Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00177 002931 20666505 na godz. na dobę w sumie
Wizerunki człowieczeństwa, rytuały powszedniości. Leopold Gottlieb i jego dzieło - ebook/pdf
Wizerunki człowieczeństwa, rytuały powszedniości. Leopold Gottlieb i jego dzieło - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 386
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1541-6 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> obyczajowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Leopold Gottlieb (1879-1934) należy do tych artystów, których losy i dzieło wymykają się łatwym klasyfikacjom. Modernista, ale nie radykalny, w Wiedniu, Krakowie i Paryżu trzymał rękę na pulsie rodzącej się na jego oczach nowoczesności, a równocześnie toczył twórcze dialogi z rozmaitymi tradycjami malarstwa. Zanim stał się (na krótko) „ekspresjonistą polskim” (formistą), był w pierwszych latach XX wieku ekspresjonistą „młodopolskim”, czyli jednym z przedstawicieli wczesnego ekspresjonizmu w łagodniejszej niż austriacka czy niemiecka formule tego nurtu, sporo zawdzięczającej jeszcze naturalizmowi i symbolizmowi. Polski patriota, ochotnik -legionista, nigdy nie wyrzekł się swych żydowskich korzeni. Z drugiej strony: nowoczesny Żyd–kosmopolita zaangażowany w polskie życie artystyczne, ale też znajdujący miłośników swej sztuki pod różnymi szerokościami geograficznymi. Nie przeszkadzało mu to – przynajmniej momentami – sympatyzować z syjonizmem. Odkrywany za młodu w Kołomyi, doceniony w Barcelonie, kolekcjonowany z zapamiętaniem w Stanach Zjednoczonych. Przyjaciel Diego Rivery i Witolda Wojtkiewicza, portrecista Picassa i Żeromskiego, malarz Chrystusa jako żebraka i Modlących się Żydów. Przenicowanie przedstawionych wyżej w esencjonalnym zarysie zagadnień i pozornych paradoksów, które przyniosły ze sobą życie i twórczość najmłodszego z licznej rodziny Gottliebów, było przez wiele lat niemożliwe. Powody takiego stanu rzeczy były różne: m.in. rozproszenie prac malarza po wielu krajach i kontynentach przy stosunkowo nielicznej ich obecności w polskich muzeach, niełatwy dostęp do literatury przedmiotu.

Autor niniejszej książki pragnie zmienić ten stan rzeczy, wykazując przy okazji, że „kłopot z Gottliebem” to przede wszystkim przysłowiowy kłopot bogactwa, wynikający z postawy samego artysty – z samoświadomego i konsekwentnego wyboru podwójnej tożsamości kulturowej i narodowej. Ten polski Żyd czy – jak kto woli – żydowski Polak postrzegał swą aktywność artystyczną i pozaartystyczną zawsze w ścisłym powiązaniu z wysokimi standardami etycznymi.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

WIZERUNKI CZŁOWIECZEŃSTWA, RYTUAŁY POWSZEDNIOŚCI Artur Tanikowski WIZERUNKI CZŁOWIECZEŃSTWA, RYTUAŁY POWSZEDNIOŚCI LEOPOLD GOTTLIEB I JEGO DZIEŁO Kraków Publikacja dofinansowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego Publikacja wydana we współpracy z Muzeum Historii Żydów Polskich © Copyright by Artur Tanikowski and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2011 ISBN 97883-242-1541-6 Opracowanie redakcyjne Edyta Podolska-Frej Projekt okładki i stron tytułowych Sepielak Na okładce Leopold Gottlieb, Portret dra Bernarda (Bera) Kupczyka, ok. 1907, Żydowski Instytut Historyczny w Warszawie www.universitas.com.pl Pamięci Toma Podla (1938–2011), wspaniałego mecenasa polskiej sztuki, niezawodnego przyjaciela. tanikowski_przypisy dolne.indd 5 tanikowski_przypisy dolne.indd 5 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 tanikowski_przypisy dolne.indd 6 tanikowski_przypisy dolne.indd 6 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 Spis treści I. Wstęp [9] II. Stan badań [13] III. Życie [29] Drohobycz i okolice 31 | W cieniu brata 37 | Studia w Krakowie, urlop w Kołomyi 39 | Monachium po dwakroć 45 | Paryż po raz pierwszy 49 | W Grupie Pięciu, w kręgu Hirszenberga 52 | Becalel w Jerozolimie 54 | Na Montparnassie 57 | Między Barceloną a Toledo 62 | Z Parc des Princes do Legionów 65 | Artysta na wojnie 69 | Zakopane, Wiedeń, Baden 75 | Paryż po raz trzeci. Ostatnie lata 78 IV. Analiza twórczości [115] Wychodzenie z cienia 117 | Celem jest wyraz 121 | W orbicie wczesnego ekspresjonizmu 126 | Album litografii, autoportrety 133 | Dowód tożsamości z hebrajską inskrypcją 137 | Szkoła Polska, Szkoła Paryska 145 | Od Mahatmy Gandhiego do Heleny Rubinstein 150 | Wieczny tułacz? 154 | Do El Greca 161 | Bezinteresowni pracownicy Jutra 162 | Wielkie wojenne portretowanie 168 | Die Lithographien von polnischen Legionär 172 | Ekspresjonista młodopolski – Ekspresjonistą Polskim 175 | Cyrkowcy w okowach codzienności 179 | Żniwa 183 | Mistrzowie dawni i nowi 186 | Białe obrazy 189 | Z perspektywy antropomorficznej 194 | Chrystus, król nędzarzy… 197 | Filozofia pracy 199 | Między Polską a Palestyną. Religia pracy 202 | Gott lieb a dyskurs agrarny 207 | Ku rzeczom prostym i trwałym 210 tanikowski_przypisy dolne.indd 7 tanikowski_przypisy dolne.indd 7 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 V. Podsumowanie [245] VI. Spis wystaw [251] VII. Katalog [259] VIII. Bibliografia [291] Indeks nazwisk [317] Summary [333] tanikowski_przypisy dolne.indd 8 tanikowski_przypisy dolne.indd 8 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 I. Wstęp tanikowski_przypisy dolne.indd 9 tanikowski_przypisy dolne.indd 9 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 tanikowski_przypisy dolne.indd 10 tanikowski_przypisy dolne.indd 10 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 Leopold Gott lieb należy do tych artystów, których losy i dzieło wymykają się łatwym klasyfikacjom. Modernista, ale nie radykalny, w Wiedniu, Krakowie i Paryżu trzymał rękę na pulsie rodzącej się na jego oczach nowoczesności, a równocześnie toczył twórcze dialogi z rozmaitymi tradycjami malarstwa. Zanim stał się (na krótko) „eks- presjonistą polskim” (formistą), był w pierwszych latach XX wieku ekspresjonistą „młodopolskim”, czyli jednym z przedstawicieli wczesnego ekspresjonizmu w ła- godniejszej niż austriacka czy niemiecka formule tego nurtu, sporo zawdzięczającej jeszcze naturalizmowi i symbolizmowi. Polski patriota, ochotnik -legionista, nigdy nie wyrzekł się swych żydowskich korzeni. Z drugiej strony: nowoczesny Żyd-kosmopolita zaangażowany w polskie życie artystyczne, ale też znajdujący miłośników swej sztuki pod różnymi szerokościami geograficznymi. Nie przeszkadzało mu to – przynajmniej momentami – sympatyzować z syjonizmem. Odkrywany za młodu w Kołomyi, do- ceniony w Barcelonie, kolekcjonowany z zapamiętaniem w Stanach Zjednoczonych. Przyjaciel Diego Rivery i Witolda Wojtkiewicza, portrecista Picassa i Żeromskiego, malarz Chrystusa jako żebraka i Modlących się Żydów. Przenicowanie przedstawionych wyżej w esencjonalnym zarysie zagadnień i pozor- nych paradoksów, które przyniosły ze sobą życie i twórczość najmłodszego z licznej rodziny Gott liebów, było przez wiele lat niemożliwe. Powody takiego stanu rzeczy były różne: m.in. rozproszenie prac malarza po wielu krajach i kontynentach przy sto- sunkowo nielicznej ich obecności w polskich muzeach, niełatwy dostęp do literatury przedmiotu. Autor niniejszej książki pragnie zmienić ten stan rzeczy, wykazując przy okazji, że „kłopot z Gott liebem” to przede wszystkim przysłowiowy kłopot bogac- twa, wynikający z postawy samego artysty – z samoświadomego i konsekwentnego wyboru podwójnej tożsamości kulturowej i narodowej. Ten polski Żyd czy – jak kto woli – żydowski Polak postrzegał swą aktywność artystyczną i pozaartystyczną za- wsze w ścisłym powiązaniu z wysokimi standardami etycznymi. Dlatego też na płasz- czyźnie interpretacji jego dzieła pojawia się, bynajmniej nie epizodycznie, nazwisko Cypriana Norwida. Choć twórczością Leopolda Gott lieba zająłem się wiele lat temu, prace nad za- sadniczą częścią tekstu tej książki zakończyłem w grudniu 2009 roku. Od tego czasu tanikowski_przypisy dolne.indd 11 tanikowski_przypisy dolne.indd 11 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 12 P Ę T S W wprowadziłem do tekstu jedynie niewielkie uzupełnienia, dotyczące m.in. bibliografii przedmiotu. *** Lista osób, którym winien jestem wdzięczność, jest długa. Serdeczne podzięko- wania w pierwszym rzędzie niech przyjmie prof. dr hab. Lechosław Lameński – za wiedzę i życzliwość oraz cierpliwe i skuteczne dopingowanie swego doktoranta. Dziękuję też za cenne uwagi prof. dr hab. Wiesławowi Juszczakowi oraz dr hab. An- drzejowi Pieńkosowi. Życiem i twórczością Leopolda Gott lieba zająłem się między innymi z inspiracji prof. dr. hab. Jerzego Malinowskiego z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, któremu serdecznie dziękuję za konsultacje i udzielaną mi w różnych okresach merytoryczną pomoc. Na różnych etapach powstawania tej książki miałem okazję doświadczyć inspirującej pomocy ze strony koleżanek po fachu – dr Renaty Piątkowskiej, dr Tamary Sztymy -Knasieckiej i dr Anny Lipy. Dziękuję także dr Mał- gorzacie Geron. Nie mogę nie wspomnieć o osobach, których między nami już nie ma. Mam na myśli przede wszystkim dr Elżbietę Grabską, zawsze gotową dzielić się swą erudycją i koleżeńską inspiracją, a także prof. Władysławę Jaworską oraz p. Wła- dysława Wantułę z Long Island, NY. Szczególną wdzięczność wyrażam wobec zaprzyjaźnionych kolekcjonerów i ko- neserów, których miałem szczęście napotkać na swej drodze. Mowa o Tomie Podlu, Krzysztofie Musiale, Jerzym Wojciechowskim, Wojciechu Borzobohatym i Krzysztofie Zagrodzkim. Dziękuję również pp. Wojciechowi Fibakowi i Markowi Mielniczuko- wi. Podziękowania winien jestem także prof. Zivie Amishai -Maisels z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, dr Batshevie Goldman Idzie z Muzeum Sztuki w Tel Awiwie, p. Galii Bar-Or z Muzeum Sztuki w Ein Harod, a w szczególności pp. Ro- manowi Wachsowi i Avivie Blum oraz Hannie i Danowi Sachsom, a także p. Aleksan- drowi Miklaszewskiemu. Ich pomocy i serdecznej gościnie zawdzięczam możliwość wykonania owocnej kwerendy w muzeach Izraela. Pomocą translatorską służyli mi p. Anna Szyba i p. Jarosław Król. Wsparcia w moich poszukiwaniach, kwerendach i przedsięwzięciach wystawienniczych, które dla niniejszej książki okazały się owoc- ne, zaznawałem wielokrotnie od zaprzyjaźnionych Anny Król i Barbary Mireckiej. To ważne dla mnie grono muszę uzupełnić – last but not least – o osoby, które skutecznie dopingowały mnie do dokończenia pracy doktorskiej: p. dr hab. Jagnę Dankowską, p. prof. dr hab. Mieczysławę Demską-Trębacz, moją siostrę Małgorzatę Tanikowską oraz mego przyjaciela Jarosława Klina. Warszawa, grudzień 2010 tanikowski_przypisy dolne.indd 12 tanikowski_przypisy dolne.indd 12 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 II. Stan badań tanikowski_przypisy dolne.indd 13 tanikowski_przypisy dolne.indd 13 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 tanikowski_przypisy dolne.indd 14 tanikowski_przypisy dolne.indd 14 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 Badaniu sztuki i życia Leopolda Gott lieba służą nieliczne zachowane źródła historycz- ne, na które składają się pojedyncze podpisane przez niego dokumenty oraz zachowana w niewielkim stopniu korespondencja artysty. Wśród archiwaliów sygnowanych przez malarza szczególnie cenne są te o charakterze życiorysowym, choć trzeba pamiętać, że zawierają niekiedy informacje ze sobą sprzeczne, szczególnie w odniesieniu do daty urodzenia Gott lieba1. Należy do nich formularz wypełniany przez kandydata do C.K. Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie2, a także dwa inne dokumenty, ważkie dla odtworzenia jego losów w okresie walki w Legionach Polskich3. Postępy w studiach można odtworzyć na podstawie Ksiąg świadectw C.K. Szko- ły Sztuk Pięknych, znajdujących się obecnie w Archiwum Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Ale istotnym uzupełnieniem tych danych są listy kierowane przez mło- dego Leopolda do swego mentora, Waleriana Krycińskiego, który niegdyś kolegował z Maurycym Gott liebem4. W posiadaniu p. Bogdany Pilichowskiej-Ragno w Krakowie, oprócz dwu oryginal- nych rysunków artysty, kilkunastu reprodukcji rysunków (głównie z okresu legiono- wego) i pojedynczych wycinków prasowych, znajduje się 13 kart pocztowych pisanych przez Gott lieba do siostry Ingi (Róży Jadwigi) i jej męża, Mieczysława Jakimowicza5. Inga prowadziła pensjonat w willi „Zawrat” przy ul. Kasprusie w Zakopanem i naj- częściej na ten właśnie adres brat wysyłał jej korespondencję: z Palestyny (2 karty), ze szlaku legionowego (2), a także z Wiednia, Baden, Lwowa, Krakowa i Zakopanego (w sumie 9 kart pisanych w pierwszej połowie lat 20.). Najważniejsze zawarte w nich informacje, przydatne w rekonstrukcji życiorysu artysty, to te, które potwierdzają jego pobyt w Palestynie w 1906 roku oraz opisują odnawianie kontaktów artystycznych po I wojnie światowej (m.in. z członkami grupy „Rytm”) oraz dylematy co do wyboru powojennego miejsca zamieszkania rodziny Gott liebów. O relacjach artystycznych i towarzyskich w środowisku kolonii polskiej w Paryżu zaświadcza list podpisany przez Leopolda Gott lieba i Eugeniusza Zaka, adresowany do Stefana Żeromskiego, związany z jedną z planowanych wystaw6. Dwa egzemplarze powojennej epistolografii malarza znajdują się w Zbiorach Spe- cjalnych Instytutu Sztuki PAN w Warszawie. Pierwszy z nich – list z 1932 roku, adreso- tanikowski_przypisy dolne.indd 15 tanikowski_przypisy dolne.indd 15 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 16 Ń A D A B N A T S wany do Stanisława Rzeckiego, dotyczy akcesu Gott lieba do wystawy „Rytmu”. Artysta potwierdza w nim swój przyjazd na wernisaż wystawy monograficznej swego brata Maurycego w krakowskim Muzeum Narodowym. Drugi list – tym razem do niezna- nego adresata – niedatowany, zapewne trochę wcześniejszy od poprzedniego, odnosi się do niezachowanego dziś Portretu Jana Kasprowicza, malowanego w 1913 roku W 1905 roku Gott lieb napisał tekst o wystawie Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”, który wykracza poza ramy rutynowej recenzji7. Można go nazwać, o ile nie „manifestem założycielskim”, to tekstem programowym powstającej wówczas Gru- py Pięciu. Nie mogąc pogodzić się z nieobecnością na wystawie młodych twórców swojego pokolenia i formacji artystycznej, autor tekstu określa w nim artystyczne sojusze. Odcina się przy tym od malarzy jego zdaniem wtórnych, w szczególności będących pod przytłaczającym wpływem Jana Stanisławskiego. Nieformalnych pa- tronów szuka wśród starszych kolegów, w których pracach ceni przede wszystkim „silne uczucie”, „marzycielstwo” i „kontemplacyjną ciszę” (O. Boznańska, W. Weiss, S. Wyspiański)8. Najważniejsze komentarze, odnoszące się na bieżąco do wystaw Grupy Pięciu i do miejsca, jakie zajmował w niej Gott lieb, wyszły spod pióra Jana Piotrowskiego, Stanisława Romana Lewandowskiego i Arthura Roesslera. Piotrowski uwydatniał fakt przyjęcia na patrona grupy Cypriana Norwida i wskazywał na zróżnicowany charak- ter twórczości każdego z członków nowej formacji. Prace Gott lieba określał mianem ekspresyjnych, a w jego portretach dostrzegał dążenie do „syntezy duchowych właści- wości” modela9. Lewandowski – rzeźbiarz osiadły wówczas w Wiedniu, który pokazał swe prace obok dzieł członków Grupy Pięciu w wiedeńskim Salonie Pisko w 1908 roku, z dozą przychylnego protekcjonalizmu opisał talenty młodszych kolegów. Ale o wartości jego tekstu decyduje przede wszystkim sprawozdanie z wiedeńskiej recep- cji wystawy. Co do portretów Gott lieba – krytyk -artysta podkreślał ich „niezrównany zimny koloryt”, doskonałość rysunku oraz dążność ich twórcy do „nawet przesadnej charakterystyki” osoby portretowanej10. Autorem wstępu do katalogu wspomnianej wystawy Grupy Pięciu w Salonie Pisko był Arthur Roessler, późniejszy protagonista Egona Schielego. Określając artystyczne credo grupy, wskazywał na pisma Stanisława Przybyszewskiego i wywiedzioną z nich, wspólną dla całej piątki młodych artystów żarliwość oraz silne uczucie. Analizując prace poszczególnych twórców, najbardziej entuzjastycznie wypowiadał się o Gott- liebie – „przewodniczącym grupy”. W jego portretach dostrzegał „własne życie” linii i pociągnięć pędzla, wrażliwość dla relacji przestrzennych i techniczną wirtuozerię, skupienie ekspresji na fizjonomii i dłoniach modela, odwagę malarza w ocierającym się o granice karykatury „unaocznieniu stygmatyzmu duchowego cierpienia” por- tretowanego11. Roessler już w 1908 roku nazwał Gott lieba „portrecistą wielkiego formatu”12, co warto skojarzyć z postawioną kilka dekad później diagnozą Elżbiety Grabskiej, która określiła artystę mianem „najciekawszego może, nowoczesnego pol- skiego portrecisty”13. tanikowski_przypisy dolne.indd 16 tanikowski_przypisy dolne.indd 16 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 17 S T A N B A D A Ń O ile teksty traktujące o wystawach Grupy Pięciu stanowiły ważny wkład w lite- raturę dotyczącą wczesnej twórczości Gott lieba, to trzeba zaznaczyć, że pierwsze wzmianki o jego aktywności malarskiej pochodzą jeszcze z czasów jego studiów, gdy w wakacje wyjechał malować do Kołomyi14. Natomiast pierwsze znane nam repro- dukcje obrazów artysty (oraz poświadczenie wydania teki litografii wraz z Ludwikiem Cylkowem) ukazały się na łamach paryskiej „Sztuki” Antoniego Potockiego15. Można przypuszczać, że pierwszy – bardzo wczesny, bo z 1904 roku! – monograficzny tekst o Gott liebie wyszedł spod pióra Theodora Däublera, pisarza, poety i krytyka z Trie- stu, uważanego za jednego z czołowych protektorów ekspresjonistów niemieckich16. Jednak kopii tego artykułu nie udało się jak dotąd odnaleźć. Wśród wczesnych materiałów prasowych związanych z Gott liebem znalazł się tekst po raz pierwszy naświetlający kwestię jego identyfikacji z kulturą żydowską. Wiązało się to z wyjazdem artysty do Palestyny (1906/1907), a także jego aktywnością w kręgu artystów i intelektualistów żydowskich, skupionych w Krakowie w pierwszych latach XX wieku wokół osoby Samuela Hirszenberga17. Podczas pobytów artysty w Paryżu, jego sztuka na przestrzeni lat znajdowała uważ- nych i wnikliwych obserwatorów18. Jednym z pierwszych był polsko -paryski krytyk, Adolf Basler, nadsyłający korespondencje znad Sekwany do polskich czasopism19. Pisał m.in. o szalonej brawurze portretów Gott lieba, ich „zuchwałości i wdzięku” opartych o „nadzwyczajny wyraz”, związany z posiadanym przez malarza „darem syntetyczne- go chwytania charakterów”20. Z kolei w tekście Henryka Zbierzchowskiego ważniej- sze niż charakterystyka portretów wydaje się opisanie pierwszych wielopostaciowych kompozycji nowotestamentowych Gott lieba i ich interpretacja osadzona w duchu wielkomiejskiego mizerabilizmu21. Spośród liczących się krytyków francuskich esen- cjonalną charakterystykę twórczości Gott lieba dał Guillaume Apollinaire – przy okazji pojedynku Gott lieba z Kislingiem22. Wobec sukcesów artystów polskich w Paryżu i wiadomości dochodzących do pol- skich odbiorców (niekiedy oczywiście mało obiektywnych), a także wobec przemian zachodzących w sztuce schyłku Młodej Polski, pojawił się problem oceny impulsów absorbowanych za granicą przez rodzimych twórców. Krytyczne diagnozy stawiali najczęściej publicyści czasopism konserwatywnych bądź prawicowych. Jeden z nich pisał, iż „Gott lieb, jak i wielu jemu podobnych, nie miał [w Paryżu] co stracić i nic nie zyskał”23. Podczas I wojny światowej opinia publiczna czerpała informacje o twórczości Gott lieba (który ochotniczo zaciągnął się do Legionów Polskich) z relacji z wystaw legionowych, a także innego typu publikacji. Ich autorami byli niejednokrotnie literaci- legioniści, jak Juliusz Kaden -Bandrowski, najwierniejszy i bodaj najbardziej wnikliwy z komentatorów twórczości legionowej Gott lieba oraz znany nam już Henryk Zbierz- chowski24. Ale nie mniej ważne dla recepcji rysunków i grafik legionowych malarza okazywały się wydawnictwa propagandowe – serie pocztówek z reprodukcjami prac czy ilustrowane pamiętniki legionistów25. Z artystycznego punktu widzenia jednym tanikowski_przypisy dolne.indd 17 tanikowski_przypisy dolne.indd 17 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 18 Ń A D A B N A T S z najważniejszych wydarzeń okazało się wydanie w Zurychu w 1916 roku teki legio- nowych autolitografii Gott lieba26, zatytułowanej Die Polnischen Legionen. Jej zasięg był na ziemiach polskich ograniczony do momentu, gdy 20 lat później, już po śmierci artysty, teka – w nieznacznie okrojonej wersji – została wydana w Warszawie27. Niedługo po wojnie powstał jeden z najważniejszych za życia artysty – przebywają- cego wówczas w Baden i Wiedniu – bogato ilustrowanych tekstów monograficznych. Jego autorem był kustosz i dyrektor kilku wiedeńskich muzeów, Arpad Weixlgärtner28. Krytyk wyeksponował nową jakość, która pojawiła się w dopiero co powstałych, po- wojennych pracach malarza, „oszczędnych w kresce i kolorystyce”: ich dekoracyjną rytmiczność. Obrazy malarza według wiedeńczyka oddaliły się od naturalizmu, ale pozostały „uduchowione”29. Ważny w historiografii sztuki Gott lieba okazał się rok 1922, gdy miała miejsce jego wystawa monograficzna we Lwowie. Twórczość artysty skomentowali wówczas Jakub Frostig oraz Maksymilian Bienenstock. Pierwszy podkreślał ekspresjonistycz- ne walory obrazów malarza. Drugi miał okazję odwiedzić pracownię artysty w Baden niedługo przed wystawą (widział wówczas m.in. obrazy o tematyce żydowskiej), by potem skonfrontować jej zawartość z tym, co widział u artysty30. W tym samym roku, co wystawa lwowska, ukazała się książka Stanisława Ignacego Witkiewicza Szkice este- tyczne31. Witkacy sytuował wystawiającego z formistami Gott lieba w grupie nielicznych artystów, którzy potrafili twórczo zdyskontować zdobycze kubizmu32. W gronie polsko -paryskich krytyków, którzy swym piórem aktywnie towarzyszy- li Gott liebowi w ostatnim okresie jego twórczości – po powrocie do Paryża w 1925 roku – na wyróżnienie zasługują Zygmunt Stanisław Klingsland (brat zaprzyjaźnionej z Gott liebem Meli Muter), Jan Topass (Topas), Edward Woroniecki oraz Waldemar George (Waldemar Jerzy Jarociński). Klingsland, po zobaczeniu wystawy monograficznej w Galerie Aux Quatre Che- mins (1927), piał o pułapkach stojących przed krytyką, zbyt łatwo klasyfikującą takie indywidualności, jak Gott lieb. Zarysowywał też zasadnicze cechy dojrzałej twórczości malarza na tle opisu jego osobowości i portretu psychologicznego33. W innym, boga- to ilustrowanym tekście monograficznym krytyk snuł rozważania nad metodą pracy Gott lieba, zwąc przyglądanie się „banałom miasta” i chwytanie płynących stamtąd impulsów mianem „pozornego próżniactwa”. Za najważniejszy wyznacznik indywidu- alności plastycznej malarza (szczególnie w ostatnim okresie) uznawał rytm, opisując różne jego rodzaje i zastosowania na tle ewolucji formy i palety. Klingsland ekspono- wał pierwiastek mistyczny (czy religijny), zawarty w pracach Gott lieba, szczegółowo odniósł się do ostatniego okresu twórczości. Oceniał go jako wyzbyty dysonansów między treścią a formą szczyt twórczości malarza34. Jan Topass zauważał w pracach Gott lieba ścieranie się realizmu i idealizmu, wy- ostrzone spojrzenie, łączące się z wrażliwością i uczuciem. Jako jeden z pierwszych osadzał malarza w środowisku École de Paris, przyznając mu w jej obrębie ważne miejsce. Osobny passus poświęcił Topass malowanym przez Gott lieba „z bezczaso- tanikowski_przypisy dolne.indd 18 tanikowski_przypisy dolne.indd 18 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 19 S T A N B A D A Ń wą monumentalnością” obrazom o tematyce pracy, która traktowana w nich jest ze „szlachetnością rytuału”35. Z kolei Edward Woroniecki dostrzegał freskowy, co do koloru i formy, charakter późnych obrazów sztalugowych malarza, przemawiających do widza swym głębokim humanizmem36. Autorską koncepcję tzw. nowego humanizmu rozwinął właśnie na przykładzie ob- razów Gott lieba Waldemar George. Warto przytoczyć jej fragmenty także dlatego, że spoglądając na malarstwo Gott lieba, George stawia diagnozę aktualnej naonczas sytuacji malarstwa: Postępowanie Gott lieba nie jest nagłą zmianą poglądów, jest raczej nawróceniem czy inicjacją [kogoś, kto] odkrywa sens istnienia. Sztuka, świadectwo kultury danego czasu, cierpiała na brak pierwiastka „ludzkiego” w spekulacjach uczonych. (…) Malarz sprowadzał człowieka do postaci marionetki, arabeski, automatu lub czysto graficznego ornamentu. Gott lieb przekroczył próg tego świata pozbawionego duszy i odrzucił go. Ożywia postacie, które maluje. Ich pozy, ruchy i gesty zyskują odtąd na szlachetności i intensywności. Malarz daje nam wrażenie życia. (…) Gott lieb niezdolny jest do zaakcentowania „nowoczesnego aspektu” postaci, podkreślenia cha- rakteru epoki, uchwycenia stylu ubioru. (…) Jego ucieczka, czy też pozorne umknięcie z realne- go życia, oznacza nawiązanie kontaktu ze światem duchowym. Gott lieb czerpie motywy swych dzieł z codziennego życia. (…) Tematy, jakimi nie pogardziłby Emil Zola. Ujęcie owych współczesnych, demokratycznych wręcz tematów przeniknięte jest jednak poezją związaną z duchem łacińskim. Artysta wzniósł się ponad sam temat pracy, który podporządkowany został jego wizji twórczej i inspiracjom. (…) Tytuły zapożyczone z mitologii, z Biblii, z Nowego Testamentu wydają się najbardziej stosowne [dla jego obrazów]. Tematy za- czerpnięte z Historii Świętej i z antyku wywołują w umyśle widza-czytelnika jedynie niejasne, ogólne skojarzenia. Nasza epoka gardzi archeologią i erudycją, wiedzą wykorzystywaną przy tworzeniu obrazów. (…) Podkreślmy, że Gott lieb nigdy nie będzie malarzem neoklasycznym, zwracającym uwagę na cechy charakterystyczne pewnej epoki i dążącym do jej odtworzenia. Między świat antyczny a twórczość tego malarza, powołującą nowy humanizm, wkrada się świat chrześcijański. Nasz współczesny artysta podchodzi zatem do starożytności na wzór Toskańczyków z epoki złotego wieku. (…) Czerpiąc ze źródeł sztuki antycznej i średniowiecznej, sztuka nowoczesna odnajdzie swą drogę37. Najbardziej brzemienne we wzbogacenie bibliografii twórczości Gott lieba były za jego życia lata 1927–1930, a stan ten spowodowała szeroko komentowana, kolejna wystawa indywidualna malarza oraz dwie książki monograficzne. Ekspozycja miała miejsce w paryskiej Galerie Aux Quatre Chemins od października do grudnia 1927 roku, a wstęp do towarzyszącego jej katalogu napisał André Salmon38. Także on był autorem pierwszej monografii artysty, wydanej jeszcze w trakcie trwania wystawy, w li- stopadzie 1927 roku. W jej tekście, dużo mniej lakonicznym niż wstęp do wspomnia- nego katalogu, autor sytuował malarza zarówno wśród najoryginalniejszych malarzy Szkoły Polskiej, jak i przedstawicieli Szkoły Paryskiej, korzenie tej drugiej wywodząc „w równym stopniu z Polski, co z Izraela”. Salmon, który pracował nad monografią tanikowski_przypisy dolne.indd 19 tanikowski_przypisy dolne.indd 19 2011-07-14 11:54:17 2011-07-14 11:54:17 20 Ń A D A B N A T S po wizycie złożonej Gott liebowi w jego pracowni 10 września 1927 roku, sugestywnie opisał metodę jego pracy. Uwydatnił zdolność artysty do oddania „środkami wyłącznie plastycznymi” egzaltacji religijnej w tematach banalnych, bez potrzeby bezpośrednie- go uciekania się do wątków biblijnych. Przypisał mu też szereg bliższych i dalszych malarskich antenatów – od Giotta po Georges’a Rouault39. W 1929 roku Chil Aronson w paryskiej galerii Editions Bonaparte zorganizował wystawę „Art polonais moderne”, wydając przy okazji książkę o tym samym tytule. Wśród 43 twórców, którzy pokazali wówczas swe prace, znalazł się także Gott lieb. Jego twórczość esencjonalnie i celnie scharakteryzował autor książki, odnosząc się do przemiany, jaka zaszła w malarstwie artysty z Drohobycza po jego ponownym przyjeździe do Paryża40. W 1930 roku wyszła drukiem druga z kolei monografia Gott lieba, a jej autorem był Emil Szittya. W całym tekście zastosował on figurę re- toryczną zaczerpniętą z epistolografii, zwracając się bezpośrednio do artysty, niczym w osobistym liście. Krytyk postawił tezę, jakoby sztuka Gott lieba nic nie zyskała na kontakcie z Paryżem, natomiast podróż do Palestyny miała zaowocować zbliżeniem do katolicyzmu, spowodowanym „pragnieniem wyzwolenia z ograniczeń narodowości żydowskiej”. W następstwie tego powiązał malarstwo Gott lieba z elementami katoli- cyzmu gotyckiego, m.in. poprzez wybór „naznaczonych pruderią” tematów. Według Szittyi traktowanie przez Gott lieba ludzkiego ciała – „przeistoczonego i przejrzyste- go” – wskazywać ma na intencję tworzenia malarstwa religijnego41. Do tekstu tego sam malarz, który znał tezy Szittyi na kilka tygodni przed opubli- kowaniem monografii, ustosunkował się w rozmowie z Romanem Brandstaetterem. Twierdził, że nie zna genezy swojej wizji, podobnie jak nie konkretyzowali sobie ko- rzeni swego natchnienia inni malarze na przestrzeni różnych epok. Konkluzją było stwierdzenie, że „każdy artysta najmniej wie o sobie”. Za to Gott lieb chętnie wypo- wiedział się o innych – współczesnych sobie malarzach, nieformalnie zakreślając ob- szar artystycznych sojuszów. W szczególności wyróżnił Mojżesza Kislinga, Tadeusza Makowskiego i Louisa Marcoussisa, esencjonalnie diagnozując ich talenty i dokonania. Co nie mniej ciekawe, wyznaczył wyraźną cezurę twórczości własnej, wskazując na rok 1918 jako moment zajęcia się „kompozycjami owianymi tematyką biblijną” przy jednoczesnym porzuceniu działalności portretowej42. W marcu 1932 roku w Krako- wie Gott lieb udzielił Brandstaetterowi kolejnego wywiadu. Ważną częścią tej wypo- wiedzi były fragmenty poświęcone Maurycemu Gott liebowi – jego życiu, podwójnej, polsko -żydowskiej tożsamości, jego twórczości i nieporozumieniom związanym z jej interpretacją43. Rok 1934 przyniósł ostatnią wystawę indywidualną Gott lieba, otwartą w Galerie Zak na kilka tygodni przed jego śmiercią. Do ekspozycji tej odnosił się tekst Tymona Terleckiego44. Pochodzący ze Lwowa krytyk i eseista jako jeden z pierwszych zauwa- żył związek między postawą moralną Gott lieba i jego malarstwem, w którym da się dostrzec wyraźny horyzont doświadczenia duchowego artysty. O ile przedwojenna twórczość malarza, podejmującego tematykę ewangeliczną, miała być „wyrazem nie- tanikowski_przypisy dolne.indd 20 tanikowski_przypisy dolne.indd 20 2011-07-14 11:54:18 2011-07-14 11:54:18 21 S T A N B A D A Ń pokoju religijnego”, o tyle prace powojenne – o „tematyce codzienności” – emanują, według Terleckiego – „świętofranciszkańską pogodą” i wyrażają „stan doświadczenia religijnego”. Krytyk bardzo wnikliwie przyglądał się „białym” obrazom z pracujący- mi kobietami, opisując ich subtelne walorowe harmonie i zauważając „odcieleśnie- nie i odseksualizowanie” ukazanych postaci. Poddając opisowi nastrojowość, formę i wydźwięk tych obrazów, Terlecki przywołał terminy zaczerpnięte z myśli George’a Sorela i Cypriana Norwida45. Śmierć Gott lieba, dla wielu zaskakująca i niespodziewana, sprowokowała całą falę tekstów – szkiców monograficznych, wspomnień i pożegnań. Autorami najbardziej wartościowych wypowiedzi byli – obok przywołanego wcześniej Topassa – Mieczysław Wallis, Ludwik Oberländer, Michał Weinzieher, Nella Samotyhowa. Wallis w swym tekście naszkicował portret psychologiczny malarza, a jego rezultaty odniósł do sztu- ki. Zauważył w osobie Gott lieba dwoistość – połączenie ekstrawertycznego sposobu bycia z naturą introspekcyjną, „melancholijnym spojrzeniem”. Pierwsze odniósł do prac legionowych, drugie – do obrazów powojennych46. Ale już rok później krytyk poddał krytyce własne ustalenia, odwracając interpretacyjne akcenty47. Z kolei Oberländer zarysował nowy sposób postrzegania jego dzieła, uwypuklając fakt, że wiele z jego prac portretowych powstało w atmosferze rodzinnej intymności. Krytyk wspominał ostatnie wakacje Gott lieba, spędzone w Polsce, klimat tej wizyty i rodzinne portretowanie. W swoim tekście dał wnikliwe opisy dwu wizerunków osób z najbliższego otoczenia artysty – jego matki oraz zmarłego przed laty szwagra, Mie- czysława Jakimowicza48. Samotyhowa interesująco zaprezentowała kwestie związane z późnymi obrazami malarza, eksponując ich ahistoryczność i bezczasowość, „hip- notyczny rytm snu i falowania”, obrzędowość w sposobie ukazania tematu „pracy zespołowej”49. Weinzieher docenił wkład Gott lieba w rozwój malarstwa żydowskiego50, a zagad- nienie to podjął i rozwinął Jacques Sabile. W swym obszernym i wnikliwym tekście przypomniał też liczne w życiorysie artysty peregrynacje do europejskich centrów sztuki, w których Gott lieb znajdować miał takich patronów swojej twórczości, jak Ghirlandaio, El Greco czy Rembrandt51. W roku 1935 miała miejsce wystawa pośmiertna artysty w warszawskim Instytu- cie Propagandy Sztuki. Teksty w towarzyszącym jej katalogu odzwierciedlały sposób postrzegania osoby i twórczości Gott lieba w obrębie kultury polskiej – jako malarza i legionisty52. Ich autorami byli odpowiednio – jeden z najważniejszych krytyków arty- stycznych polskiego międzywojnia, Mieczysław Wallis oraz ceniony pisarz, były legio- nista i przyjaciel Gott lieba z czasów epopei legionowej – Juliusz Kaden-Bandrowski. Ale wartość tej publikacji w równym stopniu, co na tekstach tych dwóch publicystów, polega też na dokładnym chronologicznym spisie katalogowym 185 prac Gott lieba, wykonanych w różnych uprawianych przezeń technikach53. Wśród wielu powystawowych wypowiedzi krytyków (m.in. Wallisa, Samotyhowej, Mieczysława Sterlinga)54 znalazły się też teksty autorstwa kilku artystów (m.in. Wiktora tanikowski_przypisy dolne.indd 21 tanikowski_przypisy dolne.indd 21 2011-07-14 11:54:18 2011-07-14 11:54:18 22 Ń A D A B N A T S Podoskiego, Konrada Winklera, Tytusa Czyżewskiego)55, a za najciekawszy z nich uznać wypada artykuł Icchaka Lichtensteina. Usytuował on Gott lieba w obrębie tradycji malarstwa żydowskiego, a dokładniej – na styku szkoły galicyjskiej i Szkoły Paryskiej. Postsecesyjny ekspresjonizm Gott lieba zestawił z liryzmem Zaka, neobarbaryzmem Modiglianiego i neogreckim klasycyzowaniem Nadelmana56. Komentując wystawę w IPS-ie, niektórzy wspominali Gott lieba-legionistę57, a ten aspekt jego twórczości zyskał szersze omówienia w roku 1936. Główna Księgarnia Wojskowa w Warszawie wydała wówczas tekę Legiony Polskie. 22 litografie barwne Leopolda Gott lieba, żołnierza I Brygady L. P., zawierającą wspomnienie o czasach le- gionowych, podpisane przez J. Kadena -Bandrowskiego oraz syntezę twórczości Gott- lieba autorstwa Jana Kleczyńskiego. Tym razem najbardziej pogłębiony komentarz wyszedł spod pióra K. Winklera58. W bibliografii twórczości Gott lieba ważne miejsce należy się tekstowi autorstwa protestanckiego pastora, Rolanda de Pury’ego, opublikowanemu we Francji pod rzą- dami Vichy59. Autor, który informacje o twórczości artysty musiał czerpać od Aurelii Gott liebowej60, ukazał malarstwo jej męża z perspektywy antropomorficznej, rzad- ko w malarstwie dwudziestowiecznym spotykanej (wyjątkiem – Georges Rouault), mającej swych wyznawców raczej wśród współczesnych poetów francuskich, za to napawającej nadzieją podczas kataklizmu wojennego. W Polsce powojennej pierwszy obszerny biogram artysty ukazał się w VIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego (wyd. 1959–1960), a jego autorką była Helena Blum. Natomiast w Paryżu obszerny tekst w ważnym opracowaniu środowiska artystów ży- dowskich poświęcił Gott liebowi jego znajomy i świadek epoki – Chil Aronson (Fran- ciszek Biedart)61. W polskiej historiografii artystycznej przełomowe okazały się lata 60. przede wszystkim ze względu na opracowanie Wiesława Juszczaka Wojtkiewicz i nowa sztuka62. Autor odniósł się do twórczości wszystkich członków Grupy Pięciu, a co nie mniej ważne – określił ideowe i estetyczne podstawy dla zjawiska wczesnego ekspresjonizmu, który reprezentowała m.in. sztuka Gott lieba i pozostałych członków ugrupowania. Osobne miejsce poświęcił Gott liebowi Tadeusz Dobrowolski w swym Malarstwie polskim 1764–196463, a jego twórczość opisywali też autorzy opracowań i tekstów dotyczących formistów czy Grupy Pięciu64. Jednym z najobszerniejszych powojennych tekstów o Gott liebie jest, jak dotąd, hasło w Słowniku Artystów Pol- skich65. Pierwsza połowa lat 80. XX wieku przyniosła kolejne książki i katalogi sytuujące oeuvre Gott lieba na tle polskim oraz parysko-żydowskim66. Jednak dopiero na począ- tek lat 90. – wraz z kolejnymi wystawami prywatnych kolekcji, ich katalogami zawie- rającymi dobrej jakości reprodukcje prac artysty – przypada nawrót zainteresowania twórczością Gott lieba (i innych członków kolonii polskiej bądź środowiska École de Paris), owocujący coraz pełniejszymi biogramami artysty67. Twórczość legionową Gott lieba przypomniała Wacława Milewska68, ale za prawdziwie fundamentalne na tym polu opracowanie uznać należy dopiero wspólną pracę Milewskiej i Marii Zien- tanikowski_przypisy dolne.indd 22 tanikowski_przypisy dolne.indd 22 2011-07-14 11:54:18 2011-07-14 11:54:18 23 S T A N B A D A Ń tary Sztuka Legionów Polskich i jej twórcy 1914–191869. Z kolei najobfitszą ikonogra- fię legionową Gott lieba przynosi katalog wystawy I będzie wolna Polska… Legiony Polskie w sztuce w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie70. Pewien zawód przyno- si niedawno wydane opracowanie Marka Gałęzowskiego na temat udziału żołnie- rzy pochodzenia żydowskiego w walkach legionowych71. O ile najciekawiej wypada wstępna analiza „portretu zbiorowego legionistów polskich pochodzenia żydowskie- go”, to już w stosunku do samego Gott lieba – zarówno w jego nocie biograficznej, jak i w innych partiach tekstu – autor popełnia dość rażące pomyłki, nie unika też istotnych przemilczeń72. Nowe spojrzenie na paryski kontekst twórczości Gott lieba ukazała wystawa zreali- zowana w Paryżu i Warszawie przez Elżbietę Grabską. W katalogach towarzyszących obu odsłonom ekspozycji po raz pierwszy w polskiej historiografii omówione zostało zjawisko kolonii polskiej w Paryżu oraz tzw. Szkoły Polskiej73. W roku 2000 ukazały się dwie publikacje wzbogacające bibliografię pozycji poświęconych Gott liebowi74. Uwspółcześnioną, obszerną notę biograficzno -krytyczną o artyście autorstwa A. Ta- nikowskiego znaleźć można było w katalogu wystawy Kolory tożsamości. Sztuka polska z amerykańskiej kolekcji Toma Podla75. Zróżnicowane pod względem nośności informacyjnej są publikacje autorstwa Anny Wierzbickiej, zajmującej się środowiskiem École de Paris i kolonii polskiej76. O ile ważna książka o École de Paris, w odniesieniu do samego Gott lieba nie wniosła nowych wiadomości, o tyle dwie następne zawierają obfity i cenny materiał – przede wszystkim przywołane w wyborze teksty o artyście, powstałe za jego życia. Rok 2004 przyniósł duży, bogato ilustrowany tekst monograficzny Jerzego Malinowskiego77, rozwinięty później w opracowaniu W kręgu École de Paris. Malarze żydowscy z Polski, autorstwa Jerzego Malinowskiego i Barbary Brus-Malinowskiej78. Różne aspekty bio- grafii artystycznej i dzieła Gott lieba omawia w swych tekstach i wystąpieniach Artur Tanikowski. Uwzględnia w nich m.in. dialogi artystyczne Gott lieba z innymi twórca- mi, ikonografię chrystologiczną na tle tematyki nowotestamentowej poruszanej przez artystów żydowskich oraz antropocentryczną perspektywę późnych prac malarza79. Wśród ostatnich wystaw, na których znalazły się prace Gott lieba, na wyróżnienie zasługuje ekspozycja w Tel Aviv Museum of Art (2009), zatytułowana Fragmented Mirror: Exhibition of Jewish Artists, Berlin, 1907. Autorka koncepcji wystawy i towa- rzyszącego jej katalogu, Batsheva Goldman Ida, pokusiła się o próbę rekonstrukcji zbiorowego pokazu prac artystów żydowskich, który miał miejsce w Berlinie w 1907 roku. Kuratorka ukazała genezę berlińskiej ekspozycji, jej kontekst artystyczny i na- rodowy oraz skutki, jakie niosła dla artystów żydowskich. Jednym z najmłodszych uczestników wystawy w Berlinie, a zarazem tych, którzy reprezentowali najbardziej nowoczesne naonczas tendencje artystyczne, był Leopold Gott lieb. tanikowski_przypisy dolne.indd 23 tanikowski_przypisy dolne.indd 23 2011-07-14 11:54:18 2011-07-14 11:54:18 24 Ń A D A B N A T S Przypisy 1 Sprawę tę szerzej przedstawiam w rozdziale Życie. 2 Oryginał w Archiwum Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. 3 Życiorys, Podkomisja Odznaczeniowa dla Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego, Legionów, P.O.W., oraz Kwestionariusz – Biuro Komitetu Krzyża i Medalu Niepodległości, sygn. KN 2.08.1931 Leopold Gott lieb, Centralne Archiwum Wojskowe im. mjr. Bolesława Waligóry w Rembertowie. 4 Korespondencja Waleriana Krycińskiego, Biblioteka Jagiellońska w Krakowie, 9070 III / k. 197 –198. Z Krycińskim, także w sprawach związanych z Leopoldem, korespondował inny z braci Gott lieb, Marcin; por. ibidem, k. 202. 5 Właścicielka tych archiwaliów jest żoną wnuka Mieczysława Jakimowicza. Jakimowicz, żonaty z Ingą Gott liebówną, siostrą Leopolda, miał z nią córkę Zosię (zwaną przez Gott lieba Dzidzią), zamężną z Igna- cym Bujakiem, pochowaną na Pęksowym Brzysku w Zakopanem. Kwerendę u p. Pilichowskiej -Ragno przeprowadziłem 31 stycznia 2004 roku. 6 List Leopolda Gott lieba i Eugeniusza Zaka do Stefana Żeromskiego (z 22 lutego 1912), w: Koresponden- cja Stefana Żeromskiego, Biblioteka Narodowa w Warszawie, Dział Zbiorów Specjalnych, akc. 17218/43. 7 Leopold G.[ottlieb], IX. Wystawa „Sztuki”, „Krytyka” R. 7: 1905, t. 1, s. 470–472. 8 Ibidem. 9 J. Piotrowski, Młoda sztuka polska, „Wędrowiec” 1906, nr 24, s. 455–456. 10 St.[anisław] Roman Lewandowski, Grupa pięciu i Lewandowski, „Tygodnik Ilustrowany” 1908, nr 8, s. 159–160. 11 A.[rthur] Roessler, [wstęp w:] Kollektiv Ausstellung Krakauer Künstlerbund Grupa V. Bildhauer Lewan- dowski, kat. wystawy, Kunstsalon Pisko, Wien 1908. 12 Ibidem. 13 Elżbieta Grabska, Obrazy i rzeźby podróżują, w: Paryż i artyści polscy. Wokół E. -A. Bourdelle’a, kat. wy- stawy w Muzeum Narodowym w Warszawie 18 lutego – 27 marca 1997, koncepcja wystawy i katalog E. Grabska, Muzeum Narodowe w Warszawie 1997, s. 17. 14 [ogłoszenie], „Gazeta Kołomyjska” 1898, nr 45, s. 4; nn, W pracowni Gott lieba, „Gazeta Kołomyjska” 1898, nr 47, s. 3; nn, „Gazeta Kołomyjska” 1898, nr 75, s. 3; nn, Wystawa obrazów Gott lieba, „Gazeta Kołomyjska” 1898, nr 76, s. 3. 15 „Sztuka” (Paryż), 1904: nr 1, s. 50; nr 2, III okładka; nr 8–9, s. nlb. 16 Theodor Däubler, Deux Peintres Polonais. Gotlieb et Slewinski, „L’Europe Artiste” Serie Nouvelle 1, juin 1904, Bureau du journal, Paris, s. 39–45. Wiadomo, że Gott lieb sportretował Däublera. 17 Izydor Lindenbaum, Leopold Gott lieb a „Bezalel”, „Wschód” 1906, nr 52/319, s. 2–4. Kilka lat później temat ten poruszał nieznany z nazwiska krytyk; por. N.N.[M. Goldstein?], Z powodu wystawy Gott lieba Le- opolda [Lwów, październik 1912], „Wschód” 1912, nr 38, s. 5. 18 Omówienie działalności najważniejszych z nich oraz wybrane teksty ich autorstwa prezentują pu- blikacje opracowane przez Annę Wierzbicką: Artyści polscy w Paryżu. Antologia tekstów o polskiej kolonii artystycznej czynnej w Paryżu w latach 1900–1939, wybór, opracowanie i wprowadzenie A. Wierzbicka, Wydawnictwo Neriton, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2008; A. Wierzbicka, We Francji i w Polsce. Sztuka, jej historyczne uwarunkowania i odbiór w świetle krytyków polsko-francuskich, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2009. 19 A. Basler, Paryski Salon Jesienny. II (Dokończenie), „Literatura i Sztuka” 1908, s. 3; idem, Paryski Salon Jesienny. II (Udział artystów polskich), „Literatura i Sztuka” 1909, nr 32 (dod. do nr 546 „Nowej Gazety”), s. 2 –3; idem, Nowe dążenia w sztuce polskiej. II, „Literatura i Sztuka” 1912, nr 12 (dod. do nr 184 „Nowej Ga- zety”), s. 2–3. 20 A. Basler, Paryski Salon Jesienny. II (Dokończenie), „Literatura i Sztuka” 1908, nr 34 (dodatek do nr 565 „Nowej Gazety”), s. 3. 21 H.[enryk] Zbierzchowski, Z pracowni artystów polskich w Paryżu. [cz.] I. Gott lieb i Jakimowicz, „Tygodnik Ilustrowany” 1910, nr 35, s. 703–704. 22 G.A. [Guillaume Apollinaire], Uczestnicy pojedynku, „Paris -Journal” 13 czerwca 1914; przedruk ang. w: G. Apollinaire, Apollinaire on Art: Essays and Reviews 1902–1918, edited by Leroy C. Breunig, translated by Susan Suleiman, MFA Publications, Boston 2001, s. 405–406. tanikowski_przypisy dolne.indd 24 tanikowski_przypisy dolne.indd 24 2011-07-14 11:54:18 2011-07-14 11:54:18 25 S T A N B A D A Ń 23 Jerzy Łukaszewicz, Wpływ Paryża na dzisiejszych artystów polskich, „Kształt i Barwa” 1913, nr 1 (zeszyt okazowy), s. 9 –10. 24 Juliusz Kaden-Bandrowski, Artyści w Legionach, „Świat” 1915, nr 37, s. 3; H. Z. [Henryk Zbierzchowski], Motyw Legionów w malarstwie i rzeźbie, w: Almanach Wojsk Polskich na rok Pański 1916, pod red. Stanisława Lama, Księgarnia „Stella” w Cieszynie, Cieszyn 1916, s. 154–160. 25 O kilku seriach pocztówek z reprodukcjami prac Gott lieba, będących dziś w posiadaniu Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, pisze m.in. Alina Jurkiewicz -Zejdowska w opracowaniu I będzie wolna Polska… Legiony Polskie w sztuce, kat. wystawy w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, red. Helena Piórkowska -Sulej, Alina Jurkiewicz -Zejdowska, Andrzej Cichal, Mariusz Skotnicki, Janusz Wesołowski, Mu- zeum Wojska Polskiego w Warszawie, Warszawa 2008, s. 27. Kilkadziesiąt rysunków Gott lieba ozdobiło książkę Seweryna Romina; por. Seweryn Romin, Z notatek legionisty (Z rysunkami L. Gott lieba), Centralne Biuro Wydawnictw N.K.N., Kraków 1916. 26 Die Polnischen Legionen. 24 farbige Lithographien von polnischen Legionär Leopold Gott lieb, Zürich 1916. 27 Legiony Polskie. 22 litografie barwne Leopolda Gott lieba, żołnierza I Brygady L. P., wspomnienie: J.[Juliusz] Kaden-Bandrowski, synteza twórczości: Jan Kleczyński, Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1936. 28 Arpad Weixlgärtner, Leopold Gott lieb, „Die Graphischen Künste” (Wiedeń), R. XLII, 1920, s. 77–82. 29 Ibidem. Być może właśnie tekst ważnej persony wiedeńskiego światka artystycznego sprawił, że Gott lieb stał się znany i ceniony w krajach niemieckiego kręgu językowego. Faktem jest, że niedługo po artykule w „Die Graphischen Künste” ukazała się nota życiorysowa o Gott liebie w kolejnej dużej publikacji o charakterze słownikowym: Allgemeines Lexikon der bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart, begründet von Ulrich Thieme und Felix Becker, Band 14, Verlag von A. E. Seemann, Leipzig 1921, s. 423 – hasło: Gott lieb (Gotlieb) Leopold, autor: A. Waśkowski. Następny słownik, który uwzględni biogram Gott- lieba, również ukaże się jeszcze za życia malarza: Edouard -Joseph, Dictionnaire biographique des artistes contemporains 1910 –1930, Tome II: F –Ma, Art Edition, Paris 1931 – hasło: Gott lieb Léopold (autor: Charles Stiefens), s. 135–139. 30 J.F. [Jakub Frostig], Wystawa prac Leopolda Gott lieba, „Chwila” 1922, nr 1357, s. 4. M.[aksymilian] Bie- nenstock, W pracowni L. Gott lieba. (Baden, w sierpniu 1922), „Chwila poniedziałkowa” 1922, nr 28, s. 4; M.[ak- symilian] Bienenstock, Leopold Gott lieb, „Chwila” 1922, nr 1340, s. 3. 31 Krakowska Spółka Wydawnicza, Karków 1922. 32 Ibidem; por. przedruk w: Stanisław Ignacy Witkiewicz, Nowe formy w malarstwie i wynikające stąd nieporozumienia. Szkice estetyczne, opracowali Janusz Degler i Lech Sokół, Państwowy Instytut Wydawni- czy, Warszawa 2002, s. 259 –260, 318. 33 Zygmunt St. Klingsland, Malarstwo Leopolda Gott lieba, „Wiadomości Literackie” R. IV, 1927, nr 48, s. 2. 34 Idem, Leopold Gott lieb, „Sztuki Piękne” 1933, nr 10, s. 349–352. Bardzo podobne sformułowania zna- lazły się w tekście Michała Weinziehera Leopold Gott lieb. Z powodu pośmiertnej wystawy w I.P.S. -ie („Nasz Przegląd” 1935, nr 178). 35 Jan -Topass, Léopold Gott lieb et sa vision, „L’Art et les Artistes”, t. XXVI, 1933, marzec -lipiec, s. 304–308; idem, Sztuka Leopolda Gott lieba, „Opinia” 1934, nr 18 [66], s. 5. 36 E.[dward] Woroniecki, Paryski Salon Jesienny 1926 roku, „Świat” 1926 (2 półrocze), nr 50, s. 6; por. idem, L’Art polonais à Paris. Les artistes polonais au Salon des Tuileries (…), „La Pologne politique, économique, lit- téraire et artistique” 1931, półr. I, s. 530; idem, L’art polonais à Paris. Les expositions: (…) de M. Kisling, L. Gott- lieb, T. Makowski à la Galerie Carmine, „La Pologne politique, économique, litteraire et artistique” 1928, półr. II, s. 561. 37 Waldemar George, Léopold Gott lieb ou le retour au thème, „Art et Décoration” LXII, 1933, s. 78 –84; cyt. za: Artyści polscy w Paryżu, op. cit., s. 138 –141. 38 Léopold Gott lieb – gouaches, dessins, temperas, kat. wystawy, wstęp André Salmon, [Gallerie] Aux Quatre Chemins, Paris [1927]. Wtedy też ukazał się tekst Marie Dormoy, Léopold Gott lieb, „L’Amour de l’Art” R. 8, 1927 (grudzień), s. 472. 39 Por. André Salmon, Léopold Gott lieb, LÉS ÉCRIVAINS RÉUNIS, Paris [1927]. Joanna Pollakówna, zaliczając Gott lieba do przedstawicieli malarstwa tzw. przesuniętej rzeczywistości, powoływała się na monografię Salmona: „Szukając dla Gott lieba artystycznych paranteli André Salmon zatrzymywał się przy Roualcie »wyzbytym – jak pisał – makabrycznych obsesji, dzięki czemu kostnica zamienia się w świątynię«, przy tanikowski_przypisy dolne.indd 25 tanikowski_przypisy dolne.indd 25 2011-07-14 11:54:18 2011-07-14 11:54:18 26 Ń A D A B N A T S Puvis de Chavannes’ie, który »wykroczyłby poza pedagogiczną błogość«, i Redonie »nie potrzebującym już więcej podejrzanego pośrednictwa magii dla osiągnięcia Nirwany«”. J. Pollakówna, Malarstwo polskie. Między wojnami 1918–1939, Auriga, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1982, s. 87. 40 Chil Aronson, Art polonais moderne, Édition Bonaparte, Paris 1929, s. 15 –16. 41 Emil Szittya, Léopold Gott lieb, Editions „ARS”, Paris [1930]. Szittya (1886 –1964; prawdziwe nazwisko: Adolf Schenk) był pisarzem, krytykiem sztuki i malarzem pochodzącym z Węgier. W kręgach paryskiej bohemy literacko -artystycznej kolegował z Blaise’em Cendrarsem, w Zurychu sympatyzował z rosyjskimi rewolucjonistami, był tam współwydawcą pre dadaistycznego dziennika „Der Mistral”. Napisał wiele teks- tów monograficznych, m.in. o Celniku Rousseau i Picassie; uznaje się go za jednego z pierwszych, którzy docenili twórczość Chagalla. Błędną datę (1928) wydania monografii Szittyi podaje Edouard -Joseph, op. cit. 42 Roman Brandstaetter, U Leopolda Gott lieba [korespondencja własna „Gazety Polskiej”], „Gazeta Pol- ska” 1929, nr 56. 43 Tekst rozmowy ukazał się dwukrotnie: „Niech pamięć jego będzie błogosławieństwem”. Leopold Gott lieb o bracie swoim Maurycym, „Nowy Dziennik” 1932, nr 73, s. 6 oraz R. Brandstaetter, Rozmowy z Le- opoldem Gott liebem, „Opinia” 1934, nr 18 [66], s. 5. 44 „Wystawa dawała patetyczne świadectwo lęku i ucieczki przed łatwością, zaciekłe i radosne poszukiwa- nie oporu”. Tymon Terlecki, O sztuce malarskiej Leopolda Gott lieba, „Sygnały” 1934, nr 10–11 (numer lwow- ski), s. 25. 45 Ibidem. 46 Mieczysław Wallis, Leopold Gott lieb, „Wiadomości Literackie” R. XI, 1934, nr 21, s. 5. 47 „Dzisiaj widzę, że ta konstrukcja nie wytrzymuje krytyki. Linia uczuć Gott lieba przebiegała inaczej. Wła- śnie wczesne utwory malarza są przepojone głębokim smutkiem, na wskroś pesymistyczne. W kompozy- cjach ostatnich dokonywa się natomiast pojednanie artysty z życiem. Smutek i melancholia ustępują miejsca pogodzie i cichej radości”. M. Wallis, Wystawa Leopolda Gott lieba, „Wiadomości Literackie” R. XII, 1935, nr 26. 48 Ludwik Oberlaender, Pamięci Leopolda Gott lieba, „Miesięcznik Żydowski” R. IV, 1934, s. 359–360. 49 Nela Samotyhowa, Leopold Gott lieb, „Praca Obywatelska” 1934, nr 10, s. nn. 50 Michał Weinzieher, Malarstwo Leopolda Gott lieba, „Nasz Przegląd” 1934, nr 128. 51 Jacques Sabile, Leopold Gott lieb, „Cahiers Juifs” 1934 (październik–grudzień), s. 214 –220. 52 Wystawa prac Leopolda Gott lieba, Instytut Propagandy Sztuki, czerwiec 1935, kat. wystawy, wspo- mnienie: Juliusz Kaden -Bandrowski, wstęp: Mieczysław Wallis, Warszawa 1935. 53 Można się domyślać, że dane katalogowe udostępniła wydawcom wdowa po artyście, Aurelia Gott- liebowa. Fragmenty jej korespondencji z organizatorami wystawy, poświadczające jej duże zaangażowa- nie w to przedsięwzięcie, zachowały się w Zbiorach Specjalnych Biblioteki IS PAN w Warszawie. 54 M. Wallis, Wystawa Leopolda Gott lieba, op. cit.; N.[ella] Samotyhowa, Leopold Gott lieb – Jacek Mierze- jewski – Tytus Czyżewski. Wystawa Instytutu Prop. Sztuki, „Praca Obywatelska” 1935, nr 12, s. 8 –9; Mieczy- sław Sterling, Studium pracy i wizja wypoczynku. Pośmiertna wystawa L. Gott lieba w IPS -sie, „Kurier Poranny” 1935, nr 172. 55 Wiktor Podoski, Nowe wystawy w IPS-ie, „Nowiny Codzienne” 1935, nr 177; K.W. [Konrad Winkler], Wystawa Leopolda Gott lieba w I.P.S., „Polska Zbrojna” 1935 (z 12.07); Tytus Czyżewski, Leopold Gott lieb i wy- stawa jego dzieł w IPS-ie, „Kurier Polski” 1935, nr 172. 56 Icchak Lichtenstein, Leopold Gott lieb, „Literarisze Bleter” 1935, nr 28a, s. 1–2. 57 Józef Andrzej Teslar, O twórczości malarskiej Leopolda Gott lieba (Z powodu wystawy w I.P.S.), „Pion” 1935, nr 27 (92), s. 6; Witold Bunikiewicz, Wystawa Leopolda Gott lieba w IPSie, „Kurier Warszawski” 1935 (z 29.06). 58 K.W. [Konrad Winkler], Legiony w litografiach Gott lieba, „Polska Zbrojna” 1936 (z 8.03). W 1939 roku ukazało się zbiorowe opracowanie Żydzi bojownicy o niepodległość Polski (red. Norberta Gettera, Jakuba Schalla i Zygmunta Schippera, Lwowski Instytut Wydawniczy, Lwów 1939), zawierające m.in. sylwetkę Gott lieba – malarza i żołnierza, a także bardzo interesującą fotografię zbiorową ukazującą artystę w mun- durze, wraz z kilkoma innymi żydowskimi legionistami. 59 Roland de Pury, Présence d’un peintre, „Correspondance de Fédération Française des Associations Chrétiennes d’Étudiants” 1943, nr 6, s. 204–207. 60 Pastor współpracował z nią w Lyonie w celu ratowania żydowskich dzieci, przewożonych w tajem- nicy przed gestapo do neutralnej Szwajcarii. Więcej na ten temat – w rozdziale Życie. tanikowski_przypisy dolne.indd 26 tanikowski_przypisy dolne.indd 26 2011-07-14 11:54:18 2011-07-14 11:54:18 27 S T A N B A D A Ń 61 Chil Aronson (Chil Aron), Scenes et visages de Montparnasse, preface de Marc Chagall, Imprimerie Abé- cé, Paris 1963, s. 232 –240. Rok później ukazało się kolejne opracowanie sztuki żydowskiej, uwzględniające twórczość Gott lieba: Cecil B. Roth, Die Kunst der Juden, t. 2, Ner -Tamid -Verlag, Frankfurt am Main 1964, s. 133 –134 (odpis w Archiwum Sandlów, ŻIH). 62 Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965. 63 Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków 1968, s. 355; por. T. Dobrowolski, Malarstwo polskie ostatnich dwustu lat, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków– Gdańsk–Łódź 1989, s. 274. 64 Joanna Pollakówna, Formiści, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław–War- szawa–Kraków–Gdańsk 1972; Formiści, kat. wystawy w Muzeum Narodowym w Warszawie pod red. Ireny Jakimowicz, Muzeum Narodowe w Warszawie, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1989; Barbara Wojcie- chowska, Grupa Pięciu, w: Polskie życie artystyczne 1915–1939, red. Aleksander Wojciechowski, Wrocław– Warszawa–Kraków 1974, s. 192–194; Małgorzata Geron, Grupa Pięciu (1905–1908), w: Sztuka lat 1905–1923. Malarstwo – rzeźba – grafika – krytyka artystyczna, Materiały z konferencji naukowej, Toruń, 21–23 września 2005, red. Małgorzata Geron i Jerzy Malinowski, Wydawnictwo Interdyscyplinarnego Koła Naukowego Doktorantów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2006, s. 43–49. 65 H.[anna] Bartnicka -Górska, Gott lieb Leopold – hasło w: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce dzia- łających. Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. II: D–G, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Polska Akademia Nauk, Wrocław –Warszawa –Kraków –Gdańsk 1975, s. 423 –427. [Uzupełnienia i sprostowania do t. II w: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 roku). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. V: Le–M, Wydawnictwo Krąg, Warszawa 1993, s. 17]. 66 J. Pollakówna, Malarstwo polskie. Między wojnami 1918–1939, op. cit. Kenneth E. Silver and Romy Go- lan, The Circle of Montparnasse. Jewish Artists in Paris 1905–1945, kat. wystawy, The Jewish Museum, New York, Universe Books, New York 1985. 67 Malarstwo polskie w kolekcji Ewy i Wojciecha Fibakó w (wersja polsko-angielska), kat. wystawy, Oficyna Wydawnicza Auriga, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1992; A Discovering eye: Polish painting in the collection of Tom Podl / Odkrywcze oko. Malarstwo polskie w kolekcji Toma Podla, kat. wystawy, Polish Museum of America, Chicago 1993; Malarstwo polskie. Kolekcja Bolesława i Liny Nawrockich, kat. wystawy, oprac. Barbara Brus-Malinowska, Bolesław Nawrocki, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 1994. Kisling i jego przyjaciele, kat. wystawy z kolekcji Musée du Petit Palais w Genewie, opr. Barbara Brus- -Malinowska, Jerzy Malinowski, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 1996; Wybitni artyści żydowscy z kolekcji Davida Malka i Fundacji Signum, kat. wystawy, red. Lucyna Skompska, Muzeum Historii Miasta Ło- dzi, Fundacja Signum, Łódź 2004; Zapisy przemian. Sztuka polska z kolekcji Krzysztofa Musiała, kat. wystawy, red. B. Ilkosz, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2007. 68 Leopold Gott lieb w Legionach Polskich, „Słowo Żydowskie” 1994, nr 13, s. 18 –19. Patrz też: Wanda Wy- ganowska, Sztuka Legionó w Polskich 1914–1918, Neriton, Warszawa 1994. 69 Wyd. Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, Księgarnia Akademicka, Kra- ków 1999. 70 Red. Helena Piórkowska -Sulej, Alina Jurkiewicz -Zejdowska, Andrzej Cichal, Mariusz Skotnicki, Janusz Wesołowski, Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Warszawa 2008. 71 Marek Gałęzowski, Na wzór Berka Joselewicza. Żołnierze i oficerowie pochodzenia żydowskiego w Le- gionach Polskich, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2010. 72 Podaje błędne daty: urodzenia artysty (1883), pierwszych wyjazdów do Monachium i Paryża (1899- -1901), przystąpienia do Grupy Pięciu (1906), wyjazdu do Palestyny (1910). Nie ma orientacji co do tuż- powojennych losów artysty (Zakopane – Wiedeń – Baden), nie wymienia Gott lieba w grupie byłych legionistów, którzy tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości na stałe z niej wyjechali. Nie wiąże przystąpienia artysty do paryskiego oddziału „Strzelca” z jego wcześniejszym akcesem do Towarzystwa Artystów Polskich w Paryżu. Por. ibidem, s. 42, 45, 75, 278 –282. 73 Autour de Bourdelle: Paris et les artistes polonais 1900 –1918, kat. wystawy, koncepcja Elżbieta Grabska, Paris-Musées, Paris 1996; Paryż i artyści polscy. Wokół E. -A. Bourdelle’a, katalog wystawy w Muzeum Narodo- wym w Warszawie 18 lutego – 27 marca 1997, koncepcja wystawy i katalog Elżbieta Grabska, Muzeum Narodowe w Warszawie 1997. Nieliczne potknięcia znajdują się w tekście Grabskiej Obrazy i rzeźby podró- żują, gdy na s. 17 pisze ona, jakoby artysta miał co roku spędzać długie wakacje i spotkania w Warszawie albo w Tatrach. Z ustaleń biograficznych wynika, że w Tatrach owszem, bywał przed I wojną światową tanikowski_przypisy dolne.indd 27 tanikowski_przypisy dolne.indd 27 2011-07-14 11:54:18 2011-07-14 11:54:18 28 Ń A D A B N A T S (może także po niej), a jeśli spędził jakiś czas w Warszawie (czego źródła nie odnotowują), to działo się to raczej w trakcie służby w Legionach Polskich. Na wakacje – ale już po I wojnie światowej – przyjeżdżał raczej do Jasła i w inne rodzinne okolice galicyjskie. 74 Nadine Nieszawer, Maris Boyé, Paul Fogel, Peintres Juifs à Paris 1905 –1939. École de Paris, Éditions Denoël, Paris 2000; Irena Kossowska, Narodziny polskiej grafiki artystycznej 1897–1917, Universitas, Kraków 2000. 75 Opr. Anna Król i Artur Tanikowski, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 2001. 76 A. Wierzbicka, École de Paris – pojęcie, środowisko, twórczość, Wydawnictwo Neriton, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2004; Artyści polscy w Paryżu, op. cit.; We Francji i w Polsce, op. cit. 77 Leopold Gott lieb – między symbolizmem a École de Paris – w siedemdziesiątą rocznicę śmierci artysty, „Pamiętnik Sztuk Pięknych – Uniwersytet Mikołaja Kopernika” 2004, nr 1(6), s. 85 –103. 78 Wydawnictwo DiG, Warszawa 2007. 79 A. Tanikowski, Portret podwójny z czasów młodości. Leopold Gott lieb i Xawery Dunikowski, w: Sztuka lat 1905–1923. Malarstwo – rzeźba – grafika – krytyka artystyczna. Materiały z konferencji naukowej, Toruń, 21–23 września 2005, red. Małgorzata Geron i Jerzy Malinowski, Wydawnictwo Interdyscyplinarnego Koła Naukowego Doktorantów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2006, s. 43–49; idem, Ukrzyżo- wany w tałesie. Ikonografia chrystologiczna w sztuce Żydów polskich i europejskich – zarys problematyki, w: Figury i figuracje. Materiały LIV ogólnopolskiej sesji naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Lublin, 20–22 października 2005, red. Małgorzata Kitowska-Łysiak, Ryszard Kasperowicz, Marcin Lachowski, Lechosław Lameński, Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Warszawa 2006, s. 99–125; idem, Malarze żydowscy w Polsce (cz. 1 i 2), Edipresse Polska, Warszawa 2006 –2007; idem, Heralds of moderate modernity: Polish -Jewish arti- sts in Catalonia, w: Jewish Artists and Central-Eastern Europe. Art Centers – Identity – Heritage from the 19th Century to the Second World War, red. J. Malinowski, R. Piątkowska, T. Sztyma-Knasiecka, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2010, s. 241–252; idem, From an Anthropocentric Perspective: The Late Works of Leopold Gott lieb, tekst referatu wygłoszonego podczas Fifteenth World Congress of Jewish Studies, Hebrew University, Je- rusalem, August 2–6, 2009. tanikowski_przypisy dolne.indd 28 tanikowski_przypisy dolne.indd 28 2011-07-14 11:54:18 2011-07-14 11:54:18 III. Życie tanikowski_przypisy dolne.indd 29 tanikowski_przypisy dolne.indd 29 2011-07-14 11:54:18 2011-07-14 11:54:18 tanikowski_przypisy dolne.indd 30 tanikowski_przypisy dolne.indd 30 2011-07-14 11:54:18 2011-07-14 11:54:18 31 S T A N B A D A Ń Drohobycz i okolice Leopold Gott lieb urodził się 3 czerwca 1879 roku w Drohobyczu1. Na temat daty przyjścia na świat przyszłego malarza i legionisty istnieje wiele sprzecznych przeka- zów. Najczęściej wskazuje się na rok 1879 albo 18832, choć sporadycznie w biogra- mach artysty pojawiają się też inne daty3. Wątpliwości co do daty rocznej ostatecznie rozwiewa najwcześniejszy z zachowanych w oryginale dokumentów dotyczących Le- opolda Gott lieba, wypełniony przezeń własnoręcznie formularz dla kandydatów do C.K. Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie, datowany na 23 października 1896 roku. W rubryce „wiele ma lat, rok urodzenia, miejsce urodzenia, religia” odręcznym pi- smem przyszły student napisał: 17. 1879. Drohobycz. Mojrzeszowego4 [sic!]. Leopold był synem Izaaka i Felicji (Fanji) z Tiegermanów, najmłodszym spośród jedenaściorga rodzeństwa. Izaak, początkowo kupiec bławatny, a potem właściciel rafinerii i jeden z pierwszych w okolicy producentów ropy naftowej5, swą żydowską pobożność, wiedzę i religijne zaangażowanie łączył z nowoczesnym światopoglądem, opartym na zdobyczach Haskali – żydowskiego oświecenia. Nie chcąc ograniczać wy- chowania licznego potomstwa do modelu przyjętego w owym czasie przez wschod- nioeuropejskie żydostwo, posłał dzieci do szkół publicznych, by przygotować je do życia „w koegzystencji z nieżydowskim otoczeniem”6. Z kwestią tą wiąże się ciekawe zagadnienie imion nadawanych przez Izaaka i Felicję swoim dzieciom7. Wśród gali- cyjskich Żydów wybór takich imion, jak Leopold, Maurycy, Stanisław czy Jadwiga, wiązać się musiał, jak pisze Mendelsohn, z proklamowaną przez rodzinę identyfikacją z oboma kręgami kulturowymi – polskim i żydowskim, przy założeniu, że oficjalnie nadanemu imieniu nieżydowskiemu towarzyszyło tradycyjne imię żydowskie. Miało to znaczenie szczególnie w przypadku chłopców, którzy w synagodze mieli być po imieniu wywoływani do czytania Tory8. Wydaje się, że postawę Izaaka Gott lieba wobec edukacji dzieci najtrafniej jest zwią- zać z pojęciem akulturacji, rozumianej jako „przyjęcie języka polskiego, znajomość polskiej kultury, obracanie się w jej obszarze”9. Akulturacja nie musiała oznaczać przy- jęcia polskiej tożsamości narodowej w miejsce żydowskiej (asymilacji do polskości), tanikowski_przypisy dolne.indd 31 tanikowski_przypisy dolne.indd 31 2011-07-14 11:54:18 2011-07-14 11:54:18 32 E I C Y Ż Kwestionariusz osobowy dla kandydatów do C.K. Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie, wypełnio- ny własnoręcznie przez Leo
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wizerunki człowieczeństwa, rytuały powszedniości. Leopold Gottlieb i jego dzieło
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: