Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00141 003100 20655191 na godz. na dobę w sumie
Wirtualne realis. Estetyka w epoce elektroniki - ebook/pdf
Wirtualne realis. Estetyka w epoce elektroniki - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 254
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1189-0 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> obyczajowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Czym może być rzeczywistość człowieka w czasach elektronicznych multimediów? Zapatrzony w monitory komputerów, poddany oddziaływaniu mediów, sięgający po elektroniczne formy kontaktu – człowiek wręcz „przyrasta” do różnego rodzaju urządzeń, które przenikając do jego codzienności w coraz większym stopniu tworzą sieć elektronicznych połączeń, zastępując bezpośrednie kontakty i kreując obraz medialnej rzeczywistości. Inwazyjnie rozwijająca się elektronika stwarza z jednej strony fascynujące możliwości, z drugiej swoiście pochłania ludzką aktywność, która pierwotnie skierowana była ku realności. Człowiek coraz częściej wydaje się odwracać od rzeczywistości, zwracając wzrok i poszukując w świetle monitorów tego, co dla niego bliskie i realne, przenosząc przy tym do wytworzonej elektronicznie sfery wirtualnej swoje działania, potrzeby i emocje. Zapominanie o realności na rzecz tego, co wykreowane elektronicznie ujawnia wymiar zjawiska wirtualności jako wirtualnego realis – sfery alternatywnej dla ludzkiego przeżywania.

Książka zawiera filozoficzną perspektywę opisu wirtualności. Angażuje problematykę współczesnych mediów, zjawisk powstających na tle kultury informacyjnej oraz wpływu technologii na rozwój sztuki elektronicznej. Zwłaszcza sztuka elektroniczna w ramach rozwijających się jej nurtów, np. wideo, sztuki Sieci, monitoringu, sztucznego życia lub sztucznej inteligencji, stwarza możliwość doświadczenia zjawisk wynikających z postrzegania rozwoju elektroniki. Poprzez zaprezentowanie różnych aspektów elektroniki sztuka wprowadza człowieka w zmienianą rozwojem technologii rzeczywistość.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

universitas Michał Ostrowicki . WIRTUALNE REALIS ESTETYKA W EPOCE ELEKTRONIKI WIRTUALNE REALIS. ESTETYKA W EPOCE ELEKTRONIKI Michał Ostrowicki WIRTUALNE REALIS. ESTETYKA W EPOCE ELEKTRONIKI Kraków Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Jagielloński © Copyright by Michał Ostrowicki and Towarzystwo Autorów ISBN 97883-242-1189-0 TAiWPN UNIVERSITAS Recenzenci prof. dr hab. Krystyna Wilkoszewska prof. dr hab. Ryszard W. Kluszczyński Redakcja Mirosław Ruszkiewicz Projekt okładki i stron tytułowych Sepielak www.universitas.com.pl SpiS treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Część I Wirtualność jako pojęcie filozofii WproWadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 o pojęciu Wirtualności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Warstwa technologiczna: urządzenia kreują środowisko elektroniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Warstwa kulturowa: człowiek w środowisku elektronicznym . . . 31 Warstwa filozoficzna: rzeczywistość wirtualna – rzeczywistość człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 idea matrycy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 cybernetyczna istota rzeczyWistości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 struktura sfery Wirtualnej . Wirtualne realis . . . . . . . . . . . . . . 87 Wirtualna natura śWiadomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 człoWiek W przestrzeni technologicznej głębi . . . . . . . . . . . 118 Emanacja technologii w rzeczywistości człowieka . . . . . . . . . . 118 W kierunku integracji człowieka i maszyny – nowa natura człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 Część II Dzieło sztuki w aspekcie ujęcia matrycowego WproWadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 immaterialny Wymiar sztuki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 interaktyWność jako manifestacja dynamiki układóW . . . . . . 161 zjaWisko interaktyWności W sztuce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 Interaktywne dzieło sztuki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 SPIS TREścI  Interaktywność matrycy artystycznej w perspektywie ujęcia matrycowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 Interaktywność w sztuce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 immersyjność elektronicznego realis dzieła interaktyWnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 Immersja jako własność sztuki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 Immersyjność interaktywnego dzieła elektronicznego . . . . . . . 207 Od obrazu rzeczywistości do rzeczywistości elektronicznego realis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 dzieło sztuki jako matryca artystyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 indeks rzeczoWy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 indeks nazWisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 WStęp Powiększający się obszar zastosowania elektroniki przenikającej do świata człowieka oraz wzrost znaczenia jej oddziaływania wpro­ wadzają do ludzkiego życia jakość powodującą budowanie się coraz mocniejszych relacji pomiędzy człowiekiem i środowiskiem elektro­ nicznym. Pod postacią różnych urządzeń środowisko to inwazyjnie rozrasta się, tworzy otoczenie człowieka, czasami, dzięki możliwo­ ściom, jakie udostępnia, zyskuje zasadnicze znaczenie dla ludzkich działań. Człowiek „opleciony” siecią elektronicznych połączeń, wpa­ trzony w interfejsy, w pewnym stopniu uzależnia od nich własną ak­ tywność, koegzystuje ze środowiskiem elektronicznym w różnych jego obszarach i kreuje własną egzystencję na tle sieci globalnych połączeń – można powiedzieć, że człowiek przynależy do środowiska elektro­ nicznego proporcjonalnie do możliwości, jakie ono udostępnia. Oddziaływanie mediów, forma informacji w Internecie lub komuni­ kacja oparta na kontakcie elektronicznym uzupełniają lub mogą prze­ słaniać wartość i znaczenie budowania się międzyludzkich związków w świecie realnym. W środowisku elektronicznym ludzka aktywność może uzyskiwać inny wymiar i znaczenie niż w realności, z kolei na­ stawienie do rzeczywistości świata realnego może podlegać kształto­ waniu przez zakres i stopień związków człowieka ze środowiskiem elektronicznym. Powiązany od początków człowieczeństwa z techni­ ką, stwarzający w historii artefaktu własny świat, na tle elektroniki człowiek z jednej strony uzyskuje nieosiągalne w inny sposób możli­ wości, z drugiej strony przesuwa lub zatraca przynależne pierwotnie do realności pewne zachowania i związki oraz może zmieniać własne poczucie rzeczywistości. Niezależnie od wymiaru użytkowego, elektronika może skupiać na sobie aktywność człowieka nacechowaną emocjonalnie, ukierun­ kowywać intencjonalność, angażować w przeżywanie świata rzeczy­ wistości wirtualnej. Rozszerzając się, środowisko elektroniczne niekiedy  WSTęP jakby przesłania realność lub wnika pomiędzy człowieka a realność, stając się czasem alternatywną w stosunku do realności sferą. Prze­ nosząc aktywność do środowiska elektronicznego, człowiek jakby od­ wraca się od świata realnego, a jego stosunek wynikający z aspektu użycia elektroniki może przekształcać się w aspekt istnienia – w śro­ dowisku elektronicznym człowiek odnajduje rzeczywistość wirtualną, która sprzyja działaniom, akomoduje sferę emocjonalną, może stawać się bliskim, przyjaznym światem. Prezentowana książka zawiera próbę określenia wirtualności na gruncie filozofii, z zaakcentowaniem estetyki. W pierwszej części za­ tytułowanej Wirtualność jako pojęcie filozofii staramy się zarysować ogólną ideę sfery wirtualnej. Wiąże się to z przybliżeniem zjawiska wirtualności poprzez uwzględnienie wybranych poglądów, w miarę możliwości prezentujących wirtualność w ramach różnych perspek­ tyw. Ideę wirtualności przedstawiamy jako podbudowaną historycz­ nie, próbując wskazać pewne podobieństwa w dążeniach filozofii, wy­ rażające się głównie w traktowaniu sfery wirtualnej jako rzeczywisto­ ści człowieka, odmiennej od rzeczywistości świata realnego. W części drugiej, Dzieło sztuki w aspekcie ujęcia matrycowego, skupiliśmy się na problematyce estetycznej. Przywołujemy tutaj poglądy estetyków związane z problematyką sztuki elektronicznej, jak również staramy się opisać charakterystyki dzieła elektronicznego oraz próbujemy tak­ że odnieść się do sztuki interaktywnej jako emanacji dążeń współczes­ nych twórców. Podjęta przez nas próba opisu zjawiska wirtualności, które wydaje się pojęciem posiadającym znaczny potencjał dla prowadzenia analizy z różnych perspektyw, ograniczona jest do pewnych aspektów, w okre­ ślonych miejscach jedynie wskazujemy kierunki wybranych zagadnień lub staramy się je zarysować. Zagadnienie wirtualności, podejmowa­ ne w szeregu dyscyplinach i odmiennych aspektach, nasuwa wrażenie, że zjawisko to pod różnymi postaciami ogarnia człowieka, np. wkra­ cza w świat przeżyć wewnętrznych, stwarza duchowość elektronicz­ nej egzystencji, kreuje elektroniczny wymiar ludzkiego świata. Zja­ wisko wirtualności uzyskuje postać w ramach powstających opisów, będąc tematem podejmowanym w różnych obszarach humanistyki, co związane jest zapewne nie tylko z rozwojem technologii, ale również ze zmianą nastawienia człowieka do świata, poprzez zapośredniczenie w kolejnych generacjach urządzeń. Wydaje się, że ludzka perspekty­ wa pojmowania elektroniki nie kończy się na włączeniu przełącznika na ‘on’ w jedynie użytkowym celu, np. poszukiwania informacji, ale otwiera dostęp do sfery rzeczywistości elektronicznej, jak również do drugiego człowieka, często zamieniając trwanie w świecie realnym na przeżywanie w świecie elektronicznym. WSTęP * * *  Pragnę wyrazić słowa podziękowania Pani Profesor Krystynie Wil­ koszewskiej za szereg wspólnie prowadzonych rozmów, czynione ob­ serwacje i uwagi, jak również wspieranie mnie podczas powstawania niniejszej książki. cZęśĆ I WIRTUALNOśĆ JAKO POJęcIE FILOZOFII WproWadzenie Zmieniający się na tle technologii świat człowieka skłania do re­ fleksji nad genezą przemian i obrazem rzeczywistości nasyconej elek­ troniką. Zasadne wydaje się wykorzystanie możliwości, jakie posiada filozofia, w celu próby zastosowania uogólniających opisów, konstru­ owania zawartości pojęć oraz powiązania ich z innymi dziedzinami nauki. Z jednej strony zauważamy potrzebę własnej pracy filozofii, uchwycenia z perspektywy filozoficznej przemian związanych z roz­ wojem elektroniki, w tym szczególnie powstania i opisu pojęcia wir­ tualności, z drugiej strony podkreślamy konieczność współdziałania w ramach ujęć interdyscyplinarnych z takimi dziedzinami jak np. kul­ turoznawstwo, medioznawstwo lub sztuka. Na gruncie nauk filozoficznych pojęcie wirtualności wydaje się posiadać pewną konotację i genezę historyczną, współcześnie wiąże się z zagadnieniem istnienia rzeczywistości wirtualnej, jej związków z realnością, zdolnością rozróżniania i podejmowania wyborów w od­ niesieniu do tego, co wirtualne i realne lub wartościowania w ramach międzyludzkich kontaktów elektronicznych, odnajdywania w środo­ wisku elektronicznym wartości lub treści życiowych, jak również zna­ czenia elektronicznej sztuki interaktywnej. Współczesna rzeczywi­ stość skłania do obserwacji, że to, co realne, swoiście przeplata się z tym, co wirtualne – dwie sfery bytu, określone przez różne płasz­ czyzny ontologiczne: realną i wirtualną, w coraz większym stopniu wspólnie tworzą rzeczywistość człowieka. Być może rozwój technolo­ giczny służy procesowi, który prowadzi do przynajmniej częściowego przeniesienia ludzkich potrzeb, działań i oczekiwań w sferę wirtualną, której podstawę tworzy elektronika. Pojęcie wirtualności na gruncie filozofii można zapewne opisać z kilku perspektyw, np. ontologicznej, epistemologicznej, aksjologicz­ nej lub antropologicznej. Zarysowując to pojęcie na tle filozofii, moż­ na by skłaniać się do stworzenia płaszczyzny analizy – takiego pojmo­ wania wirtualności, by można było z jednej strony traktować ją jako 14 WPROWADZENIE zagadnienie filozoficzne, z drugiej strony uwzględniać elementy ana­ lizy filozoficznej i opisów, łącząc je z problematyką innych dyscyplin naukowych. Naszym celem jest zaprezentowanie wybranych poglądów, w któ­ rych filozofowie, kulturoznawcy i estetycy określają znaczenie wirtu­ alności. Podejmując próbę omówienia filozoficznego wymiaru wirtual­ ności, posługujemy się pojęciem matrycy cybernetycznej. Zarysowana koncepcja matrycy zakłada, że geneza i historia tego pojęcia wiąże się z naturą człowieka. Wyróżniamy rodzaje matryc oraz podejmujemy próbę ogólnego opisu matrycy, jak również opisu charakterystyk sfe­ ry wirtualnej. Przyjmujemy, że różnorodne matryce, traktowane ca­ łościowo jako współistniejące ze sobą, tworzą obiektywną sferę rze­ czywistości podmiotu – sferę wirtualną. Staramy się także częściowo opisać rodzaj wpływów, jakim człowiek podlega w sferze wirtualnej, oraz zarysować rodzaje związków, jakie powstają pomiędzy matryca­ mi, kształtując sferę wirtualną. Rodzajowość matryc oraz opis sfery wirtualnej wyłaniają pojęcie wirtualnego realis, traktowanego jako alternatywna rzeczywistość w stosunku do świata realnego. Dla wirtualnego realis, jak przyjmuje­ my w ramach naszego opisu, można wskazać konotację historyczną, przy czym współczesną postać wirtualne realis uzyskuje na gruncie elektroniki . Wirtualne realis, powstające w wyniku rozwoju środo­ wiska elektronicznego, zyskuje cechy opisu rzeczywistości człowieka – posiadając własne, odmienne od realności właściwości. Szczególną rolę przyznajemy technologii jako źródłu powstania elektroniki. Podkreślamy związek człowieka z techniką i technologią, zakładamy, że jest to główny element wpływający na rozwój współczes­ nego świata. W rozwoju współczesnej elektroniki upatrujemy efektu wytworzenia rzeczywistości człowieka, która byłaby dostępna, pozna­ walna i bezpieczna – elektronika wydaje się być środkiem do stworze­ nia takiej rzeczywistości. o pojęciu Wirtualności Wirtualność gnieździ się w obszarze nowych technologii, ale wkra­ czając do rzeczywistości człowieka, zyskuje szersze znaczenie i cha­ rakterystykę, przez co opisanie wirtualności w oparciu o np. technolo­ gię cyfrową może się okazać jednostronne, sprowadzając to pojęcie do rodzajowości technologicznego zastosowania. Znajdując się w kręgu zainteresowań różnych kierunków współczesnej nauki, pojęcie wir­ tualności uzyskało pewną potoczność użycia i pojawia się w różnych znaczeniach na gruncie szeregu dyscyplin. Wirtualność wydaje się być pojęciem otwartym i pojemnym, obejmuje np. zagadnienia społecz­ no­kulturowe, artystyczne, medialne lub polityczne. Można zakładać, co będziemy się starali przedstawić przynajmniej w zarysie, że posia­ da również genezę i miejsce jako pojęcie filozofii. Przynależąc różnym dziedzinom życia, zyskuje szersze znaczenie, definicje lub charaktery­ stykę, często wykraczające poza kontekst technologiczny. Zasadnicze znaczenie wirtualności zostało wytworzone na gruncie elektroniki, gdzie posiada ono jasno wyrażającą się treść. Inne próby charakterystyki wirtualności, w których próbuje się wytworzyć szer­ sze rozumienie tego pojęcia, odwołują się do kontekstu związanego zwłaszcza z elektroniką. Widoczną trudnością w opisie wirtualności wydaje się być zaobserwowanie, konstruktywnej pod względem cha­ rakterystyki porównywanych pojęć, analogii pomiędzy wirtualnością związaną z technologią a wirtualnością jako pojęciem np. kultury lub filozofii. Czym innym jest technologia wirtualności lub mediów, a czym innym egzystencja w środowisku elektronicznym cyberprze­ strzeni lub zmediatyzowanym świecie. Szerszy kontekst pojęcia wirtualności w oczywisty sposób uwzględ­ nia rozróżnienie sfery realnej i wirtualnej1 . Pomimo nawiązywania do 1 M. Heim, Virtual Realism, Oxford University Press, New York 1998, s . 44–50 . O POJęcIU WIRTUALNOścI 1 związku wirtualności z czynnikiem technologii, zasadniczą część eks­ plikacji pozostawia się w ramach danej dyscypliny, np. sztuki, kultu­ ry lub filozofii2 . Chodzi zatem bardziej o pokazanie efektu wirtuali­ zacji rzeczywistości, np. konsekwencji wpływu techniki i technologii na inne obszary życia i nauki. Można w tym znaczeniu raczej mówić o procesie wirtualizacji lub tendencji rozwoju – rozważanych również pod kątem filozoficznym – który niewspółmiernie w stosunku do prze­ szłości przyspieszył dzięki rozwojowi elektroniki, zwłaszcza w mo­ mencie powstania technologii cyfrowej, powodując decydujące zmia­ ny w rzeczywistości człowieka3 . Wirtualność posiada zdolność akomodacji, „pochłania” różnorod­ ne obszary rzeczywistości, tworząc sferę wirtualną4 jako nadbudowu­ jącą się lub alternatywną w stosunku do świata realnego, dynamicz­ ną, dostępną i obiektywną przestrzeń. Technologia cyfrowa udostęp­ nia środowisko elektroniczne5 w postaci przestrzeni cybernetycz­ 2 S. Turkle, Life on the Screen: Identity in the Age of the Internet, Simon Schuster, New York 1995, s. 29–49. 3 Przegląd definicji i charakterystykę rzeczywistości wirtualnej zaprezento­ wał Piotr Sitarski w artykule Wstępna charakterystyka rzeczywistości wirtual- nej („Cyberforum” – cyberforum.edu.pl). Sitarski wyróżnia dwa zasadnicze kie­ runki definiowania wirtualności: techniczny i psychologiczny. W pierwszym zna­ czeniu wirtualność (nazywaną sztuczną rzeczywistością) odnosi się do obiektów wytworzonych przy pomocy komputerów, w drugim znaczeniu podkreśla się rolę podmiotu oraz związku pomiędzy maszyną a człowiekiem. W tym znaczeniu rze­ czywistość wirtualna opisana jest jako rzeczywistość iluzoryczna dla podmiotu, zdolna do wciągania, angażowania podmiotu. Tematyka ta poruszona jest również w książce Sitarskiego pt. Rozmowa z cyfrowym cieniem. Model komunikacyjny rzeczywistości wirtualnej (Rabid, Kraków 2002, s. 9–42). 4 Posługujemy się pojęciem sfery wirtualnej w celu odróżnienia od pojęcia rze- czywistości wirtualnej. Przyjmujemy, że pojęcie sfery wirtualnej (lub wirtualno- ści) ma szersze znaczenie niż pojęcie rzeczywistości wirtualnej, którym posłu­ gujemy się w kategoriach technologii komputerowej. Sfera wirtualna jest bliższa znaczeniu filozoficznemu, uwzględnia strukturę (zbiór matryc cybernetycznych), genezę i rozwój, tj. proces powstawania wirtualności w dążeniu człowieka do wy­ tworzenia rzeczywistości alternatywnej w stosunku do świata realnego. 5 Posługujemy się pojęciem środowiska elektronicznego jako obszaru oddzia­ ływania elektroniki, wskazując na konotację technologiczną (w odróżnieniu od sfery wirtualnej). Środowisko elektroniczne umożliwia, tworzy lub podbudowu­ je sferę wirtualną. Środowisko to można by określić jako podstawę lub „szkie­ let” wirtualności, wskazywać na potencjał, jaki posiada elektronika. Środowisko elektroniczne traktujemy w kategoriach funkcjonalnych, stosujemy w znaczeniu przedmiotowym jako środowisko bliskie człowiekowi głównie w aspekcie użytko­ wym. Dotyczy to ilościowego wymiaru zastosowania elektroniki, można powie­ dzieć nasycenia elektroniką świata człowieka. Przenikając do realności, elektro­ nika wprowadza jakość „użycia”, środowisko elektroniczne wyraża praktyczne jej zastosowanie, z kolei sfera wirtualna przejawia się w aspekcie „istnienia”, stwarza warunki dla powstania elektronicznej rzeczywistości, przestrzeni humanistycznej, egzystencjalnej – rzeczywistości człowieka. W literaturze spotyka się szereg pojęć O POJęcIU WIRTUALNOścI 17 nej6, być może jako etap ewolucji człowieka, otwierający obszar moż­ liwości związanych z techniką7. Byłby to jakby ewolucyjny wymiar idei wirtualności, która związana z technologią komputerową osiąga pewien stopień doskonałości, uzupełniając lub tworząc rzeczywistość człowieka. Można wstępnie i bardzo ogólnie sugerować model zależności dla zjawiska wirtualności, istniejących pomiędzy wpływami technologicz­ nymi, kulturowymi oraz filozoficznymi – byłyby to trzy warstwy opi­ su wirtualności: technologiczna, kulturowa i filozoficzna. Warstwy te nie mogą być rozpatrywane w izolacji, krzyżują się i uzupełniają w ra­ mach wzajemnych zależności. Warstwa technologiczna wiąże się z za­ stosowaniem urządzeń technicznych. Rozróżnienie pomiędzy warstwą filozoficzną i technologiczną wydaje się wynikać z tego, że filozofia nie wiąże się tak ściśle z techniką i technologią, raczej nawiązuje do nich lub asymiluje je jako objaw rzeczywistości, nie traktując np. jako podstawy dla własnych poszukiwań. Warstwa technologiczna w pew­ nym stopniu zawiera np. kontekst medialny, przy czym interesuje nas głównie sposób oddziaływania urządzenia, a nie jego rodzaj – medial­ bliskoznacznych dla rzeczywistości wirtualnej, również w znaczeniu środowiska elektronicznego – virtual environment, np. virtual reality, VR (Jaron Lanier), arti- ficial reality (Myron Krueger), virtual realism (Michael Heim), virtual image spa- ces (Oliver Grau), virtual realm (Margaret Morse), new nature of reality (Nicole Stenger), parallel universe (Michael Benedikt), cyber world (Hans Moravec), work space (Steve Pruitt, Tom Barret), computer culture (Dave Healy), virtual commu- nity (Howard Rheingold), przestrzeń komunikowania (Ryszard W. Kluszczyński), również environment space, electronic space, artificial world, extended world, se- cond nature, digital realm information space, digital world, numerical space, net­ worked environments, hypermedia environments, virtual worlds (VW). 6 Pojęcie cyberprzestrzeni powiązane jest z technologią komputerową (hard­ ware, software oraz cyfrowe przetwarzanie danych). Wirtualność wydaje się po­ jęciem bardziej otwartym, powiązanym z różnymi obszarami oddziaływania z rze­ czywistością (włączania się w nią różnych domen). Przyjęte jest stosowanie pojęć cyberprzestrzeni i wirtualności równozakresowo. Podstawą dla takiego ich pojmo­ wania jest cybernetyka – obydwa pojęcia odnoszą się do bytów zawierających pro­ cesy sterowania. Rozróżnienie cyberprzestrzeni i wirtualności mogłoby wynikać z opisania sterowania zdeterminowanego informatycznie w cyberprzestrzeni i sto­ chastycznego, związanego ze sterowaniem opisanym np. w człowieku, społeczeń­ stwie lub sztuce. Obydwa pojęcia odnoszą się do sterowanie, ale sterowanie może mieć różny charakter, co w naszym ujęciu prowadzi do rozwarstwienia cyberprze­ strzeni i wirtualności. Stosujemy pojęcie wirtualności szerzej od cyberprzestrzeni, to ostatnie zachowując dla zjawisk związanych z technologią komputerową. 7 Posługujemy się pojęciami techniczny oraz technologiczny mając na uwadze rozróżnienie o charakterze historycznym, gdzie pojęcie technologii łączymy głów­ nie ze współczesną technologią procesorową. Zasadniczo techniczny wiąże się z odkryciem lub pierwszym, jednorazowym (np. teoretycznym) wprowadzeniem rozwiązania technicznego do świata człowieka, a technologiczny ze sposobem za­ stosowania i masowego wytwarzania tego, co techniczne. 1 O POJęcIU WIRTUALNOścI ność i technologia wymagają uwzględnienia roli, jaką można dzięki urządzeniu osiągnąć, chociaż medialność – w pewnych sytuacjach – urządzenia w ścisłym znaczeniu nie potrzebuje. Z kolei zastoso­ wanie technologii cyfrowej jest na tyle przełomowym momentem, że może sugerować pewną odrębność od innych technologii dotyczących tworzenia obrazów. Rozwój urządzeń jest raczej procesem tworzącym podstawę dla rozróżniania o charakterze istotowym lub filozoficznym, tj. rozróżnienia dotyczącego np. wytwarzania obrazów rzeczywistości lub rzeczywistości środowiska elektronicznego. Można np. próbować rozstrzygać, w jakim stopniu Internet należy do kontekstu medialnego lub technologicznego. Interesuje nas jednak ta część Internetu, któ­ ra przestaje być obrazowaniem, a staje się światem, miejscem pobytu, miejscem przepływu czasu życia, a nie poszukiwania informacji, prze­ glądania stron ‘www’ czy zaglądania do baz danych. Warstwę kulturową tworzy wielofunkcyjna sieć połączeń między­ ludzkich, wynikających z zastosowania technologii całościowo prze­ kształcających społeczeństwo. Rozwój i wpływ elektroniki, w posta­ ci np. komputeryzacji lub oddziaływania mediów, wpływa na sposób funkcjonowania i oddziaływania informacji, udostępnia globalną per­ spektywę zdarzeń, przyspiesza procesy i stwarza wieloznaczeniowość przekazu. Warstwa kulturowa jest zapewne wyraźniej widoczna w sto­ sunku do pozostałych, wydaje się mieć przede wszystkim pragma­ tyczne znaczenie – technologia byłaby środkiem, warunkiem koniecz­ nym, filozofia mogłaby kierować się do istoty zjawiska wirtualności, warstwa kulturowa ukazywałaby rodzajowość istnienia człowieka w związkach z elektroniką i jej zakres oddziaływania. Warstwa kultu­ rowa jest zapewne realnym wymiarem wpływów technologii. Elektro­ nika zmienia naturę społeczeństwa, wprowadza paradygmat elektro­ nicznego współistnienia, które ogarnia i przenika zjawiska społecz­ ne, jakby struktury społeczno­kulturowe podlegały przekształceniom pod wpływem technologii. Idea zapośredniczenia człowieka w urzą- dzeniu, pociągająca za sobą pewien zakres anonimowości, przy tym dostęp do wręcz nieograniczonego, wspólnego obszaru informacyjne­ go, szybkość polisensorycznego i wielokontekstowego komunikowa­ nia, skłania do swoistego „wcielenia” kultury w sieć technologicznych połączeń i tworzenia się społeczeństwa nadbudowanego nad warstwą technologiczną. Wymiar kulturowy elektroniki jest bliski pojedyncze­ mu człowiekowi, stojącemu jakby na pograniczu dwóch aspektów włas­ nego funkcjonowania – człowieka, który decydując się na naciśnięcie klawisza „enter”, włącza się w poziom metakomunikacji, gdzie poje­ dynczość zabierana jest w potoku przepływających strumieni cyfro­ wej komunikacji, inwazyjnie rozprzestrzeniających się, zmieniających kształt wielu spraw i rzeczy, determinujących kulturę epoki elektro­ niki. Warstwa kulturowa oddziałuje pochłaniając człowieka poprzez udostępnianie możliwości, jakby informacja o rzeczywistości zamy­ 1 O POJęcIU WIRTUALNOścI kała się w obszarze elektronicznego dostępu pojawiającego się w róż­ nych postaciach interfejsów i wpływała na naturę kulturotwórczej inercji. Odniesienie własnego działania, uzewnętrznienie samego sie­ bie, zawiera konieczność użycia elektroniki, staje się bezwiednym me­ chanizmem komunikacji człowieka wpisanego w szybkość procesora lub poszukującego rzeczywistości w blasku monitora8 . Filozoficzny wymiar wirtualności, poprzez uogólnienie zjawiska wirtualności pojawiającego się na gruncie innych dyscyplin i tworze­ nie odniesień, nawiązywałby do szerokiego jej pojmowania dla próby zbudowania definicji ogólnej na gruncie filozofii. W przypadku onto­ logii zjawisko wirtualności wiąże się z problematyką sposobu istnie­ nia sfery wirtualnej, jej związku z realnością, przenikania się tych sfer, tworzenia środowisk wirtualnych, przenoszenia tego, co realne do sfe­ ry wirtualnej i możliwego wyróżnienia wirtualności jako innej w sto­ sunku do np. świata realnego płaszczyzny ontologicznej. W przypad­ ku epistemologii dotyczy poznania zasad działania podmiotu w sferze wirtualnej, opisania zachodzących tam procesów i być może refleksji na temat poznania. W przypadku aksjologii wirtualność skłania do po­ stawienia pytania o zdolność wartościowania przez podmiot w sferze wirtualnej oraz rodzaj relacji międzyludzkich. Nawiązując do antro­ pologii, dotyczy wymiaru egzystencjalnego, dualizmu psychofizyczne­ go oraz koncepcji świadomości. W aspekcie estetyki głównie wiąże się z koncepcją dzieła sztuki, szczególnie w nawiązaniu do dzieł interak­ tywnych, np. ich sposobu istnienia, procesu odbioru oraz roli twór­ cy i odbiorcy. W ogólnym sensie, w tradycji filozoficznej, historycznie i przedmiotowo, można zakładać, że zagadnienie wirtualności wiąże się w znacznym stopniu z problematyką metafizycznego idealizmu. Zaproponowany przez nas podział trzech aspektów opisu wirtu­ alności uwzględnia szerszą skalę przedmiotu, również w aspekcie hi­ storycznym, przy czym perspektywa filozoficzna byłaby najszerszym ujęciem. Rozwój techniki i technologii, a także jej związek z rzeczy­ wistością traktowany byłby jako wyjątkowy czynnik i historyczny pro­ ces, współcześnie umożliwiający realizację lub emanację filozoficznej idei wirtualności, w rozumieniu dążenia do kreowania alternatywnej w stosunku do realności rzeczywistości człowieka. Perspektywa tech­ nologiczna miałaby uwzględniać swoiste w niej zanurzenie dwóch po­ zostałych aspektów, nierozerwalnie złączonych w procesie wspólnych przemian. 8 M. Morse, Virtualities. Television, Media Art, and Cyberculture, Indiana University Press, Bloomington 1998, s. 14–15. O POJęcIU WIRTUALNOścI 20 WarstWa technologiczna: urządzenia kreują środoWisko elektroniczne Kiedy pojawiło się zjawisko wirtualności w aspekcie technologicz­ nym? Odpowiedź możemy wiązać z rozwojem technologii kompute­ rowej i przywołać rok 1968, kiedy powstał pierwszy interfejs w posta­ ci hełmu HMD (head­mounted display), skonstruowany przez Iva­ na Sutherlanda9 – niezwykłe urządzenie – „brama do innego świata”, trójwymiarowej przestrzeni elektronicznej. Zasadniczych obserwacji dotyczących rzeczywistości wirtualnej dokonał już w latach 70. Myron Krueger, nazywany „ojcem” rzeczy­ wistości wirtualnej, do opisania której użył własnego terminu – arti- ficial reality10 . Sztuczna rzeczywistość oferuje nam nowy rodzaj realności, która może stanowić odpowiedź na nasze oczekiwania, zapowiadając, że wyobrażenia staną się realne, fizykalne, będąc w pełni wartościową rzeczywistością11 . Ideę rzeczywistości wirtualnej Krueger pojmuje w kategoriach świata człowieka, realności – sztuczna rzeczywistość traktowana jest jako rzeczywistość porównywalna lub pod pewnymi względami real­ ność wręcz przerastająca. Wychodząc od technologii (głównie HMD), Krueger roztacza perspektywę ogólną dla znaczenia rzeczywistości wirtualnej, w aspekcie istnienia człowieka, elektronicznej egzysten­ cji, sfery nowych możliwości i wartości artefaktowej rzeczywistości. Związek człowieka z urządzeniem nie jest traktowany w kategoriach użytkowych, jest to raczej współistnienie na tej samej płaszczyźnie – człowiek i urządzenie prowadzą dialog, w pewnym sensie czło­ wiek zdaje się na urządzenie, które traktowane jest jak elektronicz­ ny partner. Sztuczna rzeczywistość jest środowiskiem przestrzennym, zdolnym do zamanifestowania się człowiekowi poprzez np. światło i dźwięk, angażującym odbiorcę i powodującym zaintrygowanie – jak­ by sztuczna rzeczywistość na swój sposób wciągała, zapraszała czło­ wieka do wspólnego tworzenia lub zaistnienia. Jest jako potencjalne 9 J. Lanier, Wirtualna obecność, przeł. A. Bartnik, „Świat Nauki” 2001, nr 6, s. 48. 10 Będąc zwolennikiem rzeczywistości wirtualnej, Krueger jest również pio­ nierem w określaniu jej znaczenia, właściwie można powiedzieć, że jest klasykiem w pojmowaniu idei rzeczywistości wirtualnej, zwłaszcza w kontekście traktowania jej jako alternatywnego w stosunku do realności świata człowieka. W książce arti- ficial Reality, wydanej w 1983 roku, zawarł szereg idei, które były rozwijane przez późniejszych komentatorów (M. Krueger, Artificial Reality II, Addison­Wesley Pu­ blishing Company Inc., Reading, Mass. 1991). 11 M. Krueger, Artificial Reality II, s. 261. Tłumaczenia cytatów, które nie zo­ stały zapożyczone od polskich tłumaczy, są przekładami autora. 21 O POJęcIU WIRTUALNOścI i zdolne do współtworzenia z odbiorcą medium, podbudowujące dzia­ łania człowieka, swoiście wspomagające ludzkie możliwości w proce­ sie interaktywnego oddziaływania. Sztuczna rzeczywistość jest sferą, z której człowiek będzie powra­ cał do świata realnego raczej z sentymentu – realność nazywana jest „przyjemnym miejscem do wizytowania”, któremu człowiek nie przy­ należy w takim sensie jak przynależy sztucznej rzeczywistości, gdzie w przyszłości będzie odnajdował obszar dla podejmowania działań i treści życia12 . Określenia wirtualności dokonał również Jaron Lanier, który w znacznym stopniu formował historię i znaczenie wirtualności w ob­ szarze technologii od lat osiemdziesiątych zeszłego wieku. Lanier sto­ suje nowatorskie urządzenia i realizuje projekty głównie w zakresie komunikacji sieciowej, w ramach własnego systemu VPL – Visual Pro­ gramming Languages – z zastosowaniem kamer, tworzeniem pierw­ szych sieci komputerowych oraz wykorzystaniem generatorów cyber­ przestrzeni13 . Lanier jest dzisiaj głosem opiniotwórczym – w sensie rozwoju technologii wirtualności jest kształtującym to pojęcie14 – jest także kompozytorem zajmującym się muzyką łączącą brzmienia ge­ nerowane elektronicznie z brzmieniami akustycznymi instrumentów azjatyckich. Można obserwować oddziaływanie lanieryzmu jako doktryny, wizji lub kultu dla zjawiska wirtualności. ...wraz z Virtual Reality, kiedy urządzenia do tworzenia zawartości wir­ tualnych światów stawać się będą coraz doskonalsze, ludzie będą mogli wspólnie kreować wnętrze świata wirtualnego z taką łatwością, z jaką posługują się językiem. Zamiast zatem używać symboli odnoszących się do rzeczy, będzie można po prostu kreować rzeczywistość w twórczym współdziałaniu, intencjonalnej wspólnocie15 . Lanier określa wirtualność na granicy pomiędzy realnością a inter­ fejsami użytkowników, gdzie podmiot zmienia swoją naturę lub oso­ bowość, przechodząc granicę pomiędzy obydwoma środowiskami. Przestrzeń wirtualna umożliwia wręcz nieograniczone przemiesz­ czanie się, szybkie docieranie w wybrane miejsca (teleobecność), w zasadzie przy zachowaniu prywatności i tożsamości podróżującego. 12 Tamże, s. 265. 13 M. Heim, Virtual Realism, s. 16–17. 14 „Lanier definiuje wymyślony przez siebie termin: Wirtualna Rzeczywistość – z rezerwą i dystansem – jako technologię dostarczającą zmysłom stymulacji, po­ wodującą iluzję obecności w cyfrowo wykreowanych przestrzeniach” (M. Furma­ niuk­Donajski, Koncert – Performance, „Exit” 1997, nr 3 [31], s. 1516). 15 J. Lanier, Mówi Jaron Lanier, przeł. P. Zawojski, „Opcje” 2000, nr 4 (33), s . 25 . O POJęcIU WIRTUALNOścI 22 Intensyfikacja kontaktów możliwa jest dzięki miejscu spotkań, jakim jest przestrzeń cybernetyczna, która pod tym względem jest bardziej funkcjonalna, pojemna i wydajniejsza niż przestrzeń fizyczna – nie­ przezwyciężalnie ograniczona czasoprzestrzenią. Wejście lub wyjście z przestrzeni wirtualnej skazuje na jeden ze sposobów istnienia i dzia­ łania człowieka: zewnętrzny w stosunku do przestrzeni wirtualnej – nazwijmy go „człowiek­off”, tj. istniejący w przestrzeni świata real­ nego oraz wewnętrzny, czyli „człowiek­on”, istniejący w przestrzeni wirtualnej16. Włączenie się w kanale wideo lub wirtualna obecność awatara17 jest dołączeniem ze świata realnego do świata wspólno­ ty użytkowników przestrzeni wirtualnej18 . Środowisko elektronicz­ ne w nieznacznym stopniu zawiera obszary, które mogłyby być zin­ dywidualizowane, osobiste, jak obszary prywatności. Raczej chodzi o wspólny dla wszystkich obszar lub kanał informacji, gdzie indy­ widualne obszary nie są tak „namacalne”, chociaż dostrzegalne, np. przy wytworzeniu pojedynczego kanału teleimmersji wideo. W środo­ wisku elektronicznym można zaistnieć przy pomocy np. kamery, co jednak zmienia charakter obecności, np. ze względu na teleobecność w ramach techniki wideo, jedno­ lub wielokanałowego, w stosunku do 16 Człowiek może być pojmowany jako układ homeostatyczny, który jest przy­ gotowany na labilne działanie pod wpływem oddziaływania bodźców zewnętrz­ nych, które można by określać albo naturalnymi, tj. związanymi np. z życiem bio­ logicznym, albo wirtualnymi, tj. związanymi z oddziaływaniem elektroniki, np. mediów lub Internetu. Posiadając własne „włączniki” i „wyłączniki”, które bez­ wiednie działają w celu zachowania biologicznego życia albo są uruchamiane świa­ domym postępowaniem, człowiek rozpoznaje moment i cel włączenia się w sferę oddziaływania elektroniki jako rzeczywistości, która różni się od realności, w którą się „wchodzi” lub z której się „wychodzi”, zachowując wiedzę na temat odrębno­ ści, np. ontologicznej, obydwu sfer oraz świadomość konsekwencji wynikających z przenikania się ich lub pomieszania (A. Porczak, Ciało jako ‘switch’, „Kultura Współczesna” 2000, nr 1–2 [23–24]: Estetyka (im)materii, red. K. Wilkoszewska, Instytut Kultury, Warszawa 2000, s. 180–183). 17 Awatar jest pojęciem dotyczącym elektronicznej postaci, reprezentującej podmiot (właściciela) w środowisku komputerowym, przy pomocy którego czło­ wiek porusza się po określonych, dostępnych dla awatara środowiskach. Dzięki awatarowi podmiot może nawiązywać kontakty z innymi użytkownikami prze­ strzeni elektronicznej, co dokonuje się za pośrednictwem „spotkania” awatarów. Awatar może być postacią wybraną, jedną z kilku zaproponowanych dla użytkow­ ników przez producenta programu, może wyglądem całkowicie odbiegać od właści­ ciela, ale także może pod pewnymi względami upodabniać się do niego dzięki za­ stosowaniu przez użytkownika indywidualnych charakterystyk. Awatar (Avatara) jest pojęciem posiadającym genezę w religii buddyjskiej. Dotyczy objawiania się lub wcielania Boga. Wisznu posiada awatarów w postaciach: Matsya (Ryba), Kur- ma (Żółw), Varaha (Dzik), Narasimha (Człowiek­Lew), Vamana (Karzeł), Para- śurama (Rama), Krsna (Kriszna), Blarama i Kalkin . 18 S. Turkle, Life on the Screen..., s. 177–209. O POJęcIU WIRTUALNOścI funkcjonowania przy pomocy reprezentującego osobę awatara, co ina­ czej i zapewne adekwatniej przynależy idei wirtualizacji19 . 23 Cyberprzestrzeń to coś więcej niż przełom w elektronicznych mediach czy w wyglądzie komputerowego interfejsu. Cyberprzestrzeń, z jej wirtualnym środowiskiem i symulowanymi światami, stanowi metafizyczne laborato­ rium, narzędzie służące badaniu naszego poczucia rzeczywistości20 . Na gruncie technologicznym wskazano szczególne własności wir­ tualności, przy czym wkład we wzbogacanie idei wirtualności, w po­ wiązaniu z rozważaniami filozoficznymi i kulturowymi, wniósł Michael Heim, który opisując wirtualność dokonał rozróżnień i posłużył się po­ jęciami. Heim określa wirtualność w odniesieniu lub w porównaniu do realności – „virtual realism” – przez co opis wirtualności uwzględ­ nia np. stwarzanie środowiska elektronicznego jako źródła możliwości dla działań człowieka, wpływanie na ludzkie zachowania, komuniko­ wanie lub nawiązywanie i rozwijanie międzyludzkich kontaktów. Od strony funkcjonalizmu wirtualność traktowana jest podobnie jak re­ alność lub pod tym względem nawet realność przewyższa. Wirtualny realizm zakłada pojmowanie środowiska elektronicznego jako elektro­ nicznej rzeczywistości człowieka, ale przez to, że posiada źródło i pod­ stawę w technologii, jest środowiskiem sztucznym i tylko w taki spo­ sób może być rozpatrywane. Wirtualny realizm wymaga wydajnych komputerów do ustanowienia rze­ czywistości, ale także oznacza zachowanie ludzkiej tożsamości, niezależ­ nie od tego, na ile wprowadzamy technologie do naszego życia i na ile na­ sze życie wprowadzamy [w obszar] technologii. Zanim zaczniemy mówić o wirtualnym realizmie, musimy mieć jasne rozumienie tego, że wirtualna rzeczywistość to technologia21 . Wiążąc u podstaw zagadnienie wirtualności z technologią komputero­ wą, Heim traktuje środowisko elektroniczne jako sferę człowieka, w któ­ rej mogą zachodzić procesy podobne do tych występujących w realno­ ści. Podział pomiędzy wirtualnością i światem realnym wyznacza odręb­ ność świata realnego lub naturalnego od tego, co sztuczne, elektroniczne. Heim pozostaje na stanowisku realizmu lub naturalizmu, akcentuje zna­ czenie funkcjonalizmu jako wspólnej płaszczyzny pomiędzy wirtualnym realizmem i światem realnym – wirtualne, pomimo że sztuczne i niere­ 19 W. J. Mitchell, Replacing Place, w: The Digital Dialectic: New Essays on New Media, red. P. Lunenfeld, Massachusetts Institute of Technology, Cambridge 1999, s. 116–127. 20 M. Heim, Erotyczna ontologia cyberprzestrzeni, przeł. A. Piskorz, w: Wi- dzieć, myśleć, być. Technologie mediów, red. A. Gwóźdź, Universitas, Kraków 2001, s. 281 . 21 M. Heim, Virtual Realism, s. 6.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wirtualne realis. Estetyka w epoce elektroniki
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: