Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00255 005821 20634580 na godz. na dobę w sumie
Zmiany społeczne w Japonii w XIX i XX wieku. Wybrane zagadnienia - ebook/pdf
Zmiany społeczne w Japonii w XIX i XX wieku. Wybrane zagadnienia - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 496
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1585-0 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autorzy pokazują Japonię jako kraj podlegający nieustannym i wieloaspektowym przemianom na przestrzeni kilku wieków, od nowożytności aż do początku obecnego stulecia.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

l : a c e o p s a t i s r e v n u i l . p m o c s a t i . i s r e v n u w w w . ZMIANY SPOŁECZNE W JAPONII W XIX I XX WIEKU WYBRANE ZAGADNIENIA U K E I I W X X I X X W N O P A J W I I Autorzy pokazują Japonię jako kraj podlegający nieustan- nym i wieloaspektowym przemianom na przestrzeni kilku wieków, od nowożytności aż do początku obecnego stu- lecia. Tematyka poszczególnych artykułów obejmuje pro- blemy związane z wyborem japońskiej drogi modernizacji w połowie XIX wieku, przeobrażenia struktury gende- rowej, problemy etniczne w ujęciu historyczno-socjolo- gicznym, a także sposób w jaki głębokie zmiany społeczne i gospodarcze wpływają na kształt kultury niematerialnej, zmieniając święta i ceremonie religijne na odległych wys- pach. Tom zawiera także analizy ewoluującego po roku 1945. japońskiego systemu politycznego, dynamicznego rozwoju społeczeństwa obywatelskiego począwszy od lat 1970., i wreszcie procesu oraz warunków kształtowania się w ciągu ostatnich dwóch dekad społeczeństwa infor- macyjnego. Prezentowane w niniejszym zbiorze szerokie spektrum te- matów, a także interdyscyplinarność i różnorodność meto- dologiczna w podejściu do zachodzących w Japonii zja- wisk społecznych powodują, że książkę tę polecamy zarówno studentom i badaczom tego kraju, jak również wszystkim osobom zainteresowanym Japonią, które po- szukują pogłębionej i aktualnej wiedzy na jej temat, opartej na rzetelnych, w znacznym stopniu japońskich, materiałach źródłowych. 49,00 zł z VAT ISBN 978-83-242-1603-1 E N Z C E Ł O P S Y N A M Z I www.universitas.com.pl 9 788324 216031 universitas l : a c e o p s a t i s r e v n u i l . p m o c s a t i . i s r e v n u w w w . ZMIANY SPOŁECZNE W JAPONII W XIX I XX WIEKU ZMIANY SPOŁECZNE W JAPONII W XIX I XX WIEKU WYBRANE ZAGADNIENIA redakcja Elżbieta Kostowska–Watanabe Kraków Spis treści Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 ELŻBIETA KOSTOWSKA -WATANABE Transformacja Japonii w okresie Meiji i Taishō – nowi ludzie w nowych czasach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 ALEKSANDRA SZCZECHLA Literacki obraz kobiety w powieści japońskiej pierwszych dekad XX wieku . . . 91 GRAŻYNA KRAMM Zmiany wierzeń i obrzędów religijnych japońskich społeczności wyspiarskich . . 153 STANISŁAW MEYER Instytucja obywatelstwa w Japonii a status mniejszości etnicznych i narodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 KAROL ŻAKOWSKI Mechanizm „sztucznej zmiany władzy” w Partii Liberalno -Demokratycznej . . . 295 BEATA BOCHORODYCZ Rozwój społeczeństwa obywatelskiego w Japonii w dobie globalizacji. Rola „presji międzynarodowej” i państwa w rozwoju grup pożytku publicznego od końca lat 1970 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355 IWONA MERKLEJN Od społeczeństwa medialnego do społeczeństwa informacyjnego. Kierunki zmian w świecie japońskich mediów na przełomie XX i XXI wieku . . . 409 Noty o autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 469 Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 473 Japonia.indd 5 Japonia.indd 5 2012-02-23 11:54:42 2012-02-23 11:54:42 Japonia.indd 6 Japonia.indd 6 2012-02-23 11:54:42 2012-02-23 11:54:42 Przedmowa Obraz Japonii, kraju cieszącego się w Polsce dużym zainteresowa- niem, jest w znacznej mierze obrazem statycznym. Został zbudo- wany na naszej wiedzy o tradycyjnej japońskiej kulturze, z dodatkiem in- formacji o nowoczesnym przemyśle i osiągnięciach gospodarczych. Nie powinno to dziwić, jako że kraje od nas odległe wydają się zamkniętymi i niezmiennymi całościami tym bardziej, im rzadszy mamy z nimi kon- takt i im mniej wieści o tych krajach do nas dociera. Tymczasem żaden kraj nie trwa w niezmienionej postaci, ponieważ zmiany są wpisane w ży- cie społeczne. Wraz z upływem czasu zmienia się jego kultura, gospodar- ka, świadomość społeczna i wiele innych obszarów społecznego bytu. Autorzy niniejszego tomu postawili sobie za zadanie pokazanie Japo- nii jako kraju podlegającego nieustannym przemianom. Poszczególne teksty dotyczą zmian zachodzących w różnych okresach, począwszy od XVII wieku aż do początku wieku XXI. Czytelnik może w ten sposób poznać Japończyków, którzy borykają się z wyborem drogi modernizacji, zmagają się z konsekwencjami podjętych decyzji, przeżywają okresy en- tuzjazmu na zmianę z okresami rozczarowania, buntują się i niepokoją, a czasem zachwycają tym, co przychodzi wraz z nowymi czasami. Tekst Elżbiety Kostowskiej -Watanabe dotyczy przemian związanych ze zmianami ustrojowymi, które Japonia przeszła w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, w okresach Meiji (1868–1912) i Taishō (1912– 1926). Pokazano w nim, jak duży wpływ na podejmowane wtedy decyzje miało dziedzictwo kulturowe poprzedniego okresu szogunatu Tokugawa (1603–1868) i z jakimi trudnościami borykały się elity polityczne dążą- ce do szybkiej modernizacji nie tylko gospodarki, ale również – a na- wet przede wszystkim – własnego społeczeństwa, które musiało ponieść koszty niezwykle głębokich zmian społecznych i nauczyć się żyć w no- Japonia.indd 7 Japonia.indd 7 2012-02-23 11:54:42 2012-02-23 11:54:42 8 Przedmowa wym, nieznanym i dziwnym świecie. Stworzona wówczas państwowa administracja zajęła się ukształtowaniem „nowych Japończyków”, którzy nadawaliby się do realizacji państwowych celów i potrafili żyć w moder- nizującej się Japonii. Tekst Aleksandry Szczechli pokazuje zmiany kulturowe i społeczne okresów Meiji i Taishō w kontekście przeobrażeń struktury genderowej i stanowi osadzoną w kontekście zmian kulturowych literacką analizę powieści Aru onna (Pewna kobieta), autorstwa Arishimy Takeo, jednego z najbardziej znanych intelektualistów swojej epoki. Powieść Aru onna swój ostateczny kształt zyskała w 1919 roku, po ośmiu latach od dru- ku pierwszej części, co sprawia, że możliwe staje się uchwycenie zmian w sposobie ujmowania tematu i konstruowania postaci przez narratora. Kontrowersyjne w swoim czasie dzieło pozostało do dziś interesujące, tyleż ze względu na postać głównej bohaterki – kobiety radykalnie prze- ciwstawiającej się zastanym normom kulturowym, choć mimo to nieda- jącej się utożsamić z duchem przemian – co ze względu na odzwiercied- loną w powieści ewolucję sposobów opowiadania. Zmianom społecznym, nawet tym ocenianym pozytywnie, towarzyszy zwykle poczucie utraty, ponieważ zanikają stare obyczaje, wierzenia i ce- remonie. Grażyna Kramm, autorka trzeciego tekstu w niniejszym tomie, opisuje zmiany, jakim podlega religia i związane z nią święta i ceremo- nie na ritō, czyli „odległych wyspach”. Ritō są to małe wyspy oddalone od głównych wysp japońskiego archipelagu, które odgrywają szczególną rolę w pielęgnowaniu dawnych japońskich tradycji. Historia niektórych kultywowanych obrzędów liczy nawet kilkaset lat. Gwałtowny rozwój gospodarczy Japonii w połowie XX wieku przyniósł ze sobą wiele zmian na ritō, między innymi odpływ ludności wyspiarskiej do miast, starzenie się społeczeństwa oraz zmiany w strukturze zatrudnienia. Procesy te wpłynęły na dotychczasowy przebieg ceremonii religijnych na wyspach. Niektóre ze świąt uległy niewielkim zmianom, inne przeszły prawdziwą transformację. Zamieszczony tutaj tekst to próba zastanowienia się nad zachodzącymi zmianami, ich przyczynami i konsekwencjami. Autorka przedstawia święta i ceremonie religijne obchodzone na kilku wybra- nych japońskich wyspach ritō oraz zmiany, jakie w nich zaszły w ciągu ostatnich kilkudziesięciu bądź kilkunastu lat. Tekst w całości oparty jest Japonia.indd 8 Japonia.indd 8 2012-02-23 11:54:42 2012-02-23 11:54:42 Przedmowa 9 na materiałach własnych, zebranych przez autorkę dzięki uprzejmości mieszkańców opisanych wysp, a w przypadku wyspy Tsushima na prze- prowadzonych przez autorkę badaniach terenowych i materiałach ze- branych podczas tychże badań. Kolejny tekst, autorstwa Stanisława Meyera, dotyczy problemów et- nicznych w Japonii. Autor zwraca uwagę Czytelnika na fakt, że Japonia jest krajem o nadspodziewanie złożonej strukturze etnicznej, a mimo to prowadzi zachowawczą politykę wobec swoich mniejszości, odmawia- jąc przyjęcia do wiadomości, że mniejszości stanowią integralną część japońskiego społeczeństwa, i że przysługują im prawa respektujące ich odmienność kulturową oraz szczególną pozycję w konfiguracji społecz- nej. Polityka ta jest pokłosiem ideologii „państwa homogenicznego”, która dopomogła Japończykom w sposób bezbolesny zdystansować się od skomplikowanej przeszłości, i która leży u podstaw mitu założyciel- skiego nowoczesnej Japonii. Autor omawia historię japońskich mniej- szości oraz ich obecną sytuację. W tekście opisany jest także rozwój instytucji obywatelstwa w Japonii i sposób, w jaki Japonia radziła sobie z absorpcją nowych ludów wraz z postępującą ekspansją terytorialną. Autor uważa, że za dyskryminacją i marginalizacją mniejszości stał nie tyle nacjonalizm i ideologia rasistow- ska, ile tradycja prawna, która na swój sposób była opresywna wobec wszystkich poddanych Japonii. We współczesnym japońskim prawie na- dal jest widoczna spuścizna po dawnej Japonii, chociażby w stosowanym również obecnie systemie „rejestrów rodzinnych” (koseki). Autor tekstu stawia tezę, że system ten stoi za dyskryminacją kobiet oraz mniejszości społecznych. Następny tekst dotyczy zmian politycznych. Karol Żakowski przedsta- wia w nim ewolucję mechanizmu „sztucznej zmiany władzy” pomiędzy frakcjami reprezentującymi różne opcje ideologiczne w Partii Liberalno- -Demokratycznej. Ugrupowanie to zdołało utrzymać się u sterów rządu niemal nieprzerwanie w latach 1955–2009 między innymi dzięki dużej elastyczności programowej i personalnej. Wymieniając niepopularnego premiera na osobę, która najbardziej odpowiadała oczekiwaniom opinii publicznej, partia dominująca wielokrotnie stwarzała pozory jakościo- wej zmiany na japońskiej scenie politycznej. W tekście został zanalizo- Japonia.indd 9 Japonia.indd 9 2012-02-23 11:54:42 2012-02-23 11:54:42 10 Przedmowa wany związek owego mechanizmu ze wskaźnikiem poparcia dla rządu oraz z metodą wyboru kolejnych przewodniczących Partii Liberalno- -Demokratycznej. Autor uważa, że o ile w początkowym okresie istnienia opisywanego ugrupowania „sztuczna zmiana władzy” umożliwiała rzeczywiste prze- wartościowanie polityki partii, w latach 80. XX wieku mechanizm ten stał się już tylko czystą fasadą utrzymywaną w celu poprawy jej wizerun- ku i uległ zanikowi razem z deregulacją systemu frakcyjnego w latach 90. XX wieku. Dopiero w 2001 roku, poprzez organizowanie regularnych prawyborów wśród szeregowych członków ugrupowania, PLD znalazła nowy sposób na adaptację do zmian nastrojów społecznych. Beata Bochorodycz, autorka kolejnego tekstu, analizuje rozwój spo- łeczeństwa obywatelskiego w Japonii od lat 1970., wskazując na główne czynniki, które przyczyniły się do jego dynamicznego wzrostu oraz na metody i przesłanki, które doprowadziły do bliskiej współpracy mię- dzy agencjami rządowymi a organizacjami pożytku publicznego głów- nie w dziedzinie pomocy społecznej i współpracy międzynarodowej. Na uwagę zasługuje tu podział omawianego okresu na dwa wyraźnie róż- niące się etapy powstawania i aktywności japońskich organizacji pożyt- ku publicznego. Od lat 1980. do początku lat 1990. rozwój NGO był stymulowany głównie przez presję zewnętrzną wywieraną zarówno na rząd Japonii, jak i na społeczeństwo, by współuczestniczyć w między- narodowej pomocy humanitarnej i debacie dotyczącej problemów całej Ziemi. Natomiast rozwój NGO powstałych pod koniec lat 1990. a dzia- łających na terenie kraju był w wysokim stopniu stymulowany i wspie- rany przez władze centralne Japonii. Spontaniczny wybuch działalności wolontariackiej po trzęsieniu ziemi w 1995 roku (Hanshin -Awaji), choć początkowo przyjęty z pewną rezerwą przez rząd i administrację pub- liczną jako wyzwanie dla ich władzy i kompetencji, został z czasem za- symilowany i włączony do polityki państwowej. Zmiana ta była możliwa między innymi dzięki uświadomieniu sobie przez władze, że organizacje pożytku publicznego mogą stanowić narzędzie realizacji polityki pań- stwowej, przenosząc jednocześnie odpowiedzialność za jej wykonanie na podmioty prywatne i indywidualnych obywateli. Japonia.indd 10 Japonia.indd 10 2012-02-23 11:54:42 2012-02-23 11:54:42 Przedmowa 11 W rezultacie, podczas gdy na początku lat 1980. japońskie NGO były de facto nieobecne w procesie decyzyjnym administracji państwowej, o tyle na początku XXI wieku można mówić, że stały się nieodłącznym elementem tego systemu. I chociaż ocena zakresu i realnej siły oddzia- ływania grup pożytku publicznego na politykę rządu pozostają kwestią sporną, ich obecność stała się częścią modus operandi systemu politycz- nego Japonii. Tom zamyka tekst Iwony Merklejn, dotyczący narodzin społeczeń- stwa informacyjnego w Japonii. Autorka stawia sobie za cel pokazanie zmian zachodzących w japońskim systemie medialnym na przełomie XX i XXI wieku, spowodowanych przez rozwój i upowszechnianie się cy- frowych technologii informacyjnych. Zmiany te można ogólnie określić jako przejście od społeczeństwa medialnego (zmediatyzowanego), cha- rakterystycznego dla epoki masowej produkcji i masowych mediów, do społeczeństwa informacyjnego epoki postindustrialnej. We wprowadze- niu teoretycznym zostały omówione pojęcia społeczeństwa medialnego i społeczeństwa informacyjnego, ze szczególnym uwzględnieniem do- robku medioznawców japońskich. W części analitycznej zostały przed- stawione kierunki rozwoju tak zwanych „nowych” mediów (Internet, telefonia komórkowa), a następnie ich wpływ na sytuację na rynku „sta- rych” mediów (prasa codzienna, radio, telewizja). W końcowej części tekstu autorka podejmuje zagadnienia konwergencji mediów i teleko- munikacji, która w Japonii przełomu wieków jest procesem postępują- cym i nieuniknionym, ale ciągle dalekim od zakończenia. * Większość tematów, które przedstawiamy Czytelnikom w tym tomie, nie była dotychczas podejmowana przez polskich autorów. Był to dla nas dodatkowy bodziec do pracy nad nimi, mieliśmy bowiem poczucie, że wypełniamy pewne luki w polskiej wiedzy o Japonii. Autorzy zamieszczonych tutaj tekstów reprezentują rozmaite specjali- zacje. Są wśród nas japoniści, historycy, politolodzy i socjolodzy. Interdy- scyplinarny charakter zespołu był dla nas wielce pouczającym doświad- Japonia.indd 11 Japonia.indd 11 2012-02-23 11:54:42 2012-02-23 11:54:42 12 Przedmowa czeniem rozszerzającym nasze horyzonty naukowe oraz lekcją tolerancji wobec podejść badawczych innych niż własne. Stosowany przez nas zapis nazw i terminów japońskich oparty jest na zmodyfikowanej wersji międzynarodowej transkrypcji Hepburna, z wy- jątkiem nazw i terminów, które przeniknęły do języka polskiego i uleg- ły spolszczeniu, na przykład szogun, Tokio, Kiusiu. Japońskie imiona i nazwiska pisane są – zgodnie z japońskim obyczajem – w kolejności odwrotnej niż polska, to znaczy nazwisko poprzedza imię. Terminy ob- cojęzyczne, poza nazwami własnymi pisanymi z dużej litery, zostały wy- różnione kursywą. Niniejszy zbiór tekstów powstał dzięki grantowi Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Autorzy dziękują Ministerstwu za finansowe wsparcie naszego interdyscyplinarnego projektu. Elżbieta Kostowska -Watanabe Japonia.indd 12 Japonia.indd 12 2012-02-23 11:54:42 2012-02-23 11:54:42 Elżbieta Kostowska -Watanabe Transformacja Japonii w okresie Meiji i Taishō – nowi ludzie w nowych czasach Osobom, które po raz pierwszy zetknęły się z ogólnymi opisami nowożytnej Japonii, łatwo będzie nabrać przekonania, że w wyniku Restauracji feudalizm został zastąpiony przez industrializm, przesądy ustąpiły miejsca rozumowi i nauce, oraz – co w wielu komentarzach daje się odczytać między wierszami – autory- taryzm rozpoczął powolny odwrót pod wpływem nieuchronnego nacisku demo- kratycznych i liberalnych impulsów „ludu”. (…) Próby interpretacji Restauracji w takich kategoriach przesłaniały fakt uporczywego trwania pochodzących sprzed Meiji koncepcji statusu, powinności i moralności, które charakteryzowały kul- turę polityczną Restauracji i utrzymywały się nadal w następnym okresie. (…) Za punkt wyjścia należy przyjąć konfigurację społeczeństwa japońskiego i jego ideologię przed Restauracją, jak również katalityczny wpływ prób naruszania suwerenności Japonii przez Zachód, począwszy od pierwszych dziesięcioleci XIX wieku (Swale 2009: 3–6)1. Zmiany społeczne zachodzące w Japonii od połowy XIX wieku do czasów współczesnych od dawna budzą zainteresowanie badaczy. W niniejszym artykule chcę pokazać uwarunkowania, w jakich Japo- nia podjęła wysiłek przebudowy systemu gospodarczego, politycznego 1 Wszystkie cytaty z tekstów obcojęzycznych podajemy w tłumaczeniu autorki, chyba że wskazano inaczej. Japonia.indd 13 Japonia.indd 13 2012-03-25 23:12:05 2012-03-25 23:12:05 14 Elżbieta Kostowska -Watanabe i społecznego. Zakładam, że istotnym czynnikiem sprzyjającym realizacji podjętych w okresie Meiji przemian była społeczna i kulturowa spuści- zna po okresie panowania szogunatu Tokugawa (1603–1868). Procesy zapoczątkowane przez władze na początku Meiji były wymuszone przez zewnętrzną presję sytuacji geopolitycznej, niemniej jednak kolejne rządy Meiji formułowały cele strategiczne na podstawie szybko powiększają- cego się zakresu wiedzy o zmianach niezbędnych dla budowy nowo- czesnego państwa, zdolnego do odparcia silnej presji kolonizacyjnej. U schyłku XIX wieku Japonia zaczyna wykorzystywać tworzony od lat 1880. zasób kadrowy służby cywilnej do zarządzania społecznego, na- stawionego na wspieranie projektu nowoczesnego państwa. Zakładam, że od początku okresu Meiji aż do schyłku lat 1930. zarządzanie spo- łeczne odegrało ogromną rolę w kształtowaniu postaw i zachowań spo- łeczeństwa japońskiego. 1. USTALENIA POJĘCIOWE Okres Meiji (1868–1912), w którym Japonia zmieniła się z państwa za- mkniętego przed wpływami kultur Zachodu w liczącego się gracza na arenie międzynarodowej, nazywany jest najczęściej Restauracją Meiji – terminem zaczerpniętym z języka japońskiego2. Czasami używana jest nazwa „rewolucja Meiji”, a sporadycznie pojawia się „transformacja Meiji”3. Bałagan pojęciowy jest wynikiem tego, że różni badacze podkreślają różne aspekty zachodzących wówczas radykalnych zmian. „Restauracja Meiji” oznacza restaurację władzy cesarskiej, co jest zawężoną inter- 2 Jak zwraca uwagę Alistair D. Swale, tłumaczenie jako „restauracja” japońskiego terminu „ishin”, składającego się z dwóch znaków – „kontynuacja” i „odnowa”, nie od- daje dokładnego znaczenia japońskiego terminu (Swale 2009: 1). W Polsce Ewa Pałasz- -Rutkowska i Katarzyna Starecka zaproponowały termin „Odnowa Meiji”, biorąc pod uwagę znaczenie japońskiego terminu (Pałasz-Rutkowska i Starecka 2004: 33). 3 Na przykład w tomie pod redakcją Mariusa B. Jansena i Gilberta Rozmana (Jansen i in.: 1986). Japonia.indd 14 Japonia.indd 14 2012-02-23 11:54:42 2012-02-23 11:54:42 Transformacja Japonii w okresie Meiji i Taishō – nowi ludzie w nowych czasach 15 pretacją używanego przez Japończyków pojęcia Meiji ishin. „Rewolucja Meiji” podkreślać może rewolucyjny charakter zachodzących wówczas przemian, ale w węższym rozumieniu może odnosić się do krótkiego okresu (1867–1868), w którym toczyła się walka militarna między zwo- lennikami i przeciwnikami otwarcia Japonii na obce wpływy. Natomiast „transformacja Meiji” ujmuje następujące wówczas zmiany jako proces historyczny, nadając im charakter diachroniczny. W niniejszym artykule używam terminu „transformacja” w znaczeniu procesów społecznych będących rezultatem zmiany systemowej. Zmia- nę systemową przedstawia się często jako „przejście” od jednego stanu równowagi do drugiego (Morawski 1998: 35). Morawski wskazuje na ograniczenia takiego podejścia i uważa, że należy ujmować zmianę syste- mową jako całość zmian instytucjonalnych (Morawski 1998: 22). Staje się wówczas jasne, że zmiana systemowa nie jest jednorazowym aktem politycznej woli, lecz długotrwałym procesem, opartym na pewnej doce- lowej wizji rzeczywistości. Zmiana systemowa określona w kategoriach zmiany instytucjonalnej dotyczy całego zakresu rzeczywistości społecz- nej, czyli systemu politycznego, gospodarczego, a także kultury i syste- mu wartości. Jest możliwe rozpoczęcie zmiany systemowej bez założeń dotyczących tego, jak powinien wyglądać docelowy system społeczny, ale prowadzi to do daleko idącej dezorganizacji społecznej, ponieważ inhe- rentne dla zmiany systemowej jest nie tylko burzenie starego porządku, ale również budowanie nowego. Trudno realizować zmianę systemową bez jakiejś wizji przyszłości. Wizje są potrzebne, by redukować niepewność przynoszoną przez zmianę (…). Zbyt duże obszary niepewności zagrażają zmianie. Stąd domaganie się państwa stabilnego, a nie minimalnego (…). Stąd głęboki sens postulatu ograniczania zbędnej niepewności poprzez trafną definicję celów, jakie zmiana systemowa wysuwa na czoło (Morawski 1998: 40–41). Występujące w dyskursie zmiany społecznej różnice w podejściu do zagadnień związanych z opisem i analizą zmian systemowych wynika- ją w dużym stopniu z faktu, że zmiany systemowe są wieloaspektowe i w związku z tym są przedmiotem zainteresowania ekonomistów, hi- Japonia.indd 15 Japonia.indd 15 2012-02-23 11:54:42 2012-02-23 11:54:42 16 Elżbieta Kostowska -Watanabe storyków, politologów, socjologów i antropologów4. Każda z tych nauk posiada własny aparat pojęciowy i każda zwraca uwagę na trochę inne aspekty zmian. Rezultatem stosowania narzędzi badawczych różnych nauk jest niedostatek spójności pojęciowej. Ponadto w miarę upływu czasu zmienia się w naukach społecznych popularność różnych podejść badawczych, co dodatkowo komplikuje używaną terminologię. W drugiej połowie XIX wieku, gdy Japonia wchodziła w okres zmiany systemowej, popularnym paradygmatem rodzących się nauk społecz- nych był paradygmat postępu. Nie była to idea nowa, jej korzenie w kul- turze europejskiej sięgają starożytnej Grecji (Sztompka 2005: 38–40), ale wiek XIX był okresem, kiedy idea postępu została przyswojona przez filozofię, literaturę i sztukę, a także weszła do potocznych wyobrażeń o tym, w jaki sposób zmienia się świat. Idea postępu była wówczas wy- razicielką optymistycznego przekonania, że świat zmierza w dobrym kie- runku, a rozum i potęga człowieka są siłą napędową tych pozytywnych zmian5. Wierze w postęp towarzyszyła popularność pojęcia cywilizacji. Pojęcie cywilizacji pojawiło się w myśli europejskiej w drugiej połowie XVIII wieku i oznaczało wówczas proces przechodzenia ludzkości przez coraz wyższe etapy rozwoju. O cywilizacji mówiono z reguły w liczbie pojedynczej, wychodząc z założe- nia, iż wszystkie społeczeństwa stają się z czasem bardziej racjonalne, docho- dzą do okiełznania zwierzęcych instynktów, łagodzą swe obyczaje, zaczynają kochać pokój, odkrywają uroki życia miejskiego, uczą się stanowienia i prze- strzegania praw, rozwijają podział pracy itd., chociaż na razie stosunkowo nieliczne posunęły się rzeczywiście daleko na tej drodze. Za „cywilizowane” uważano przede wszystkim społeczeństwa zachodniej Europy, wyobrażając 4 Janos Kornai przytacza opinię Schumpetera, zawartą w pracy „Capitalism, So- cialism, and Democracy” (1942), że wszelka analiza oparta na paradygmacie systemu (i w związku z tym zmiany systemowej) powinna być interdyscyplinarną syntezą nauk zajmujących się społeczeństwem, przede wszystkim ekonomii, socjologii, politologii i hi- storii (zob. Kornai w: Schelkle i in.: 116). 5 Na przykład Nisbet określa XIX -wieczną wiarę w postęp jako przekonanie, że ludzkość stopniowo przechodzi na coraz wyższe poziomy cywilizacyjne (Nisbet 1980: 10). Japonia.indd 16 Japonia.indd 16 2012-02-23 11:54:42 2012-02-23 11:54:42 Transformacja Japonii w okresie Meiji i Taishō – nowi ludzie w nowych czasach 17 sobie, że ich śladem pójdą wcześniej lub później wszystkie ludy świata (Szac- ki 2003: 695). W okresie Meiji westernizacja Japonii była widziana w kategoriach „ucywilizowania” i „postępu” zarówno w Europie i Ameryce, jak i w Ja- ponii. W latach 50. i 60. XX wieku dyskurs postępu – w stosunku do kra- jów „opóźnionych” w różnym znaczeniu tego słowa – został zastąpiony dyskursem modernizacji. Teoria modernizacji nie doczekała się kano- nicznego tekstu, a różni autorzy, w większości amerykańscy, przyjmowali milcząco założenia, które nigdy nie stały się przedmiotem dyskusji. Wolfgang Knöbl zwraca uwagę, że założenia, jakie przyjmowali bada- cze używający pojęcia modernizacji do analizy procesów zachodzących w społeczeństwach, prowadziły do wniosku, iż: (…) zachodni model gospodarczy i polityczny wkrótce „pojawi się w prak- tycznie każdym modernizującym się społeczeństwie, na wszystkich konty- nentach świata (…)”. Jak się jednak wydawało, teoria modernizacji nie tylko dobrze nadawała się do analizowania współczesnej zmiany społecznej – mog- ła też w oczywisty sposób zapewnić historyczne wyjaśnienia narodzin Zacho- du w XIX wieku (…) (Knöbl 2006: 735). Pojęcie modernizacji jako narzędzie analizy przemian społecznych w Japonii od połowy XIX wieku jest obecne w wielu pracach (na przy- kład Dore 1973; Harootunian 2000; Jansen 1965; Patrick, Meissner 1976). Założenia teorii modernizacji poddał krytyce Immanuel Wallerstein w książce Europejski uniwersalizm. Retoryka władzy. Uważa on, że w re- toryce świata paneuropejskiego: (…) odwołanie do uniwersalizmu występuje w trzech podstawowych od- mianach. Pierwszą z nich jest argumentacja, że polityka przywódców świata paneuropejskiego służy obronie „praw człowieka” i wspieraniu czegoś, co nazywane jest „demokracją”. Druga odmiana pojawia się w żargonie zde- rzenia cywilizacji, zakładającym zawsze wyższość cywilizacji „zachodniej” Japonia.indd 17 Japonia.indd 17 2012-02-23 11:54:42 2012-02-23 11:54:42 18 Elżbieta Kostowska -Watanabe nad „innymi” cywilizacjami, ponieważ tylko ona zbudowana jest na tych uniwersalnych prawdach i wartościach. Trzeci rodzaj odwołania do uniwer- salizmu opiera się na traktowaniu rynku jako rozwiązania nieuchronnego, udowodnionego naukowo, i na poglądzie, że „nie ma alternatywy” – rządy muszą uznać prawa neoliberalnej ekonomii i działać zgodnie z nimi (Wal- lerstein 2007: 12). Pojęcie modernizacji pod wpływem krytyki przestało być popularne pod koniec XX wieku, okazało się również niewystarczająco pojemne, aby pomieścić całość zmian systemowych i kulturowych, do jakich do- szło w tym czasie w Europie Wschodniej. Zastąpiło je pojęcie transfor- macji, które – podobnie jak „modernizacja” – używane jest obecnie w rozmaitych znaczeniach i kontekstach. Sytuacja zmiany systemowej, modernizacji i transformacji powoduje, że społeczeństwo ulega radykalnym i szybkim zmianom, które generu- ją również zjawiska negatywne. Jak pisze Sztompka, zmiany mogą być pozytywne, chciane i oczekiwane, a mimo to: mają swoją negatywną stronę z tego tylko powodu, że są zmianami, że naru- szają zastany, stabilny porządek, przerywają ciągłość, zaburzają równowagę, podważają nawyki i przyzwyczajenia (…). Pierwszą sugestię takiej paradok- salnej możliwości znajdujemy u Emile’a Durkheima w pojęciu „anomii suk- cesu” (Sztompka 2006: 456). Ludzie tracą oparcie w nabywanej w procesie socjalizacji wiedzy o tym, jak funkcjonuje społeczeństwo, w którym żyją. Pewność, bezpie- czeństwo, przewidywalność zarówno sytuacji społecznych, jak i włas- nej sytuacji w społeczeństwie są bardzo ważnymi wartościami w życiu człowieka, na ich podstawie kształtuje się tożsamość kulturowa. Gdy ich zabraknie, obszar i poziom niepewności wzrasta, natomiast poziom zaufania społecznego ulega obniżeniu. Te zjawiska są w naukach spo- łecznych opisywane w kategoriach traumy. Nie każda zmiana społeczna generuje traumę. Sztompka uważa, że: Japonia.indd 18 Japonia.indd 18 2012-02-23 11:54:43 2012-02-23 11:54:43 Transformacja Japonii w okresie Meiji i Taishō – nowi ludzie w nowych czasach 19 Charakter traumatogenny przybierają najczęściej zmiany o szczególnych właściwościach. Po pierwsze, zmiany nagłe, szybkie, gwałtowne, dokonują- ce się w bardzo krótkim czasie. Po drugie, zmiany o szerokim zakresie, obej- mujące równocześnie różne dziedziny życia społecznego. Po trzecie, zmiany głębokie, radykalne, dotykające centralnych dla zbiorowości wartości, reguł bądź przekonań. (…) Po czwarte, zmiana musi być niespodziewana, zaska- kująca, szokująca. Dobrymi przykładami zmian tego rodzaju w makroskali historycznej są rewolucje, przewroty, przełomy ustrojowe. (…) Trauma zmia- ny, która dotyka domeny kultury, a w konsekwencji tożsamości zbiorowej i jednostkowej, określona będzie jako trauma kulturowa (Sztompka 2006: 456–457). Trauma kulturowa cechuje się dużą inercyjnością, utrzymuje się przez pokolenia, ponieważ jest przechowywana w pamięci zbiorowej. Nawet jeśli wydaje się, że została już „oswojona”, a nawet zapomniana, może w sprzyjających warunkach nagle nabrać znaczenia. Przykładem takiej uśpionej traumy kulturowej (o podłożu etnicznym bądź narodowym) są nagle wybuchające emocje w formie nienawiści, konfliktów lub wojen (Sztompka 2000: 29). Sytuacja sprzyjająca traumie kulturowej powsta- je, gdy: (…) ludzie znajdą się w kręgu nowej kultury, a mówiąc precyzyjniej, gdy zinternalizowana w wyniku socjalizacji kultura, jaką przechowują „w swoich głowach” lub w półautomatycznych „odruchach serca”, ściera się z odmien- nym, zewnętrznym otoczeniem kulturowym (Sztompka 2000: 33). Japonia okresu Meiji może być przykładem społeczeństwa przeży- wającego traumę kulturową i analiza społecznych zachowań i procesów w kontekście traumy wydaje się ze wszech miar uprawniona. W tekście korzystam także z pojęć „kapitał kulturowy” i „kapitał spo- łeczny”. Przez kapitał kulturowy rozumiem za Bourdieu postawy, pre- ferencje, wiedzę nabytą w szkole, zachowania, dobytek i kwalifikacje (Bourdieu i Passeron 1979: 158), które mogą ułatwić awans społeczny posiadającej te cechy jednostki, lub – przeciwnie – przyczynić się do społecznego wykluczenia jednostki, która tych cech nie posiada. W skali Japonia.indd 19 Japonia.indd 19 2012-02-23 11:54:43 2012-02-23 11:54:43 20 Elżbieta Kostowska -Watanabe społecznej zasób kapitału kulturowego wspomaga procesy moderniza- cyjne, ułatwia transformację społeczeństwa. Podobną rolę pełni kapitał społeczny, który Bourdieu definiuje jako: zbiór rzeczywistych i potencjalnych zasobów, jakie związane są z posiadaniem trwałej sieci mniej lub bardziej zinstytucjonalizowanych związków wspartych na wzajemnej znajomości i uznaniu lub, inaczej mówiąc, z członkostwem w grupie, która dostarcza każdemu ze swych członków wsparcia w postaci kapitału posiadanego przez kolektyw, wiarygodności, która daje im dostęp do kredytu w najszerszym sensie tego słowa (Bourdieu 1985: 248). Kolejnym pojęciem, które jako jedno z kluczowych jest używane w tym artykule, jest „zarządzanie społeczne”. W naukach społecznych funkcjonuje pojęcie planowania społecznego, które według jednej z de- finicji oznacza „dziedzinę wiedzy dotyczącą świadomej zmiany świata, który nas otacza. Planowanie społeczne jest tą dziedziną aktywności, która zamierza osiągnąć cele formułowane przez ideologie ruchów spo- łecznych (…) opartych na marksistowskiej teorii społeczeństwa” (Ma- lanowski 1978: 37). Zarówno w tym ujęciu, jak i w węższym, używanym współcześnie przez politykę społeczną, planowanie społeczne nie oddaje istoty działań, które były podejmowane w Japonii w interesującym nas okresie. Przez zarządzanie społeczne będę rozumiała tutaj kształtowanie przez państwowe instytucje indywidualnych zachowań ludzkich w taki sposób, aby stworzyć nowy wzorzec socjalizacyjny, umożliwiający reali- zację państwowych celów strategicznych (Garon 1997: 7). 2. KILKA UWAG O OKOLICZNOŚCIACH POWSTANIA SZOGUNATU TOKUGAWA W 1467 roku wybucha wojna Ōnin na skutek sporu o sukcesję po szo- gunie. Trwa 11 lat, prowadzi do decentralizacji Japonii i rozpoczyna po- Japonia.indd 20 Japonia.indd 20 2012-03-25 23:12:05 2012-03-25 23:12:05 Transformacja Japonii w okresie Meiji i Taishō – nowi ludzie w nowych czasach 21 nadstuletni okres wojny domowej, znany jako sengoku6. Skutkiem wojny Ōnin było wyłonienie lokalnych potęg militarnych. Pełniący nadzór nad prowincjami jako przedstawiciele władzy szogunackiej okresu Muroma- chi7 gubernatorzy militarni stopniowo „prywatyzowali” ziemie, którymi mieli zarządzać, i przekształcali się w nowy rodzaj lokalnych władców – daimyō (Ikegami 1997: 135). Posiadłości daimyō w formie ukształtowa- nej w XVI wieku były małymi księstwami, których władcy sprawowali na swoim terytorium władzę prawie absolutną, ograniczoną jedynie obo- wiązkami wynikającymi z wasalnej zależności książąt wobec szogunatu. Cechą charakterystyczną daimyō był ich samurajski rodowód. Okres sengoku był walką o dominację i władzę. Jednocześnie był bodź- cem do zmian społecznych, z których dwie są szczególnie ważne dla póź- niejszego biegu historii. W końcu XIII wieku wieś wykształciła system wiejskiego samorządu (sō -son), który służył rozwiązywaniu wewnętrz- nych konfliktów, negocjacjom z panem feudalnym należnych podatków, a w miarę jak czasy stawały się coraz bardziej niespokojne, także ochro- nie wsi przed zagrożeniem zewnętrznym przez organizowanie oddziałów obronnych złożonych z młodych mężczyzn (Ikegami 1997: 129–130). Samorządna wieś zawierała także umowę z lokalnym panem feudalnym dotyczącą objęcia pomocą militarną w razie potrzeby, gdy właścicielem ziemi uprawianej przez chłopów, a więc potencjalnym obrońcą, bywał odległy klasztor buddyjski lub arystokrata cesarski rezydujący w Kioto. Umowa mogła być wypowiedziana przez wieś i zawarta z innym lokal- nym władcą. Procesy te prowadziły do rosnącej niezależności wiosek, które z czasem zaczęły tworzyć zrzeszenia, zwane ikki. Te horyzontalne powiązania były zalążkiem autonomii średniowiecznej wsi. XVI wiek, kiedy nastąpiło nasilenie walk o władzę pomiędzy lokalnymi daimyō, jest okresem powolnej, opartej na przemocy likwidacji horyzontalnych 6 Dosłownie „kraj w wojnie”. 7 W historii Japonii występują trzy okresy władzy sprawowanej przez bakufu, czyli dziedzicznych dowódców wojskowych: szogunat Kamakura (1185/1192–1333), szo- gunat Ashikaga, zwany też Muromachi (1336–1573) oraz szogunat Tokugawa (1603– 1868). Japonia.indd 21 Japonia.indd 21 2012-02-23 11:54:43 2012-02-23 11:54:43 22 Elżbieta Kostowska -Watanabe więzi społecznych i zastępowania ich opartymi na hierarchii więziami wasalnymi, charakterystycznymi dla stanu samurajskiego. Rody daimyō walczące ze sobą w okresie sengoku były przede wszyst- kim rodami wasali, którzy pozycję daimyō uzyskiwali przez zwycięską walkę zbrojną ze swoim panem feudalnym, czego rezultatem było wy- rzucenie poprzedniego pana i objęcie władzy nad jego księstwem. Byli oni nazywani gekokujō daimyō (Ikegami 1997: 135). Na charakter walk w okresie sengoku duży wpływ wywarły pierwsze kontakty Japonii z Europejczykami, a ściślej mówiąc dostawy broni, przywożonej przez kupieckie statki z Europy. Wprowadzenie europej- skiej broni zmieniło charakter wojen. W 1558 roku ród Otomo z pół- nocy Kiusiu po raz pierwszy użył w walce dział. W latach 1570. udział w bitwach brały już oddziały wyposażone w muszkiety. Małe górskie zameczki, stanowiące do tej pory bezpieczne schronienie przed strzała- mi z łuków i konnymi wojownikami, znalazły się w zasięgu muszkietów i dział. Daimyō zaczęli wznosić potężne zamki z murami obronnymi i fosą. Wymagało to wielkich nakładów finansowych i tylko najpotęż- niejsi daimyō mogli sobie na to pozwolić. W ten sposób nastąpiło wy- eliminowanie szeregu pomniejszych rodów daimyō z walki o władzę. Import muszkietów i dział przyspieszył o kilkadziesiąt lat ostateczne zjednoczenie Japonii. Wyłonione z walk okresu sengoku państwo japońskie było efektem pa- cyfikacji kraju przez kolejnych „trzech zjednoczycieli” – Odę Nobunagę (1534–1582), Toyotomi Hideyoshiego (1536–1598) i Tokugawę Ieyasu (1542–1616). Oda Nobunaga rozprawił się z potęgą klasztorów. Wydał między innymi rozkaz spalenia zespołu świątynnego Enryakuji na górze Hieizan, będącego centrum buddyzmu Tendai, posiadającego własną armię i od swoich początków w erze Heian silnie uwikłanego w polity- kę. Armia Ody zniszczyła trzy tysiące budynków i zamordowała tysiące mnichów. Konfiskując dużą liczbę posiadłości klasztornych i poddając mnichów nadzorowi swoich urzędników, Oda Nobunaga zainicjował proces wprzęgania buddyzmu w służbę rządów wojskowych. Drugi ze zjednoczycieli, Toyotomi Hideyoshi, wprowadził nową zasa- dę pomiaru ziemi – miarą ziemi uprawnej stała się jej wydajność liczona w koku ryżu (1 koku = około 180 litrów). Wielkość lenna zaczęła być Japonia.indd 22 Japonia.indd 22 2012-02-23 11:54:43 2012-02-23 11:54:43 Transformacja Japonii w okresie Meiji i Taishō – nowi ludzie w nowych czasach 23 obliczana w koku, co stworzyło wygodną miarę potęgi daimyō i łaski szo- guna, który przydzielał ziemie swoim sprzymierzeńcom. Wydany przez Hideyoshiego edykt Tenka sōbuji rei (Edykt o krainie pokoju) zabraniał użycia przemocy w rozwiązywaniu konfliktów, a szczególnie walk pomię- dzy daimyō. Podobny edykt – Kenka chōji rei – zabraniał kłótni i walk we wsiach. Kolejny edykt, zabraniający posiadania mieczy przez ludność nienależącą do stanu samurajskiego, spowodował tak zwane polowanie na miecze i konfiskatę mieczy znalezionych w wioskach. Aby przyzwyczaić ludność do przestrzegania zasad sformułowanych w edyktach i wykorzenić stare, samorządne obyczaje, Toyotomi Hide- yoshi stosował „akcje pokazowe”. W 1592 roku w pewnej wiosce chło- pi pokłócili się o wodę używaną do nawodnienia pól ryżowych. Stary obyczaj polegał na tym, że mieszkańcy wioski – uciekając się czasami do przemocy – sami decydowali o tak ważnych sprawach, jak woda do nawadniania pól. Był to jeden z elementów istniejącej od dawna samorządności, opartej na mediacji przedstawiciela starszyzny wiosko- wej. Z zapisków w dzienniku kapłana buddyjskiego wiemy, że na roz- kaz Hideyoshiego za karę za nieprzestrzeganie zakazu kłótni we wsiach uśmiercono osiemdziesięciu trzech chłopów z tej wioski, w tym także mediatora. Średniowieczna Japonia posiadała duży zakres autonomii na po- ziomie lokalnym. Okres sengoku jeszcze wzmocnił obyczaj zarządza- nia przez wsie własnymi sprawami, ze względu na potrzebę obrony wsi przed działaniami wojennymi. Toyotomi Hideyoshi wykorzystał związek samorządności lokalnej z okresem walk pomiędzy daimyō do ideologicz- nego uzasadnienia wydanych edyktów – służyły one budowie pokojowe- go państwa. Kłótnie nie sprzyjały pokojowi, należało je więc eliminować. W tym celu należało ograniczyć samorządność jako potencjalne źródło konfliktów. Wieś powinna przestrzegać zasad formułowanych przez wła- dze, a w razie potrzeby władza używała swojej karzącej ręki. W edykcie zabraniającym posiadania mieczy przez chłopów jako uza- sadnienie służył argument, że pozbawienie ich broni było konieczne ze względu na bezpieczeństwo państwa i zapewnienie pokoju na wsi, a za- tem i spokojnego życia jej mieszkańców. Była również w tym edykcie obietnica, że metal ze skonfiskowanych mieczy posłuży do odlania wiel- Japonia.indd 23 Japonia.indd 23 2012-02-23 11:54:43 2012-02-23 11:54:43 24 Elżbieta Kostowska -Watanabe kiego posągu Buddy. W ten sposób konfiskata mieczy nie tylko gwaran- towała pokój w wiosce, ale i stwarzała szanse na szczęście po śmierci. Odebranie ludności prawa do rozwiązywania konfliktów we własnym zakresie władza szogunatu Toyotomi Hideyoshiego przedstawiała jako zdjęcie z barków zwykłych ludzi ciężaru, jakim jest radzenie sobie z kon- fliktem. Odtąd ciężar ten mieli wziąć na siebie samurajowie – przedsta- wiciele władzy. Na tym między innymi miała opierać się legitymizacja ich władzy. W zmęczonej trwającymi przez dziesiątki lat walkami Japonii taka argumentacja była przez ludność akceptowana. Pacyfikacja kraju dokonana kolejno przez „trzech zjednoczycieli” to, jak pisze Ikegami: (…) klasyczny przykład państwowotwórczego procesu opartego na monopo- lizacji przemocy. (…) Ponieważ państwo istnieje w dużym stopniu w głowach jego mieszkańców, akceptacja władzy jako mającej prawo do rządzenia ma wielką wagę. Wymuszanie posłuszeństwa wyłącznie przez użycie przemocy, bez jakiejkolwiek dobrowolnej akceptacji nowej władzy, jest na dłuższą metę zbyt kosztowne. Nawet jeśli nowa władza powstaje na skutek decydującego zwycięstwa militarnego, zwykle następuje potem proces legitymizacji władzy (Ikegami 1997: 152). W Japonii wychodzącej z okresu wojen sengoku legitymizacją nowej władzy stał się monopol na przemoc. Doświadczenie wieloletniej woj- ny domowej i walk zjednoczeniowych spowodowało ukształtowanie się przekonania, że władza może być akceptowana jedynie wówczas, gdy jest w stanie zapewnić ludności bezpieczeństwo i ochronę. Wymuszona demilitaryzacja Japonii narzucała ludności pogląd, że stan samurajski będzie chronił inne stany przy użyciu mieczy. Logika kultury honoru panującej już wówczas wśród samurajów kazała uważać, że człowiekiem posiadającym honor może być wyłącznie nosiciel broni, który jest w stanie bronić siebie i innych. Z tego wynikał wniosek, że nie- uzbrojeni „cywile” nie posiadają honoru. W ten sposób stan samurajski zmonopolizował honor jako wyznacznik statusu. Hierarchiczna reorganizacja stanu samurajskiego w procesie zjedno- czenia Japonii została oparta na bezwzględnie egzekwowanych zasadach Japonia.indd 24 Japonia.indd 24 2012-02-23 11:54:43 2012-02-23 11:54:43 Transformacja Japonii w okresie Meiji i Taishō – nowi ludzie w nowych czasach 25 honoru i lojalności. Szogunat Tokugawa został zbudowany na rezulta- tach brutalnego procesu zjednoczenia. Występujące w średniowiecznej Japonii zaczątki sieci horyzontalnych powiązań, które mogły prowadzić do powstania instytucji społecznych o demokratycznym charakterze, zo- stały zniszczone. Proces formowania się szogunatu Tokugawa prowa- dził do powstania systemu militarno -biurokratycznego, który w znaczący sposób wpłynął na dalszy rozwój społeczny Japonii. 3. PROBLEM PAŃSTWOWOŚCI JAPONII W OKRESIE SZOGUNATU TOKUGAWA Pytanie o to, czy Japonia pod rządami szogunatu Tokugawa była pań- stwem, czy zaledwie zlepkiem księstw rządzonych przez daimyō, jest problemem nadal zaprzątającym umysły historyków japońskich, jak i za- granicznych specjalistów od historii Japonii. Wśród historyków japoń- skich Mizubayashi Takeshi zaproponował dla Japonii szogunatu Toku- gawa nazwę han kokka (państwo księstw)8, Sugimoto Fumiko uważa, że było to wysoce scentralizowane państwo (Sugimoto 1994), a Mitani Hiroshi jest zdania, iż pomimo tego, że funkcjonalnie było to daimyō kokka (państwo daimyō) – to jednocześnie powstała wtedy świadomość istnienia państwa jako skutek przeprowadzonych kilkakrotnie przez szogunat spisów gruntów i ludności na całym terenie Japonii (Mitani 1997). Tezę o nieistnieniu zwartego organizmu państwowego w Japonii szogunatu Tokugawa na gruncie zachodniej myśli historycznej postawił Philip C. Brown (1993), a następnie – w oparciu o analizy gospodarczej i fiskalnej niezależności księstw – Luke Roberts (1998) i Mark Ravina (1999). Z kolei Ronald P. Toby pisze: 8 Han jest słowem chińskim, które – jak pisze Roberts – nie było używane w okre- sie szogunatu do określenia księstw daimyō (Roberts 2002: 7). Streszczenie poglądów Mizubayashiego – zob. Ravina 1999, s. 38. Japonia.indd 25 Japonia.indd 25 2012-02-23 11:54:43 2012-02-23 11:54:43 26 Elżbieta Kostowska -Watanabe Daimyō, szczególnie w dużych księstwach tozama, mieli wielką swobodę w rządzeniu terytorium, na którym panowali, ale (…) ich panowanie – na- wet w oczach najbardziej zagorzałych lokalnych zwolenników – pozostawało warunkowe i w żadnym istotnym sensie nie było „suwerenne” (Toby 2001: 200). Marius Jansen zwraca uwagę na jeszcze inny aspekt stworzonego przez szogunat Tokugawa systemu politycznego: Problem powstaje stąd, że Japonia okresu Tokugawa została spacyfikowa- na i zbiurokratyzowana, ale nie została faktycznie zjednoczona. Księstwa daimyō, z ich strukturami administracyjnymi, armiami i systemami fiskalny- mi, zachowały istotne elementy autonomii, pomimo tego, że zależały od ła- ski szoguna. Termin użyty przez Edwina O. Reischauera – „scentralizowany feudalizm” – dobrze oddaje ten paradoks i identyfikuje problem: Japonia nie była ani w pełni scentralizowana, ani w pełni feudalna (Jansen 2002: 33). Nazwanie przez Reischauera okresu panowania szogunatu Tokuga- wa scentralizowanym feudalizmem9 jest jedną z wielu prób określenia rodzaju państwowości, charakterystycznego dla okresu, który w litera- turze anglosaskiej przyjęło się nazywać „Early Modern Japan” (Japonia nowożytna). Jansen podkreśla także fakt, że system zmienił się znacznie z upływem czasu. W pierwszym stuleciu rządów rodu Tokugawa szogunowie mieli pozycję najpotężniejszego wśród równych i byli w stanie dyscyplinować, nagradzać i karać w zasadzie bez przykrych dla ich władzy konsekwen- cji. Po upływie stulecia jednak pozycja daimyō uległa umocnieniu i szo- gunat rzadziej pokazywał swoją przewagę. Stopień centralizacji insty- tucji politycznych nie zwiększył się w tym czasie, natomiast integracja gospodarcza obszarów należących do szogunatu z tymi, które były we władzy daimyō uległa znacznemu pogłębieniu. Kraj potrzebował pokoju 9 Ikegami nazywa ten okres „neofeudalizmem” w kontekście systemu władzy, nato- miast cały ten okres historii Japonii nazywa, zgodnie z anglosaską terminologią, Japonią wczesnej nowoczesności (Ikegami 1995: 177 i n.). Japonia.indd 26 Japonia.indd 26 2012-02-23 11:54:43 2012-02-23 11:54:43 Transformacja Japonii w okresie Meiji i Taishō – nowi ludzie w nowych czasach 27 dla handlu i komunikacji, a ponieważ pokój został zachowany i poziom życia wzrósł, miasta zaczęły pełnić rolę centrów życia kulturalnego10. To wszystko wpłynęło na pogłębiającą się integrację kraju. Rozwijająca się tożsamość narodowa była prawdopodobnie bardziej rezultatem zacho- dzących zmian społecznych niż rządów szogunatu. Należałoby tutaj dodać, że dyskusja o tym, czy Japonia okresu szo- gunatu Tokugawa była państwem, toczyła się i toczy bez precyzyjnego określenia, czym jest państwo. Nawet jeśli weźmiemy pod uwagę, że definicji państwa jest wiele i żadna z nich nie jest dostatecznie szeroko zaakceptowana, dyskutowanie o państwowości szogunatu Tokugawa bez podstawy, jaką jest definicja państwa, pozostawia uczucie niedosytu. Klasyczna definicja Maxa Webera, w której państwo to instytucja, która ma wyłączne prawo do posługiwania się siłą w obrębie danego te- rytorium, stawia pod znakiem zapytania państwowość struktury organi- zacyjnej szogunatu, ponieważ poszczególne księstwa posiadały własnych wasali – samurajów, szkolonych w sztukach walki, natomiast szogunat nie stworzył niczego, co służyłoby za armię reprezentującą władzę cen- tralną. Podobnie było ze służbami utrzymywania porządku w miastach – system magistratów miejskich (machi bugyō) istniejących w mieście Edo nadzorował jedynie obszary zamieszkane przez stany gminne i tylko tam odpowiednik policji, tak zwani dōshin posiadali prawo interwencji. Znaj- dujące się w Edo posiadłości daimyō były odpowiedzialne za utrzymywa- nie porządku na własnym terenie, włącznie z władzą sądowniczą (Dunn 2001: 28–31). Można jednak znaleźć inne definicje państwa, według których państwowość struktury organizacyjnej stworzonej przez szogu- nat Tokugawa nie ulega wątpliwości11. Japonia rozpoczęła budowę nowoczesnego społeczeństwa w czasie, gdy rozpowszechniły się państwa narodowe, a co za tym idzie, nabrał znaczenia problem tożsamości narodowej. W późnym okresie szogunatu występują procesy kształtowania się identyfikacji narodowej, związane z rozwojem komunikacji, czytelnictwa i kultury miejskiej. Niemniej jed- 10 Szczególnie dotyczy to miast należących do szogunatu: Edo, Osaki, Kioto i Nagasaki. 11 Na przykład definicje stwierdzające, że podstawową funkcją państwa jest utrzy- mywanie porządku społecznego (Wilson i Kolb 1949: 516–17). Japonia.indd 27 Japonia.indd 27 2012-02-23 11:54:43 2012-02-23 11:54:43 28 Elżbieta Kostowska -Watanabe nak działania władz Meiji mające na celu budowę tożsamości narodowej pośrednio wskazują na fakt, że pozostała w spadku po szogunacie To- kugawa tożsamość narodowa Japończyków była mało rozwinięta. Luke S. Roberts wskazuje na jeszcze inny powód usiłowań rządów Meiji, aby wzmocnić świadomość narodową Japończyków – konieczność zmiany znaczenia pojęcia kuni/kokka (kraj/państwo), które w okresie szogunatu było stosowane w księstwach daimyō na określenie własnego księstwa, razem ze słowami pochodnymi, jak kokumin (mieszkańcy kraju) i koku- tai (państwowość). Zmiany instytucjonalne w Japonii Meiji oznaczały, że powyższe słowa będą stosowane do państwa japońskiego, a nie – jak dotychczas – do znajdujących się poprzednio na terenie Japonii księstw (Roberts 1998: 5–6)12. 4. INSTYTUCJE SPOŁECZNE I ZASADY ŻYCIA SPOŁECZNEGO W OKRESIE SZOGUNATU TOKUGAWA Okres panowania szogunów z rodu Tokugawa charakteryzuje przede wszystkim trwający ponad 250 lat pokój. Życie samurajów zmienia się diametralnie, pełnią oni inne obowiązki, a miecz staje się wyłącznie sym- bolem statusu. Niemniej militarne podstawy ich statusu społecznego są usprawiedliwieniem ich wysokiej pozycji społecznej i nie mogą zostać usunięte. Określony przez rolę wojownika status samuraja staje się czyn- nikiem uniemożliwiającym zmiany w ramach stanu. Ponieważ decydującą bitwą kończącą okres walk o zjednoczenie Ja- ponii była wygrana przez wojska Tokugawy Ieyasu bitwa pod Sekigaha- rą (1600), dała ona zwycięzcy pretekst do znaczącego przetasowania układu sił między rodami samurajskimi. Spośród przeciwników Ieyasu osiemdziesiąt siedem rodów straciło swoje ziemie na rzecz szoguna- 12 Roberts uważa, że reformy administracyjne dokonane przez władze Meiji miały przede wszystkim na celu budowanie świadomości narodowej, czyli stworzenie państwa narodowego ze zbioru księstw (Roberts 2002: 6–7). Japonia.indd 28 Japonia.indd 28 2012-02-23 11:54:43 2012-02-23 11:54:43 Transformacja Japonii w okresie Meiji i Taishō – nowi ludzie w nowych czasach 29 tu13 i w związku z tym status daimyō. Posiadłości kolejnych trzech ro- dów zostały zmniejszone, też na korzyść szogunatu. Część odebranej w ten sposób ziemi trafiła do rąk wiernych wasali Ieyasu, razem z tytu- łem daimyō i dworską rangą. Rody daimyō zostały następnie podzielone na dwie grupy – sojuszników w walkach zjednoczeniowych, czyli rodów fudai i ocenianych przez szogunat jako nielojalnych i niepewnych, czyli tozama. W 1603 roku Ieyasu otrzymał nadany mu przez cesarza tytuł se- itai shōgun (pogromca barbarzyńców) jako dziedziczny tytuł przynależny wszystkim szogunom z rodu Tokugawa. Szogunat Tokugawa odebrał daimyō prawo do wypowiadania wojny i wchodzenia w niezależne od szogunatu sojusze pomiędzy rodami, za- kazał budowy nowych zamków jak i dużych statków, ale nie pozbawił ich samurajów i nie stworzył własnej armii. Daimyō zostali zobowiązani do utrzymania systemu wasalnego, to znaczy do posiadania i utrzymy- wania wasali, zatrzymali także prawo do rządzenia księstwem nadanym im jako lenno i jego mieszkańcami, włącznie z posiadaniem na terenie lenna władzy sądowniczej. Ograniczenie kontaktów z zagranicą, w tym odcięcie kontaktów ze światem Zachodu i wyeliminowanie siły militar- nej jako sposobu rozwiązywania konfliktów przyczyniły się do trwałości stworzonego przez szogunat systemu władzy. Przez prawie 250 lat w Ja- ponii panował pokój, a „zagospodarowanie” stanu samurajskiego stało się jednym z największych wyzwań szogunatu. Okres szogunatu Tokugawa to utrwalenie hierarchicznego, opartego na statusie systemu stanowego. W porównaniu ze średniowieczną Japo- nią, która też była oparta na systemie stanowym, ale mającym charakter raczej luźny, z możliwością mobilności społecznej, czyli zmiany stanu14, okres szogunatu Tokugawa to system stanowy przestrzegany bardziej rygorystycznie, ze znacznie mniejszą możliwością zmiany przynależno- ści stanowej. Ludność została podzielona na cztery stany – samurajowie, 13 Szogunat Tokugawa posiadał w rezultacie około jednej czwartej ziemi objętej podatkiem ryżowym, co uczyniło ród Tokugawa najbogatszym rodem (Ikegami 1995: 152). 14 Na przykład mężczyźni pochodzący z chłopskich rodzin, którzy zasłużyli się na polu walki, mogli w nagrodę zostać włączeni do stanu samurajskiego (Ikegami 2005: 129). Japonia.indd 29 Japonia.indd 29 2012-02-23 11:54:43 2012-02-23 11:54:43 30 Elżbieta Kostowska -Watanabe chłopi, rzemieślnicy i kupcy (shi -nō -kō -shō). Kolejność odpowiada miej- scu zajmowanemu w hierarchii stanowej, gdzie – zgodnie z zasadami konfucjańskiej filozofii – chłop jako producent żywności był ważniejszy od rzemieślnika, a na samym dole znajdował się kupiec, ponieważ nicze- go nie wytwarzał (Smith 1978: 50). Poza systemem stanowym znajdowa- ła się arystokracja cesarska, kapłani i lekarze, artyści i mędrcy oraz dwie kategorie ludzi wyrzuconych poza nawias społeczeństwa ze względu na „wrodzoną” nieczystość (eta15) i popełnione występki (hinin). Należy tu zaznaczyć, że podział społeczeństwa okresu Tokugawa na cztery stany nie odzwierciedlał rzeczywistej struktury społecznej owych czasów, która była znacznie bardziej złożona. Hierarchia shi -nō -kō -shō przeważa (w pracach historyków), ponieważ była zalecana przez konfucjańskich myślicieli i cieszyła się pewną popularnością w dyskursie epoki Tokugawa i późniejszym; piszący o społeczeństwie japoń- skim jako całości często odwoływali się do „czterech stanów” (shimin). Nie- mniej hierarchia shi -nō -kō -shō nie miała rzeczywistego umocowania w prawie szogunatu Tokugawa. W większości wypadków chłopi, rzemieślnicy i kupcy tworzyli jedną grupę statusu – gminu. Inaczej niż duchowni i zakonnice, wy- rzutki i inni członkowie odrębnych grup statusu, wioskowi kupcy i rzemieśl- nicy nie byli odróżniani od rolników w rejestrach ludności. Podobnie chłopi, którzy wywędrowali do miasta, aby pracować jako czeladnicy w sklepach, nie przemieszczali się w dół hierarchii statusu, ani w oczach władz szogunackich, ani społecznie. Ponadto, chociaż szogunat Tokugawa stosował odrębne pra- wa do samurajów i do dworu cesarskiego, ludzie z gminu podlegali zwykle ujednoliconym nakazom i zakazom. Nie był także system statusu ściśle hie- rarchiczny: horyzontalny podział grup społecznych według ich funkcji był przynajmniej równie ważny, jak ich ranking wertykalny (Howell 2005: 25). 15 Dosłownie „pełen brudu”. Pochodzenie eta jest przedmiotem dyskusji, zajmowali się oni zawodami uważanymi za nieczyste (oprawianie padłych zwierząt, garbowanie skór, wykonywanie funkcji kata, palenie zwłok ludzi zmarłych na groźne choroby itp.). Poza tym jednak eta zajmowali się rolnictwem i mieszkali w przysiółkach zwanych bura- ku, stąd ich późniejsza nazwa – burakumin (Howell 2005: 36). Japonia.indd 30 Japonia.indd 30 2012-02-23 11:54:43 2012-02-23 11:54:43 Transformacja Japonii w okresie Meiji i Taishō – nowi ludzie w nowych czasach 31 Cechą charakterystyczną japońskiego rozumienia statusu stanowe- go, zaczerpniętą z tradycyjnej filozofii chińskiej i centralną w japońskim neokonfucjanizmie, który stanowił ideologiczną podstawę szogunatu, było silne powiązanie powinności wobec społeczeństwa z przynależnoś- cią stanową. Ujmując to w kategoriach współczesnej socjologii – silne było powiązanie grup statusu z funkcjonalnym podziałem pracy. O przynależności rodziny do określonego stanu decydowała przyna- leżność głowy rodu. Podstawowe powinności wynikające z tej przyna- leżności obejmowały płacenie podatków, wykonywanie różnych prac na rzecz stanowej społeczności oraz posługi na rzecz władcy. W ramach definiowania powinności i uprawnień, szogunat wydał w 1613 roku szczegółowe instrukcje dla arystokracji cesarskiej, znaj- dującej się poza systemem stanowym. Instrukcje te, znane jako kuge shohatto, miały na celu ograniczenie wpływu dworu cesarskiego na stan samurajski, włącznie z zaprzestaniem nadawania przez dwór cesarski tytułów i nominacji samurajom. Dokument zalecał arystokratom, aby „pilnie zajmowali się studiowaniem ksiąg”, pełnili rolę cesarskich war- towników, nie włóczyli się po ulicach Kioto bez potrzeby, unikali sportów i gier i przede wszystkim unikali kontaktów z tymi samurajami, którzy prowadzili życie dandysów i zabijaków16. W dokumencie pojawiła się też instrukcja, aby informacje o nieprzestrzeganiu przez arystokratów zasad sformułowanych w kuge shohatto były przekazywane na dwór szo- guna, zamiast na dwór cesarski. W 1615 roku wydane zostały bardziej szczegółowe instrukcje, wyliczające powinności dworu cesarskiego, wraz z odpowiadającymi im procedurami (Jansen 2002: 36). W tym samym roku wydane zostały instrukcje dla daimyō (buke sho- hatto). Zabraniały one zgody daimyō na tolerowanie obecności w gra- nicach księstwa przestępców i „obcych” samurajów, budowy nowych fortyfikacji, jak i naprawy starych. Małżeństwa zawierane w rodzinach 16 Tak zwani kabukimono, samurajowie, którzy stracili swego pana (rōnin) lub niscy rangą samurajowie, a także męska służba w domach samurajskich. Ubierali się ostenta- cyjnie dziwacznie, nosili kimona w jaskrawych kolorach oraz dłuższe niż normalnie mie- cze z dużą, ozdobną gardą. Tworzyli grupy oparte na silnych związkach emocjonalnych, znani byli z wywoływania burd i bijatyk, dokuczania mieszczanom, śpiewów i tańców na ulicy (Ikegami 1995: 205–206). Japonia.indd 31 Japonia.indd 31 2012-02-23 11:54:43 2012-02-23 11:54:43 32 Elżbieta Kostowska -Watanabe daimyō przestały być sprawą prywatną – wymagały akceptacji władz szo- gunatu. Na księstwa nałożony został obowiązek meldowania szoguna- towi o wszelkich podejrzanych ruchach w sąsiednich księstwach, ale jednocześnie instrukcje szogunatu przykazywały unikania kontaktów między władcami sąsiadujących księstw, jeśli nie było to absolutnie ko- nieczne. Kilka lat później, w 1622 roku, wydany został rozkaz pozosta- wienia członków rodzin daimyō jako zakładników w mieście Edo, bę- dącym siedzibą szogunatu. Na ziemi otrzymanej w tym celu od szoguna daimyō musieli wybudować rezydencje, aby zapewnić swoim rodzinom i dworom odpowiednią oprawę. Był to początek systemu, który dekadę później został dopracowany w szczegółach i który przetrwał prawie do końca szogunatu jako system sankin -kōtai. Hierarchię rodów daimyō odzwierciedlały sztywne reguły dotyczące miejsca, jakie mógł zająć przedstawiciel rodu podczas zgromadzeń i ce- remonii na zamku szoguna w Edo. Honoryfikatywny ranking rodów był też subtelnie zmieniany przez symbole rangi nadawane przedstawi- cielom rodów przez szoguna – na przykład prawo do noszenia określo- nego stroju ceremonialnego bądź nawet jego elementu (Ikegami 1995: 159). Stworzona przez szogunat hierarchiczna struktura daimyō miała swo- je odzwierciedlenie w hierarchii stosowanej w ramach księstwa. Daimyō wprowadzili rozbudowany system rang wśród swoich wasali. Okres szo- gunatu Tokugawa to także rozerwanie związku samuraja z posiadłością ziemską, której był właścicielem lub którą zarządzał. Wasale daimyō zo- stali zmuszeni do przeniesienia się do miast zamkowych swoich panów. Posiadający rodziny otrzymywali ziemię, na której budowali dom, nato- miast nieżonaci mieszkali w pomieszczeniach wybudowanych do tego celu wewnątrz murów otaczających zamek. Zamiast dochodów z ziemi, samurajowie zaczęli otrzymywać od daimyō wynagrodzenie w ryżu17. Część z nich była kierowana przez swojego pana do jego rezydencji w Edo. Inni byli z kolei używani przez daimyō do nadzorowania coraz bardziej skomplikowanego w miarę upływu lat systemu ściągania po- 17 W ten sposób rozerwana została więź między rycerstwem a ziemią, czyniąc z sa- murajów grupę będącą zaczątkiem klasy pracowników najemnych. Japonia.indd 32 Japonia.indd 32 2012-02-23 11:54:43 2012-02-23 11:54:43 Transformacja Japonii w okresie Meiji i Taishō – nowi ludzie w nowych czasach 33 datków w ryżu, a w związku z tym szacowania zbiorów, pomiarów ziem należących do wiosek i pilnowania porządku na prowincji. Niezależność samurajów została poważnie ograniczona także przez to, że daimyō – naśladując obyczaje szogunatu – wymagali od swoich samurajów uzyskania pozwolenia za każdym razem, gdy w rodzinie sa- muraja wystąpiła konieczność wyznaczenia następnej głowy rodu lub gdy planowane było małżeństwo. Ze względu na to, że daimyō byli zobowiązani do utrzymywania od- powiedniej liczby wojowników, określonej przez oszacowaną wielkość zbiorów ryżu w księstwie, nie mogli sobie pozwolić na zredukowanie liczby samurajów -wasali, nawet gdy w czasach pokoju byli oni zbędni. W ten sposób pozycja wasala daimyō stała się dziedziczna i była kamie- niem węgielnym samurajskiego rodu. Samuraje nie mogli bez dramatycznych konsekwencji dla własnego rodu opuścić wasalnej relacji. Daimyō z kolei nie mogli znaleźć dosta- tecznie dużo zajęcia dla swych samurajów. Na skutek tego wielu niskich rangą samurajów pędziło żywot próżniaka, ze wszystkimi tego konse- kwencjami dla sposobu, w jaki spędzali czas (Roberts 1995). W 1614 roku szogunat nakazał, aby świątynie buddyjskie
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zmiany społeczne w Japonii w XIX i XX wieku. Wybrane zagadnienia
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: