Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00048 004235 20651499 na godz. na dobę w sumie
Związek Strzelecki 1919-1939 - ebook/pdf
Związek Strzelecki 1919-1939 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 354
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7308-756-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże >> literatura faktu
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowana publikacja ma głównie znaczenie poznawcze ważne z historycznego, a także pedagogicznego znaczenia (historia wychowania). Dostępne opracowania omawiające działalność Związku Strzeleckiego w Polsce w latach międzywojennych główną uwagę koncentrują na genezie i rozwoju organizacyjnym tego stowarzyszenia oraz jego działalności paramilitarnej. Nie oddają one pełnego zaangażowania i roli Związku Strzeleckiego w kształtowaniu postaw obywatelskich, jego działalności wychowawczej i kulturalno-oświatowej. Lukę tę wypełnia prezentowana praca.

Książka posiada również wymiar praktyczny. Na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku istniały już trzy organizacje strzeleckie. Obecnie cały ruch obejmuje 10-12 organizacji. Jeśli współczesne organizacje strzeleckie mają być spadkobiercami Strzelca z czasów II Rzeczypospolitej, to jego członkowie powinni dogłębnie poznać jego dzieje, a tym również podstawy działalności kulturalnej i oświatowo-wychowawczej.

Opracowanie skierowane jest nie tylko do kierownictwa i członków odrodzonego w końcu XX wieku Związku Strzeleckiego, ale do wszystkich, którym na sercu leży właściwe ukształtowanie moralne młodego pokolenia, będącego gwarantem teraźniejszości i przyszłości narodu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Związek Strzelecki 1919–1939 Wychowanie obywatelskie młodzie(cid:282)y Aldona Zakrzewska Związek Strzelecki 1919–1939 Wychowanie obywatelskie młodzie(cid:282)y Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” Kraków 2007 © Copyright by Aldona Zakrzewska © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2007 Recenzenci: płk prof. dr hab. Zdzisław Kosyrz dr hab. Andrzej Gąsiorowski Redakcja wydawnicza: Małgorzata Miller Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Publikcja sfi nansowana ze środków Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie (numer tematu badawczego 0903-0212) ISBN 978-83-7308-756-9 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (012) 422-41-80, fax (012) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2007 Spis tre(cid:262)ci Wstęp ..................................................................................................................... 7 Rozdział I Podłoże narodowe, społeczne i wychowawcze Związku Strzeleckiego ......................................................................................... 15 1. Geneza Związku ......................................................................................... 16 2. Zadania i cele ideowe Związku w Polsce niepodległej ......................... 29 3. Zasięg i struktura ........................................................................................ 38 4. Członkowie .................................................................................................. 56 5. Kadry ............................................................................................................ 70 6. Cele wychowawcze ..................................................................................... 115 Rozdział II Świetlica strzelecka ogniskiem działalności kulturalnej i wychowawczo-obywatelskiej ........................................................................... 133 1. Centrum życia organizacyjnego .............................................................. 133 2. Czytelnictwo i akcja odczytowa ............................................................... 155 3. Krzewienie kultury artystycznej .............................................................. 171 4. Uroczystości i spotkania towarzyskie ..................................................... 181 Rozdział III Wychowanie przez pracę środkiem kształtowania dobrego obywatela w Związku .......................................................................... 199 1. Czyny społeczne ......................................................................................... 199 2. Doskonalenie zawodowe ........................................................................... 208 3. Kursy i ochotnicze obozy pracy ............................................................... 227 Rozdział IV Wychowanie fi zyczne i wojskowe Strzelca w służbie ideału obywatela – żołnierza .............................................................................. 233 1. Szkolenie wojskowe młodzieży strzeleckiej ........................................... 234 2. Wychowanie fi zyczne i sport w życiu Związku ..................................... 243 6 Spis tre(cid:262)ci 3. Sport strzelecki ........................................................................................... 261 4. Marsze terenowe ........................................................................................ 267 5. Turystyka i krajoznawstwo ....................................................................... 274 Zakończenie .......................................................................................................... 285 Bibliografi a ............................................................................................................ 295 Źródła archiwalne .......................................................................................... 295 Źródła i materiały drukowane ...................................................................... 295 Opracowania ................................................................................................... 301 Wykaz skrótów ..................................................................................................... 307 Spis tabel ................................................................................................................ 309 Spis fotografi i ........................................................................................................ 311 Spis schematów i map ......................................................................................... 313 Aneksy ................................................................................................................... 315 Aneks 1 ............................................................................................................. 317 Aneks 2 ............................................................................................................. 319 Aneks 3 ............................................................................................................. 320 Aneks 4 ............................................................................................................. 321 Aneks 5 ............................................................................................................. 322 Aneks 6 ............................................................................................................. 323 Aneks 7 ............................................................................................................. 328 Aneks 8 ............................................................................................................. 342 Aneks 9 ............................................................................................................. 347 Indeks nazwisk ..................................................................................................... 349 Wstęp Rozległe dziedziny zaniedbań w życiu narodu polskiego okresu dwudzie- stolecia międzywojennego oczekiwały na ręce, serce i głowy chętne do ofi arnej pracy. W ogólnopaństwową akcję mającą na celu podniesienie moralnej sfery życia społecznego duże zasługi wniosły w II Rzeczypospo- litej organizacje młodzieżowe. Wśród nich wyróżniały się stowarzysze- nia paramilitarne. Jednym z najliczniejszych był Związek Strzelecki (ZS, Strzelec, Związek, Stowarzyszenie, Organizacja), będący przedmiotem niniejszego opracowania, rozpatrywany jako stowarzyszenie, które nie tylko zajmowało się szkoleniem wojskowym, ale również, a może przede wszystkim stanowiło organizację społeczno-wychowawczą, która wszystkie działania starała się podporządkować idei naczelnej, jaką było wychowanie obywatela – żołnierza, wzorowane na koncepcji wychowania obywatelskie- go obowiązującej w II Rzeczypospolitej. Związek Strzelecki był ideowym i duchowym spadkobiercą oraz konty- nuatorem ruchu strzeleckiego, legionowego i peowiackiego z lat 1908, 1914 i 1918, ruchu, który miał znaczny udział w walce o niepodległość. Głównym zadaniem odrodzonego Stowarzyszenia było wojskowe przygotowanie spo- łeczeństwa do obrony Ojczyzny. Jednak ruch strzelecki czasów dwudziestole- cia międzywojennego stał się dodatkowo, zgodnie z ówczesnymi potrzebami społecznymi, ruchem wychowania obywatelskiego i fi zycznego. Studiując literaturę i dokumenty omawiające działalność Związku Strze- leckiego w Polsce w latach międzywojennych, można odnieść wrażenie, że większość powstałych dotychczas opracowań skupia się na genezie i rozwoju organizacyjnym tego stowarzyszenia oraz jego działalności paramilitarnej1. 1 Są to przede wszystkim prace magisterskie i doktorskie: E. Chylicki, Próby obozu sana- cyjnego pozyskania młodzieży w latach 1937–1939, na przykładzie Związku Strzeleckiego, War- szawa 1960 (praca magisterska); F. Biernat, Powstanie, struktura i działalność Związku Strze- leckiego w Polsce w latach 1919–1939, Poznań 1969 (praca magisterska); S. Śmietana, Związek Strzelecki w województwie kieleckim w latach 1930–1939, Kielce 1980 (praca magisterska); 8 Wstęp Nie oddają one pełnego zaangażowania i roli Związku Strzeleckiego w kształ- towaniu postaw obywatelskich, jego działalności wychowawczej i kultural- no-oświatowej2 . Lukę tę być może uda się wypełnić dzięki prezentowanej pracy. Przekonanie to wynika z szeroko podjętych badań wychowania oby- watelskiego młodzieży ZS, które dotąd było pobieżnie eksponowane. Można uznać, że niniejsze opracowanie, obok charakteru poznawczego, ważnego z historycznego punktu widzenia, posiada również wymiar prak- tyczny. Podjęcie tego tematu wydaje się zatem ważne w aspekcie społecz- nym. Co za tym przemawia? Otóż od 1989 r. zaczęły się odradzać struktury, zaprezentowanego w niniejszym opracowaniu, Związku Strzeleckiego z lat międzywojennych. Na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wie- ku istniały już trzy organizacje strzeleckie: Związek Strzelecki „Strzelec”, Związek Strzelecki „Strzelec” Organizacja Społeczno-Wychowawcza oraz „Związek Strzelecki”. Z czasem pojawiły się kolejne stowarzyszenia o charakterze strzeleckim, nawiązujące nazwą i tradycją do przedwojennego Strzelca. Obecnie cały ruch strzelecki w Polsce obejmuje 10–12 organizacji (liczy około 2 tys. członków aktywnych). Niektóre z nich zjednoczyły się pod egidą powstałej w 2003 r. Federacji Związków i Drużyn Strzeleckich3. Obecnie najliczniejszymi związ- kami są w kolejności: Związek Strzelecki „Strzelec” Organizacja Społeczno- -Wychowawcza, Związek Strzelecki „Strzelec” i „Związek Strzelecki”4. T. Bogalecki, Związek Strzelecki w Polsce w latach 1919–1939, Toruń 1987 (praca doktorska); C. Bykowski, Dzieje Związku Strzeleckiego w latach 1919–1939, Warszawa 1997 (praca ma- gisterska). Z prac opublikowanych po II wojnie światowej najwięcej informacji o Związku Strzeleckim zawierają opracowania dotyczące przysposobienia wojskowego i wychowania fi zycznego w II Rzeczypospolitej. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują: R. Toruńczyk, Z dziejów rewolucyjnej walki młodzieży w latach 1929–1933, Warszawa 1961; P. Stawecki, Na- stępcy Komendanta. Wojsko a polityka wewnętrzna Drugiej Rzeczypospolitej w latach 1935– –1939, Warszawa 1969; M. Iwanicki, Społeczna działalność pozaszkolna nauczycieli szkół po- wszechnych w Polsce w latach 1918–1939, Olsztyn 1984; K. Pluta-Czachowski, Organizacja Orła Białego. Zarys genezy, organizacji i działalności, Warszawa 1987. Listę tę uzupełniają artykuły, głównie autorstwa Tadeusza Bogaleckiego, a także Zbigniewa Szak owskiego (doty- czące ZS na obczyźnie) oraz Dariusza Palacza (omawiające działalność Podokręgu ZS Kielce). 2 Wydaje się, że problematykę działalności wychowawczej podjął jedynie Grzegorz Mazur w niepublikowanej pracy doktorskiej Żołnierz – obywatel. Związek Strzelecki a idea „narodu pod bronią” (1919–1939), Wrocław 2000. 3 L. Sykulski, Kto się boi zjednoczenia? Czyli słów kilka o Federacji i perspektywach jej rozwoju, „Strzelec” 2005, nr 2, s. 1–2. 4 Połączone siły tych organizacji stanowią ponad 90 liczebności wszystkich aktyw- nych członków ruchu strzeleckiego. Ibidem, s. 4. Wstęp 9 Celem Związku Strzeleckiego „Strzelec” Organizacji Społeczno-Wy- chowawczej jest: działanie na rzecz niepodległości Rzeczypospolitej Pol- skiej; wychowanie obywatelskie oparte na ideologii państwowotwórczej i dyscyplinie społecznej pierwszego Komendanta ZS Józefa Piłsudskiego; przygotowanie młodzieży do służby wojskowej i obrony cywilnej; wycho- wanie członków Związku w duchu patriotycznym; podnoszenie poziomu sprawności fi zycznej i życia w zespole5. Również dla Związku Strzeleckiego „Strzelec” ważne są działanie na rzecz umacniania niepodległości Rzeczy- pospolitej i propagowanie wśród młodzieży postawy służby wobec Ojczy- zny. Podstawą podejmowanych przez niego prac wychowawczych są etyka chrześcijańska oraz tradycje walk o niepodległość6. Podobne cele zakłada „Związek Strzelecki”, podkreślając, że wychowanie młodzieży w duchu pa- triotycznym opiera się na haśle: Bóg – Honor – Ojczyzna7. Wytyczone zadania stowarzyszenia te realizują głównie przez: kultywo- wanie tradycji walk niepodległościowych, prowadzenie wśród członków działalności oświatowej i wychowawczej, tworzenie warunków do zaspo- kojenia ich zainteresowań, organizowanie obchodów i uroczystości naro- dowych oraz propagowanie działań związanych z krzewieniem kultury, wychowania fi zycznego, sportu, higieny i oświaty zdrowotnej8. Jeżeli współczesne organizacje strzeleckie mają być spadkobiercami Strzelca z czasów II Rzeczypospolitej, to ich członkowie powinni dogłęb- nie poznać jego dzieje, w tym również podstawy działalności kulturalnej i oświatowo-wychowawczej. Istnieje szansa, że to pozwoli ruchowi strzelec- kiemu wzmocnić podejmowane cele wychowawcze wśród młodzieży oraz wzbogaci formy tej działalności. Wychodząc zatem naprzeciw zaistniałej potrzebie, podjęto się opracowania dziejów Związku Strzeleckiego w Polsce z lat 1919–1939. Dotyczy to głównie zadań i dostosowanych do ówczesnych wymagań form pracy: oświatowej, kulturalnej i społecznej, tak bardzo po- trzebnych w procesie wychowawczym współczesnej młodzieży. 5 Statut Związku Strzeleckiego „Strzelec” Organizacji Społeczno-Wychowawczej uchwalo- ny przez IV Walny Zjazd Delegatów 18.10.1997 r., art. 6. 6 http://zsstrzelec.republica.pl, 30.07.2007 r.; http://zsstrzelec.republica.pl/newpage3. htm, 30.07.2007 r. 7 Statut „Związku Strzleckiego”, art. 5 [w:] http://www.zwiazek-strzelecki.pl, 28.07.2007 r. 8 Ibidem, art. 7; Statut Związku Strzeleckiego „Strzelec” Organizacji Społeczno-Wycho- wawczej uchwalony przez IV Walny Zjazd Delegatów 18.10.1997 r. 10 Wstęp Odrodzenie się ZS z czasów II Rzeczypospolitej świadczy o ponadcza- sowym wymiarze wartości, które wniósł on w system wychowania i które warto rozwijać, szczególnie w zakresie kształtowania charakterów młodego pokolenia. Wydaje się to bardzo istotne we współczesnym okresie postmo- dernizmu niosącego ze sobą nieliczący się z dobrem wspólnym indywidua- lizm, praktyczny materializm i moralny relatywizm. Próba ukazania roli, jaką odegrało wychowanie obywatelskie mło- dzieży strzeleckiej w kształtowaniu postawy obywatelskiej i patriotycznej w II Rzeczypospolitej, była możliwa dzięki rekonstrukcji dziejów Związku Strzeleckiego. Odtworzenie faktów z życia tego stowarzyszenia wiązało się z poznaniem i zinterpretowaniem jego dorobku. Źródła historyczne, stano- wiące głównie spuściznę działalności kulturalnej i oświatowo-wychowaw- czej, były zatem podstawą procedury badawczej. Zasoby źródłowe niniejszej rozprawy stanowiły w dużej mierze archi- walia. Spośród zawartych tam materiałów najszerzej zostały wykorzystane zbiory zdeponowane w Centralnym Archiwum Wojskowym w Rembertowie (CAW). Najbardziej interesujący okazał się obszerny, bo obejmujący ponad 600 teczek, zespół Związek Strzelecki 1919–1939. Szczególnie cenne z tego zespołu były dokumenty z następujących podzespołów: Centralny Instytut Wydawniczy, Instytut Wydawniczy „Strzelec”, Komenda Główna–Kance- laria, Oddział Ogólno-Organizacyjny, Oddział Wychowania Obywatelskie- go, Oddział Wyszkolenia, Referat Przysposobienia Rolniczego. Znaleziono tutaj liczne dokumenty dotyczące spraw ogólnoorganizacyjnych, ale przede wszystkim związanych z wychowaniem obywatelskim Związku Strzeleckiego: sprawozdania, protokoły, meldunki, biuletyny, wskazówki i wytyczne prac, dzienniki zarządzeń i rozkazów, regulaminy, druki okolicznościowe, statuty. W pracy wykorzystano także materiały źródłowe Archiwum Akt No- wych w Warszawie (AAN) i Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w War- szawie (ADM), zespół: Organizacje Paramilitarne i Obrony Cywilnej – Związek Strzelecki 1919–1939 (OPiOC–ZS). Bardzo przydatne okazały się tutaj dwa zespoły: Związek Legionistów Polskich (ZLP) oraz Organiza- cje Paramilitarne i Obrony Cywilnej–Związek Strzelecki 1919–1939. Dodatkowo wiele drukowanych sprawozdań, regulaminów, druków okolicznościowych, instrukcji, czasopism strzeleckich, jednodniówek od- naleziono w zbiorach Biblioteki Narodowej, Centralnej Biblioteki Wojsko- wej w Warszawie, Biblioteki Sejmowej w Warszawie (Wydział Zbiorów Hi- Wstęp 11 storii Społecznej) oraz Bibliotek Uniwersyteckich w Warszawie, Poznaniu, Wrocławiu i Toruniu. Ważnym źródłem informacji była prasa. Na czoło wysunął się tu organ wydawniczy Stowarzyszenia „Strzelec”, na łamach którego obok artykułów na temat pracy oświatowo-wychowawczej ukazało się wiele zarządzeń i sprawo- zdań naczelnych władz strzeleckich, dotyczących wychowania obywatelskie- go, a także informacje o formach i metodach pracy szkoleniowej Związku. Bardzo cenne okazały się pisma strzeleckie poświęcone w dużej mierze sprawom wychowania obywatelskiego. Należy tu wspomnieć o miesięczni- kach: „Praca Strzelecka” oraz „Program pracy dla Referentów Wychowania Obywatelskiego Związku Strzeleckiego”. Istotne informacje o działalności organizacji w II Rzeczypospolitej odnaleziono także w artykułach i notatkach zamieszczonych na łamach „Polski Zbrojnej” oraz „Kuriera Porannego”. Literaturę uzupełniającą stanowiły opracowania autorów zajmujących się dziejami i historią Polski z lat 1908–1939, problemami wychowawczy- mi, organizacjami młodzieżowymi, historią wojskowości oraz historią wy- chowania fi zycznego. Ogólną konstrukcję pracy stanowi układ problemowy. Natomiast przy prezentacji poszczególnych zagadnień i aspektów działalności oświatowej, wychowawczej i kulturalnej Związku Strzeleckiego starano się zastosować chronologię narracji zgodną z tokiem historycznych wydarzeń. Jest ona monografi ą, stanowi więc tekst zmierzający do odtworzenia prawdy dzie- jowej Związku Strzeleckiego, jako głównego problemu badawczego. Całość pracy ujęto w czterech rozdziałach. Rozdział I dotyczy genezy i rozwoju Związku Strzeleckiego. Przedsta- wiono tu również zadania i cele ideowe oraz najważniejsze akty prawne regulujące funkcjonowanie stowarzyszenia. Ponadto zwrócono uwagę na strukturę organizacyjną i administracyjną Związku oraz zasięg jego dzia- łania. Szczególny akcent położono także na status społeczny i wiekowy członków, działania zmierzające do pozyskania kadry organizacyjnej oraz założenia wychowawcze. Podstawą treści rozdziału II są formy i metody pracy kulturalno-oświa- towej rozwijane głównie w świetlicach strzeleckich, stanowiących najważ- niejszy teren działalności wychowawczo-obywatelskiej Związku. Scharak- teryzowano te przejawy życia świetlicowego, które miały najistotniejszy wpływ na kształtowanie charakteru, uczuć i umysłu młodzieży strzeleckiej 12 Wstęp zgodnie z ideą Stowarzyszenia, a mianowicie: czytelnictwo i akcję odczyto- wą, działalność zespołów artystycznych (chórów, orkiestr, teatrów, zespo- łów muzycznych), obchody rocznic, świąt narodowych i państwowych oraz organizowanie spotkań towarzyskich (wieczornic, ognisk, spotkań opłat- kowych i wielkanocnych). W rozdziale III podjęto próbę ukazania tych form działalności Związku, które wdrażały członków do życia społecznego. Były to czyny obywatelskie, przysposobienie zawodowe obejmujące pracę oświatowo-rolniczą w od- działach wiejskich i zawodowo-rzemieślniczą w oddziałach robotniczo- -miejskich oraz ochotnicze obozy pracy. Wychowanie fi zyczne i przysposobienie wojskowe rozumiano w Związku Strzeleckim nie tylko jako czynniki rozwijające kondycję fi zyczną mło- dzieży czy podnoszące powszechną gotowość do obrony kraju. Świadomie uznawano je za doskonałą szkołę charakterów i pracy obywatelskiej. Za- gadnienia te stanowią podstawę rozważań rozdziału IV. Na wstępie przed- stawiono program szkolenia wojskowego i fi zycznego prowadzonego w od- działach strzeleckich. Sportowi strzeleckiemu i „marszowemu” poświęcono oddzielne podrozdziały. Uczyniono to z uwagi na rozległość działania Związku w tym zakresie oraz popularność tych sportów wśród społeczeń- stwa. Ważne wydały się też do omówienia zagadnienia związane z turysty- ką i krajoznawstwem, uprawianymi przez młodzież strzelecką, które miały za zadanie rozwijać miłość do Ojczyzny i być swoistą szkołą wychowania moralnego i społecznego. Na podstawie przedstawionych faktów Związek Strzelecki z lat między- wojennych jawi się nie tylko jako kontynuator ruchu sprzed I wojny świato- wej i czasów jej trwania, ale jako ruch wychowania obywatelskiego, dążący do wytworzenia moralnej, społecznej i materialnej siły jako gwaranta nie- podległego bytu. Wydaje się, że właśnie podjęcie tych działań, tak ważnych w obliczu nowej rzeczywistości dziejowej, oraz przekształcenie się Strzelca z organizacji wojskowej (okresu zaborów) zrzeszającej głównie dorosłych w organizację młodzieżową, a więc społeczno-wychowawczą, było podstawą jego dalszego istnienia i prężnego działania w II Rzeczypospolitej. Niniejsze opracowanie skierowane jest nie tylko do kierownictwa i człon- ków odrodzonego w końcu XX wieku ruchu strzeleckiego, ale do wszyst- kich, którym na sercu leży właściwie ukształtowane morale młodego po- kolenia, będącego gwarantem teraźniejszości i przyszłości narodu. Wszak Wstęp 13 warto ubogacać warsztat pracy wychowawczej również przez odwoływanie się do dorobku z przeszłości. Praca nie ukazałaby się bez udziału kilku życzliwych osób. Pragnę tu po- dziękować Profesorowi Andrzejowi Gąsiorowskiemu i Profesorowi Zdzi- sławowi Kosyrzowi za recenzje oraz cenne wskazówki, które przyczyniły się do ostatecznego kształtu publikacji. Wyrazy wdzięczności składam również nieżyjącemu już Profesorowi Mieczysławowi Iwanickiemu, który był inspi- ratorem podjętego tematu. Rozdział I Podło(cid:282)e narodowe, społeczne i wychowawcze Związku Strzeleckiego Początki Związku Strzeleckiego sięgają czasów walki narodu polskiego o niepodległość. Został on utworzony w 1908 r. jako zalążek formacji pod- ziemnego wojska polskiego pod zaborami. Początkowo funkcjonował pod postacią tajnego Związku Walki Czynnej (ZWC), następnie od 1910 r. jako legalny paramilitarny Związek Strzelecki, którego członkowie wraz z Pol- skimi Drużynami Strzeleckimi (PDS) weszli w 1914 r. w skład Legionów Piłsudskiego i Polskiej Organizacji Wojskowej (POW). Związek Strzelecki działający w latach 1919–1939 był nie tylko, jako kon- tynuator organizacji z lat 1908–1914, ruchem przysposobienia wojskowego, ale również ruchem wychowania obywatelskiego. Swoją działalnością ob- jął obszar całej Rzeczypospolitej. Terytorialnie zaś struktura organizacyjna została dostosowana do administracyjnego podziału państwowego aparatu przysposobienia wojskowego (powiaty na terenie danego okręgu korpusu wojskowego tworzyły okręg strzelecki). Ogromny rozwój liczebny Związku nastąpił głównie po przewrocie majowym w 1926 r., kiedy przysposobienie wojskowe otrzymało poparcie rządu, a ZS zyskał rangę organizacji ważnej z punktu widzenia interesów państwa. Strzelec był organizacją młodzieżową, zrzeszającą głównie przedpobo- rową młodzież w wieku od 16 do 21 lat. Kadrę zaś stanowili ofi cerowie i podofi cerowie ZS oraz instruktorzy i przodownicy poszczególnych dzia- łów pracy – wychowania obywatelskiego, wychowania fi zycznego, przyspo- sobienia wojskowego czy pracy orląt. 16 Rozdział I. Podło(cid:282)e narodowe, społeczne i wychowawcze... 1. Geneza Związku Ruch strzelecki to symbol niepodległościowej myśli polskiej. Reprezentował on dążenie do wytworzenia polskiej siły zbrojnej1. Myśl tworzenia polskich oddziałów wojskowych najszybciej przyjęła się i rozwinęła w Galicji, gdzie pod wpływem emigracji obudziła się silna świadomość społeczna i narodo- wa wśród młodzieży. Wynikało to z faktu, że największe możliwości nieskrę- powanego politycznego rozwoju istniały właśnie na tym terenie. W ramach konstytucyjnego systemu monarchii austriackiej, wprowadzonego w 1867 r., Polacy uzyskali możliwość wpływania na losy monarchii oraz bezpośrednie- go decydowania o wielu kwestiach dotyczących żywotnych spraw zaboru austriackiego w ramach tzw. autonomii Galicji. Galicja stanowiła jedyny ob- szar Polski, na którym istniało i rozwijało się polskie szkolnictwo wyższe, sieć szkół średnich i elementarnych. Młodzież przesyconą atmosferą patrio- tyzmu (bez problemu dostępne były lektury S. Żeromskiego, S. Wyspiań- skiego) rozpalała wyobraźnia niepodległościowa i budziła chęć czynu2. Inicjatorami ruchu strzeleckiego byli głównie członkowie wojskowych kół Organizacji Bojowej (OB)3, wywodzący się z Polskiej Partii Socjalistycz- nej (PPS) – Frakcja Rewolucyjna (PPS-FR) z Józefem Piłsudskim na czele4. 1 J. Ulrych, Związek strzelecki dawniej a dziś, „Strzelec” 1927, nr 37, s. 4; CAW, ZS, syg. I.390.1, t. 152 [bs.]. 25 lat pracy Związku Strzeleckiego, s. 1. 2 W. Lipiński, Historia Związku Strzeleckiego, Warszawa 1930, s. 9; A. Ajnenkiel, Ustrój polityczny II Rzeczypospolitej [w:] A. Garlicki (red.), Z dziejów Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1986, s. 105, 106; A. Garlicki, Józef Piłsudski 1867–1935, Warszawa 1988, s. 74. 3 Podczas rewolucji 1905 r., która rozgorzała w Rosji i Królestwie Polskim po prze- granej przez Rosję wojnie z Japonią, J. Piłsudski stworzył w marcu pierwsze po 1863 r. polskie oddziały wojskowe, czyli Organizację Bojową PPS. Przeprowadził przeszkolenie wojskowe w specjalnie zorganizowanych szkołach w Krakowie i Lwowie oraz rozwijał ak- cję propagandową wśród młodzieży, by zagwarantować idei polskiego ruchu zbrojnego jak największą liczbę ludzi gotowych w każdej chwili zamienić ją w czyn. Początkowo te- renem działania OB było Królestwo Polskie (w latach 1905–1906 cały obszar Królestwa rozbrzmiewał strzałami polskich rewolucjonistów). Po krwawym stłumieniu rewolucji, po którym zapanowała tyrania moskiewska, J. Piłsudski przeniósł ośrodek działania na teren Galicji z centrum we Lwowie. Zob. W. Lipiński, op. cit., s. 16–19; Z. Kijawski, Z dziejów strzeleckich, „Strzelec” 1933, nr 53, s. 16; CAW, ZS, syg. I.390.1, t. 356 [bs.]. Zbiór materia- łów do próby organizacyjnej Związku Strzeleckiego, Lwów 1937, s. 29; A. Piłsudska, Wspo- mnienia, Warszawa 1989, s. 63–67. 4 Jak powstał Związek Strzelecki, „Strzelec” 1933, nr 12, s. 4; A. Pączek, 5000... (Przyczy- nek do historii ruchu strzeleckiego w Polsce), „Strzelec” 1937, nr 11, s. 16; B. Urbankowski, Józef Piłsudski marzyciel i strateg, Warszawa 1997, s. 141–143. 1. Geneza Związku 17 Po rewolucji lat 1905–1907, przekonawszy się, że dla klasy robotniczej kwe- stia społeczna ma pierwszeństwo przed dążeniami narodowymi, dostrze- gli konieczność stworzenia organizacji zbrojnej wykraczającej poza ruch socjalistyczny oraz rozległej, która nie opiera się na kryteriach klasowych bazy działania5. Praktyczną realizacją tej przesłanki było powołanie przez Kazimierza Sosnkowskiego Związku Walki Czynnej. Stało się to we Lwo- wie w końcu czerwca 1908 r., w atmosferze kryzysu międzynarodowego wywołanego aneksją Bośni i Hercegowiny6. W obliczu mogącej się rozegrać wojny z Rosją austriackie organy wojskowe przychylnie ustosunkowały się do wcześniejszej7 propozycji J. Piłsudskiego, dotyczącej logistycznego i po- litycznego wsparcia działalności PPS na płaszczyźnie tworzenia organizacji zbrojnej w zamian za dostarczanie informacji wywiadowczych armii au- striacko-węgierskiej8. Celem założenia ZWC było: wyjście poza ramy partyjne9, związanie myśli i pracy przygotowawczej nad powsta- niem, które musiało być ruchem masowym, nie z jedną partią, a ze sferami znacznie szerszymi, które ostatni ruch rewolucyjny w Królestwie skierował na drogi niepod- ległościowe, i zaabsorbowania ich konkretną pracą przygotowawczo-wojskową10. Współzałożycielami i pierwszymi organizatorami ZWC, oprócz K. Sosn- kowskiego, byli: Mieczysław Dąbkowski, Władysław Jaxa-Rożen, Jan Go- rzechowski, Kazimierz Fabrycy, Marian Kukiel, Zygmunt Bohuszewicz, Mieczysław Trojanowski, Stefan Dąbkowski, Władysław Sikorski11. 5 S. Pomarański, Związek Walki Czynnej i Związki Strzeleckie, „Strzelec” 1934, nr 31, s. 8; A. Garlicki, Józef Piłsudski..., op. cit., s. 131; A. Piłsudska, op. cit., s. 106; T. Schramm, Wygrać Polskę 1914–1918, Warszawa 1989, s. 1. 6 J. Buszko, Galicja 1859–1914. Polski Piemont?, Warszawa 1989, s. 71. 7 Już 29 września 1906 r. J. Piłsudski i jego najbliżsi współpracownicy wyszli z taką propozycją, z której austriackie organy wojskowe skorzystały dopiero podczas kryzysu spo- wodowanego aneksją Bośni i Hercegowiny. Zob. M. Ronge, Dwanaście lat służby wywia- dowczej, Warszawa 1992, s. 33. 8 M. Ronge, op. cit.; T. Bogalecki, Polskie Związki Strzeleckie w latach 1910–1914, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1996, nr 2, s. 30. 9 Konferencja PPS-FR zaakceptowała formalnie istnienie ZWC w styczniu 1909 r., co przyspieszyło rozwój nowo powstałej organizacji. Zob. J. Stachiewicz, Rady Główne Związ- ku Walki Czynnej, „Niepodległość” 1934, t. IX, s. 44. 10 Cyt. za: J. Stachiewicz, Początki Związku Walki Czynnej, „Niepodległość” 1930, t. II, s. 46. 11 S. Wolski, Z przeszłości Związku Strzeleckiego, „Strzelec” 1921, nr 6, s. 3; Z dzie- jów Związku Strzeleckiego, „Jednodniówka grodzieńskiego okręgu Związku Strzeleckiego”, 18 Rozdział I. Podło(cid:282)e narodowe, społeczne i wychowawcze... Deklaracja ideowa utworzonej organizacji głosiła, że jej zadaniem jest: prowadzenie poza granicami caratu robót przygotowawczych oraz wykształcenie organizatorów i kierowników dla przyszłego powstania zbrojnego w zaborze ro- syjskim12. Związek Walki Cywilnej stawiał sobie za cel wywalczenie orężem niepod- ległej polskiej republiki demokratycznej13, która przeprowadzi, ogólnikowo sprecyzowane, reformy socjalne14. Na ZWC w początkach jego funkcjonowania złożyły się m.in. istnieją- ce już wcześniej kółka militarne (milicyjne) PPS15 prowadzone we Lwowie przez K. Sosnkowskiego oraz dwie niewielkie, istniejące od 1904 r. na tere- nie Lwowa tajne organizacje młodzieżowe16: Związek Odrodzenia, któremu przewodził W. Sikorski, i Organizacja Nieprzejednanych, którą kierował Witold Sadowski17. Idea połączenia tych organizacji zrodziła się wiosną 1908 r. w czasie rozmowy K. Sosnkowskiego z J. Piłsudskim, jako przywód- Grodno 1927, s. 5; T. Czaki, Dzieje Związku Strzeleckiego, „Strzelec” 1928, nr 44–45, s. 46; S. Pomarański, Związek Walki Czynnej i Związki Strzeleckie, „Strzelec” 1934, nr 31, s. 8; W. Dunin-Wąsowicz, Trzydziestolecie Związku Walki Czynnej, „Kurier Poranny” 1938, nr 181, z 3 VII, s. 3; B. Urbankowski, Józef Piłsudski..., op. cit., s. 143, 144. 12 „Sosnkowski – pisze jeden z historyków wojskowych – uczynił krok niezwykłej do- niosłości dziejowej; w porozumieniu z kilkoma podkomendnymi założył organizację woj- skową bezpartyjną i niezależną, mającą wychowywać ofi cerów dla przyszłego powstania zbrojnego przeciwko Rosji”. Cyt. za: W. Lipiński, op. cit., s. 20, 21. 13 T. Nałęcz, Sprawa polska w I wojnie światowej [w:] A. Garlicki (red.), Z dziejów Dru- giej Rzeczypospolitej, Warszawa 1986, s. 13. 14 J. Buszko, op. cit., s. 71. 15 Były to organizacje konspiracyjne, skupiające członków PPS-FR, emigrantów z Kró- lestwa Polskiego oraz młodzież sympatyzującą z niepodległościową ideologią PPS-FR. Po- wstawały one w latach 1900–1907. W 1908 r. działały we Lwowie cztery szóstki (kółka) milicyjne: dwie robotnicze, składające z członków PPS-FR, i dwie skupiające sympatyków partii – studentów Politechniki Lwowskiej. Zob. J. Stachiewicz, Początki Związku Walki Czynnej, „Niepodległość” 1930, t. II, s. 45; T. Ładyka, Polska Partia Socjalistyczna (Frakcja Rewolucyjna) w latach 1906–1914, Warszawa 1972, s. 149. 16 Związek Odrodzenia i Organizacja Nieprzejednanych to związki wojskowe, na czele których stali studenci Politechniki Lwowskiej. Nie zdołały one rozwinąć szerszej działal- ności, ponieważ członkowie, głównie Nieprzejednanych, włączyli się do akcji podejmowa- nej przez Organizację Bojową PPS. Zob. E. Kozłowski, M. Wrzosek, Dzieje oręża polskiego 1794–1938, Warszawa 1973, s. 323. 17 W. Dunin-Wąsowicz, Trzydziestolecie Związku Walki Czynnej, „Kurier Poranny” 1938, nr 181, z 3 VII, s. 3; A. Garlicki, Geneza Legionów. Zarys dziejów Komisji Tymcza- sowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, Warszawa 1964, s. 26; A. Garli- cki, Józef Piłsudski..., op. cit., s. 136; P. Stawecki (red.), Zarys dziejów wojskowości polskiej (1864–1939), Warszawa 1990, s. 100, 101. 1. Geneza Związku 19 cą PPS-FR. Piłsudski oświadczył, że uważa Organizację Bojową PPS-FR za przegraną i zamkniętą kartę historii. Zrodził się więc pomysł powołania nowej organizacji wojskowej18. Wobec wzrostu liczebnego organizacji prowadzenie w konspiracji prac wyszkoleniowo-wojskowych stawało się trudne. Pojawiła się konieczność powołania nowej jawnej organizacji, gdyż tajny ZWC ściągał na siebie po- dejrzenia administracyjnych władz austriackich. Ćwiczenia bowiem za mia- stem, jakie przeprowadzali związkowcy w coraz większej liczbie, nie pozo- stawały niezauważone19. Nastąpiło to w 1910 r. w związku z legalizacją akcji wojskowej na podstawie ustawy austriackiej, zezwalającej na działalność związków strzeleckich, prowadzących przysposobienie wojskowo-sporto- we młodzieży w Galicji na wzór związków w Tyrolu (ustawa o tworzeniu Schützen–Vereinów)20. Wykorzystując tak dogodne warunki prawno-pań- stwowe, założono początkowo dwie legalne organizacje: Związek Strzele- cki we Lwowie (wiosna 1910 r.) i Strzelec w Krakowie (koniec 1910 r.). Obie podlegały istniejącemu nadal jako tajny ośrodek kierowniczy Wy- działowi ZWC21. Przykład Lwowa działał szybko. W różnych miejscowoś- ciach tworzyły się podobne stowarzyszenia. Aby przyspieszyć ich wspólne działanie i stworzyć jednolite kierownictwo tych organizacji, zorganizowa- no 13 sierpnia 1912 r. nowe towarzystwo Polska Federacja Strzelecka, do którego weszły: Wydział Związku Strzeleckiego we Lwowie, ZS w Brzeża- nach i Strzelec w Krakowie. Kierownictwo i inicjatywa pozostawały przy Lwowie. Według art. 2 Statutu siedzibą Polskiej Federacji Strzeleckiej było miasto Lwów, a działalność jej rozciągała się na Galicję, Lodomerię wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim, Księstwem Oświęcimskim i Zatorskim, Śląsk, Bukowinę i inne miejscowości monarchii austriackiej. Zadaniem Polskiej Federacji Strzeleckiej, według art. 3 Statutu, było pielęgnowanie 18 K. Sosnkowski, Materiały historyczne, Londyn 1966, s. 569, 570. 19 W. Lipiński, op. cit., s. 25, 26. 20 Władze austriackie, przewidując wojnę z Rosją, zaczęły popierać wszelkie organi- zacje paramilitarne, które przygotowywały się do walki zbrojnej przeciwko Rosji. Zob. A. Garlicki, Geneza Legionów..., op. cit., s. 29, 30; A. Garlicki, Józef Piłsudski..., op. cit., s. 143; P. Stawecki (red.), Zarys dziejów wojskowości..., s. 101. 21 S. Wolski, Z przeszłości Związku Strzeleckiego, „Strzelec” 1921, nr 6, s. 3; T. Nałęcz, Sprawa polska w I wojnie światowej [w:] A. Garlicki (red.), Z dziejów Drugiej Rzeczypospo- litej, Warszawa 1986, s. 13. 20 Rozdział I. Podło(cid:282)e narodowe, społeczne i wychowawcze... ćwiczeń sportowych, w szczególności musztry i strzelania, oraz rozbudza- nie w społeczeństwie zamiłowania do nauk wojskowych22. Liczebnie ZWC, początkowo istniejący tylko we Lwowie, rozwijał się słabo – w listopadzie 1908 r. liczył 64 członków23. Jego powolny rozwój nastąpił w związku z powołaniem nowych komórek poza Lwowem. Na przełomie lat 1908/1909 K. Sosnkowski zorganizował ogniwa ZWC w Krakowie, a do koń- ca 1910 r. oddziały powstały również w Borysławiu i Brzeżanach. W czerwcu 1909 r. Związek skupiał 147 członków, z czego 105 we Lwowie, 36 w Krakowie i 6 w Borysławiu24, zaś w kwietniu 1910 r. było już 219 członków ZWC (we Lwowie – 145, w Krakowie – 42, w Brzeżanach – 17 i w Borysławiu – 15)25. Bardziej intensywny rozwój liczebny Związku nastąpił po 1910 r., od chwili powstania legalnie działającego Związku Strzeleckiego we Lwowie. Od tego momentu członkiem organizacji mógł zostać każdy Polak, który posiadał odpowiednie warunki moralne i fi zyczne oraz miał ukończone co najmniej 16 lat. Każdy członek miał obowiązek, obok brania udziału w woj- skowych ćwiczeniach teoretycznych i praktycznych, prowadzić w swym otoczeniu działalność agitacyjną i starać się przygotować dla Związku no- wych członków. Wówczas to członkowie ZS odnowili m.in. dawniejsze kontakty z PPS-FR w Królestwie i przystąpili do zakładania tajnych grup wojskowych w większych jego ośrodkach. Podobne grupy ZS, starannie za- konspirowane, powstały niebawem również na Litwie, Białorusi, Ukrainie i w Rosji (w Wilnie, Grodnie, Mińsku, Odessie, Żytomierzu, Białej Cerkwi, Charkowie, Dorpacie, Rydze, Petersburgu, Kijowie i Moskwie) oraz w mia- stach uniwersyteckich Europy Zachodniej (w Genewie, Zurichu, Paryżu, Brukseli, Liège), a nawet wśród Polonii w Stanach Zjednoczonych26. Największy rozwój Związku przypadł na lata 1912–1913, kiedy ze względu na kryzys bałkański wojna Austrii z Rosją zdawała się nieuniknio- 22 M. Janik, W służbie idei niepodległości. Pamięci Hipolita Śliwińskiego: wspomnienia, Kraków 1934, s. 34, 35. 23 J. Stachiewicz, Początki Związku Walki Czynnej, „Niepodległość” 1930, t. II, s. 57; A. Garlicki, Geneza Legionów..., op. cit., s. 29. 24 J. Stachiewicz, Początki Związku..., op. cit., s. 558; A. Garlicki, Geneza Legionów..., op. cit., s. 29. 25 J. Stachiewicz, Rady Główne Związku Walki Czynnej, „Niepodległość” 1934, t. IX, s. 49– –51; A. Garlicki, Geneza Legionów..., op. cit., s. 29; T. Bogalecki, Polskie Związki Strzeleckie..., op. cit., s. 32. 26 W. Lipiński, op. cit., s. 35; P. Stawecki (red.), Zarys dziejów wojskowości..., op. cit., s. 101, 102; B. Urbankowski, Józef Piłsudski..., op. cit., s. 145, 146.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Związek Strzelecki 1919-1939
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: