy okre(cid:286)lone usługi materialne (transport, usługi remon- towe) i niematerialne (teatr, telewizja, o(cid:286)wiata itp.)”12. Według Marka Kozłowskiego, „praca jest kolejn(cid:261), po pieni(cid:261)dzu i ziemi, postaci(cid:261) kapitału”13. W Leksykonie pracy, bezrobocia i zabezpieczenia społecznego mo(cid:298)na prze- czytać, (cid:298)e praca „[...] okre(cid:286)la celow(cid:261) działalno(cid:286)ć człowieka, w procesie której 9 Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku..., dz. cyt., s. 781. 10 Encyklopedia organizacji i zarz(cid:261)dzania, kom. red. L. Pasieczny, Pa(cid:276)stwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1981, s. 378–379. 11 M. Gableta, Człowiek i praca w zmieniaj(cid:261)cym si(cid:266) przedsi(cid:266)biorstwie, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego, Wrocław 2003, s. 9. Zacytowane okre(cid:286)lenie nawi(cid:261)zuje do istoty pracy w uj(cid:266)ciu Tadeusza Kotarbi(cid:276)skiego. 12 Encyklopedia biznesu, red. W. Pomykało, t. I, wyd. I, Fundacja „Innowacja”, Warszawa 13 M. Kozłowski, Encyklopedia kapitału w zarysie, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1995, s. 646. Łód(cid:296) 1994, s. 108. 18 Teoria pracy przystosowuje on przedmioty pracy za pomoc(cid:261) narz(cid:266)dzi pracy do swoich po- trzeb materialnych i pozamaterialnych”14. Zgodnie z de nicj(cid:261) podan(cid:261) w Encyklopedii psychologicznej „praca to system czynno(cid:286)ci wyró(cid:298)nionych i ukierunkowanych na przekształcanie otoczenia, wy- konywanych wzgl(cid:266)dnie stale, gdy jej wykonawca ma odpowiednie kwali kacje formalne”15. Według Słownika psychologii praca to „aktywno(cid:286)ć  zyczna lub intelektu- alna, której wymaga społecze(cid:276)stwo lub któr(cid:261) narzuca si(cid:266) sobie w okre(cid:286)lonym celu”16. Praca wykonywana samorzutnie i ch(cid:266)tnie wzbogaca osobowo(cid:286)ć czło- wieka, wykonywana za(cid:286) pod przymusem mo(cid:298)e si(cid:266) stać (cid:296)ródłem udr(cid:266)ki i gł(cid:266)- bokiego niezadowolenia. W opracowaniach psychologicznych na temat pracy szczególn(cid:261) uwag(cid:266) po(cid:286)wi(cid:266)ca si(cid:266) zadowoleniu i satysfakcji z pracy, jak równie(cid:298) zjawiskom negatywnym, na przykład wypaleniu zawodowemu. W rozumieniu psychologów społecznych praca jest to aktywno(cid:286)ć ukierun- kowana na osi(cid:261)ganie po(cid:298)(cid:261)danych celów, wykraczaj(cid:261)cych poza przyjemno(cid:286)ć płyn(cid:261)c(cid:261) z samej aktywno(cid:286)ci. Chocia(cid:298) termin p r a c a cz(cid:266)sto odnosi si(cid:266) do płat- nego zaj(cid:266)cia czy posady, mo(cid:298)e obejmować wiele innych form aktywno(cid:286)ci, ta- kich jak zaj(cid:266)cia domowe, społeczne itp. We wszystkich de nicjach praca rozumiana jest jako pewnego rodzaju cz(cid:266)- sto nieunikniona konieczno(cid:286)ć. Dodatkowo termin ten oznacza wysiłek i opór (cid:286)rodowiska; celem pracy jest osi(cid:261)gni(cid:266)cie czego(cid:286), co jest w sensie  zycznym i psychicznym trudne do realizacji. Mianem pracy mo(cid:298)na okre(cid:286)lać zarówno krótkotrwały wysiłek, jak i działania podejmowane przez dłu(cid:298)szy czas. Długo- trwała praca prawie zawsze ma miejsce w układzie ról społecznych i instytucji, np. w (cid:286)rodowisku zawodowym, grupach wolontariuszy czy w domu rodzin- nym. W dyskusji nad poj(cid:266)ciem „praca” wci(cid:261)(cid:298) powraca z jednej strony temat obowi(cid:261)zku i wyboru, z drugiej – temat zysku i kosztu17. W socjologii praca jest pojmowana – podobnie jak w organizacji i zarz(cid:261)- dzaniu – „jako celowa działalno(cid:286)ć człowieka, w trakcie której przekształca on przyrod(cid:266) za pomoc(cid:261) narz(cid:266)dzi zgodnie ze swoimi pragnieniami i potrzebami”18. We współczesnych systemach rynkowych istnieje tendencja do de niowania 14 Z. Sadowski, T. Wach, Leksykon pracy, bezrobocia i zabezpieczenia społecznego, Bibliotecz- ka Pracownicza, Warszawa 2003, s. 41. 15 Encyklopedia psychologiczna, red. W. Szewczyk, wyd. I, Fundacja „Innowacja”, Warszawa 1998, s. 451. 16 N. Sillamy, Słownik psychologii, tłum K. Jarosz, Ksi(cid:261)(cid:298)nica, Katowice 1995, s. 218. 17 Por. Encyklopedia Blackwella. Psychologia społeczna, red. A. S. R. Manstead, M. Hewstone, S. T. Fiske, M. A. Hogg, H. T. Reis, G. R. Semin, red. wyd. pol. J. Czapi(cid:276)ski, tłum. A. Bieniek, i in., Jacek Santorski, Warszawa [2001], s. 410. 18 J. Sztumski, Socjologia pracy w zarysie, Instytut Wydawniczy Zwi(cid:261)zków Zawodowych, War- szawa 1981, s. 16. Rozdział I. Problemy pracy w pedagogice pracy 19 pracy ludzkiej jako aktywno(cid:286)ci, która skutkuje wymiernymi społecznie ko- rzy(cid:286)ciami wycenianymi na rynku w postaci dochodu19. Z kolei Władysław Jacher, opieraj(cid:261)c si(cid:266) na tekstach (cid:286)w. Tomasza z Akwi- nu, proponuje nast(cid:266)puj(cid:261)c(cid:261) de nicj(cid:266) pracy: „praca to wysiłek psycho zyczny, twórczy, celowy, (cid:286)wiadomy osoby ludzkiej w d(cid:261)(cid:298)eniu do dobra, posiadaj(cid:261)cy znaczenie społeczne”20. W przytoczonym uj(cid:266)ciu praca ludzka ma charakter ogólny, mo(cid:298)e jednak zawierać w sobie i te elementy, które mo(cid:298)na spotkać we współczesnych de nicjach pracy. W rozumieniu  lozo cznym, zdaniem Jerzego W. Gałkowskiego, „praca jest to aspekt aktywnego zachowania si(cid:266) człowieka wobec (cid:286)wiata, podlegaj(cid:261)cy normowaniu moralnemu, wynikaj(cid:261)cy z jego niesamowystarczalno(cid:286)ci przeja- wiaj(cid:261)cej si(cid:266) w potrzebach, realizowany w ludzkim czynie w celu podporz(cid:261)dko- wania sobie (cid:286)wiata dla po(cid:286)redniego zaspokojenia potrzeb, powoduj(cid:261)cy rozwój człowieka, a maj(cid:261)cy charakter ambiwalentny”21. W wielu encyklopediach i słownikach pod hasłem „praca”, w znaczeniu  lozo cznym, cytowane s(cid:261) pogl(cid:261)dy Karola Marksa, według którego „praca to działanie uzewn(cid:266)trzniaj(cid:261)ce człowieka i jednocze(cid:286)nie tworz(cid:261)ce osob(cid:266) ludz- k(cid:261), pojmowan(cid:261) tu jako odbicie zachodz(cid:261)cych historycznie stosunków spo- łecznych, które s(cid:261) kształtowane przez człowieka i same go z kolei kształtuj(cid:261). Proces ów umo(cid:298)liwia samorealizacj(cid:266) osoby ludzkiej”22. Filozof ten twierdził równie(cid:298), (cid:298)e „praca jest przede wszystkim procesem zachodz(cid:261)cym pomi(cid:266)dzy człowiekiem a przyrod(cid:261). W procesie tym człowiek swym własnym czynem doprowadza do wymiany materii z przyrod(cid:261), reguluje i kontroluje t(cid:266) przemia- n(cid:266). Wobec materii przyrodzonej wyst(cid:266)puje on sam jako jedna z sił przyrodzo- nych. Wprawia w ruch siły przyrodzone, nale(cid:298)(cid:261)ce do jego ciała, jak ramiona i nogi, głow(cid:266) i r(cid:266)ce, a(cid:298)eby przyswoić sobie materi(cid:266) przyrodzon(cid:261) w postaci przydatnej dla swego (cid:298)ycia. Oddziaływuj(cid:261)c swymi poruszeniami na przyrod(cid:266) zewn(cid:266)trzn(cid:261) – zmieniaj(cid:261)c j(cid:261), człowiek zmienia zarazem j(cid:261) i swoj(cid:261) własn(cid:261) na- tur(cid:266)”23. Ujmuj(cid:261)c ogólnie istot(cid:266) pracy, K. Marks pisał: „p r o c e s p r a c y taki, jak go tu przedstawili(cid:286)my w jego prostych i a b s t r a k c y j n y c h momentach, 19 Por. Encyklopedia socjologii, t. III, O–R, red. H. Doma(cid:276)ski, O cyna Naukowa, Warszawa 2000, s. 175. 20 W. Jacher, My(cid:286)l Tomasza z Akwinu o pracy ludzkiej [w:] Praca. Gospodarka. Społecze(cid:276)- stwo. Studia i szkice socjologiczne dedykowane Profesor Jolancie Kulpi(cid:276)skiej, red. K. Dok- tór, K. Konecki, W. Warzywoda-Kruszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łód(cid:296) 2003, s. 122. 21 J. W. Gałkowski, Praca i człowiek..., dz. cyt., s. 295. 22 A. Podsiad, Słownik terminów i poj(cid:266)ć  lozo cznych, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 2000, s. 658–659. 23 Cyt. za: T. Pszczołowski, Mała encyklopedia prakseologii i teorii organizacji, Zakład Narodo- wy im. Ossoli(cid:276)skich, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gda(cid:276)sk 1978, s. 12. 20 Teoria pracy jest celow(cid:261) działalno(cid:286)ci(cid:261) dostarczania warto(cid:286)ci u(cid:298)ytkowych, przystosowania dóbr przyrody do potrzeb ludzkich, powszechnym warunkiem wymiany ma- terii mi(cid:266)dzy człowiekiem a przyrod(cid:261), wiecznym naturalnym warunkiem (cid:298)ycia ludzkiego, a przeto czym(cid:286) niezale(cid:298)nym od jakiejkolwiek formy tego (cid:298)ycia, natomiast czym(cid:286) wspólnym wszystkim jego formom społecznym”24. To, i(cid:298) dyscypliny teologiczne i  lozo czne traktuj(cid:261) prac(cid:266) jako kategori(cid:266) antropologiczn(cid:261), „wskazuje z jednej strony na to, (cid:298)e podstaw(cid:261) jej warto(cid:286)ci jest sam człowiek, gdy(cid:298) jest ona jego aktem, a jej warto(cid:286)ć przedmiotow(cid:261) nale(cid:298)y mierzyć miar(cid:261) godno(cid:286)ci samego podmiotu pracy, czyli osoby, b(cid:266)d(cid:261)cej równie(cid:298) nadrz(cid:266)dnym celem pracy. Z drugiej strony ta sama praca przedstawiana bywa jako jedna z podstawowych alienacji człowieka i mo(cid:298)liwych dróg jego depre- cjacji”25. Stefan Kardynał Wyszy(cid:276)ski wyja(cid:286)nia sens pracy w duchu katolickiej nauki społecznej, analizuje i interpretuje jej kontekst ludzki i chrze(cid:286)cija(cid:276)ski, bardzo silnie akcentuje jej aspekt humanistyczny, twierdz(cid:261)c, (cid:298)e „element techniczny i ekonomiczny pracy musi być równowa(cid:298)ony z elementem humanistycznym”26, podkre(cid:286)la „znaczenie wychowawcze pracy ludzkiej zarówno w osobistym, jak i społecznym zakresie. Dzi(cid:266)ki temu praca ludzka pełniej oka(cid:298)e swoje wła(cid:286)ci- we oblicze: ludzkie, moralne, religijne, kulturalne, społeczne, gospodarcze”27. Podkre(cid:286)la, (cid:298)e nale(cid:298)y „dokonać wła(cid:286)ciwego wł(cid:261)czenia pracy, stanowi(cid:261)cej cz(cid:266)(cid:286)ć naszego (cid:298)ycia, do cało(cid:286)ci tego (cid:298)ycia, tak aby praca nie była czym(cid:286) od reszty (cid:298)y- cia oderwanym, ale (cid:298)eby z nim tworzyła harmonijn(cid:261) cało(cid:286)ć”28. Praca, w uj(cid:266)ciu Kardynała Wyszy(cid:276)skiego, „w dobrym znaczeniu doskonali człowieka, jego (cid:298)ycie materialne i duchowe, jego moralno(cid:286)ć, charakter, osobowo(cid:286)ć”29. W podobnym duchu na temat pracy wypowiada si(cid:266) Jan Paweł II, uwa(cid:298)aj(cid:261)c, (cid:298)e „praca jest dobrem człowieka – dobrem jego człowiecze(cid:276)stwa – przez prac(cid:266) bowiem człowiek nie tylko przekształca przyrod(cid:266), dostosowuj(cid:261)c j(cid:261) do swoich potrzeb, ale tak(cid:298)e u r z e c z y w i s t n i a s i e b i e jako człowieka, a tak(cid:298)e ponie- k(cid:261)d b a r d z i e j «s t a j e s i (cid:266) c z ł o w i e k i e m»”30. W (cid:286)wietle rozwa(cid:298)a(cid:276) Jana Pawła II mo(cid:298)na doj(cid:286)ć do wniosku, i(cid:298) najbardziej podstawow(cid:261) cech(cid:261) pracy jest wolna i twórcza działalno(cid:286)ć człowieka. Ponadto problematyka ludzkiej pracy 24 Słownik  lozo i marksistowskiej, red. T. M. Jaroszewski, Wiedza Powszechna, Warszawa 1982, s. 268. 25 Słownik społeczny, red. B. Szlachta, WAM, Kraków 2004, s. 942. 26 S. Wyszy(cid:276)ski, Duch pracy ludzkiej. My(cid:286)li o warto(cid:286)ci pracy, Wydawnictwo im. Stefana Kard. Wyszy(cid:276)skiego Soli Deo, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 2000, s. 19. 27 Tam(cid:298)e, s. 10. 28 Tam(cid:298)e, s. 21. 29 Tam(cid:298)e, s. 9. 30 Jan Paweł II, Laborem exercens. Tekst i komentarze, red. J. Gałkowski, Redakcja Wydaw- nictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1986, s. 21.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Teoria pracy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: